Η πτωματική σύνοδος

Η δίκη του πτώματος του πεθαμένου πάπα Φορμόζο υπό την προεδρία του πάπα Ετιέν ΣΤ’. Δεξιά το πτώμα, αριστερά ο κατήγορος, στη μέση ο συνήγορος!

Οταν πέθανε ο Πάπας Στέφανος Ε’ το 891 τον διαδέχθηκε ο πάπας Φορμόζο (Formose) ο οποίος, κάτω από την ισχυρή πίεση της οικογενειας των Σπολέτι, έστεψε αυτοκράτορα, μετά το θάνατο του Γκυ (894), τον γιο του Λαμπέρ (Lambert de Spolète). Όταν όμως, το 896 μ.Χ. πέθανε ο Λαμπέρ, ο Φορμόζο έκρινε ότι ήλθε η στιγμή να απαλλαγεί η Αγία Έδρα, από την κηδεμονία της Ιταλικής αριστοκρατίας και, αυθαίρετα, έστεψε αυτοκράτορα της Ιταλίας τον Αρνούλφο της Καρίνθιας. Οι Σπολέτι, οργισμένοι, εγκατέλειψαν τη Ρώμη, σχεδιάζοντες την επάνοδό τους και την εκδίκηση εναντίον του Φορμόζο, τον οποίο θεωρούσαν προδότη της μεταξύ των συμφωνίας. Λίγο αργότερα (897) ο Φορμόζο πέθανε και τον διαδέχθηκε ο Βονιφάτιος ΣΤ’ (Boniface VI), του οποίου όμως η πρωτοκαθεδρία κράτησε μόνο 15 ημέρες.
Οι Σπολέτι επανήλθαν στη Ρώμη και «αναγόρευσαν» πάπα της ρωμαϊκής εκκλησίας τον Στέφανο ΣΤ’ (Etienne VI), πειθήνιο όργανό τους και ορκισμένο εχθρό του, νεκρού πια, Φορμόζο.
Και τότε αποφασίσθηκε και υλοποιήθηκε από τους Σπολέτι και τον Πάπα το πιο φρικιαστικό γεγονός στην ιστορία της δυτικής χριστιανικής εκκλησίας: η δίκη του πτώματος του πάπα Φορμόζο από μία σύνοδο ιταλών καρδινάλιων υπό την προεδρία του πάπα Στεφανου ΣΤ’.Η σύνοδος αυτή που συνήλθε το 897 στη Ρώμη, ξέθαψε το από εννεαμήνου ενταφιασμένο πτώμα του Φορμόζο, το έντυσε με τα παπικά ενδύματα, το κάθισε στον παπικό θρόνο και ανέθεσε σ’ έναν έντρομο διάκονο το ρόλο του συνηγόρου του πτώματος. Η μακάβρια αυτή παράσταση, που καταγράφηκε στην ιστορία με το όνομα «πτωματική σύνοδος» (“Synodus Horrenda” λατ. ή “Concile cadaverique” γαλ.), διήρκεσε πολλές ημέρες, κατά τη διάρκεια των οποίων ο νεκρός Φορμόζο κατηγορήθηκε για άπειρα αδικήματα, όπως προδοσία, κατάλυση των εκκλησιαστικών κανόνων και άλλα. Όπως ήταν φυσικό, κηρύχθηκε έκπτωτος του παπικού αξιώματος, ακυρώθηκαν όλες οι πράξεις (βούλες) που υπέγραψε ως προκαθήμενος της ρωμαϊκής εκκλησίας, του αφαιρέθηκαν τα παπικά διάσημα της στολής του και του απεκόπησαν τα τρία δάκτυλα του δεξιού χεριού του με τα οποία ευλογούσε -εν ζωή- το ποίμνιό του. Τέλος το ημιαποσυντεθημένο πλέον πτώμα του ρίχτηκε στο Τίβερι απ’ όπου, μέρες αργότερα, περισυνελέγη από κάποιους ψαράδες.

http://newsgroups.derkeiler.com/Archive/Soc/soc.culture.greek/2008-11/msg00059.html

Οι μυστήριοι ραδιοφωνικοί σταθμοί αριθμών

Σταθμός αριθμών
Οι σταθμοί αριθμών είναι ραδιοφωνικοί σταθμοί άγνωστης προέλευσης, που εκπέμπουν στα βραχέα κύματα. Σε γενικές γραμμές, μεταδίδουν φωνές που διαβάζουν λίστες με αριθμούς, λέξεις ή γράμματα (μερικές φορές χρησιμοποιώντας κάποιο φωνητικό αλφάβητο).

Οι φωνές που ακούγονται στους σταθμούς αυτούς είναι συχνά τεχνητές (συντιθέμενες σε ηλεκτρονικό υπολογιστή). Οι σταθμοί εκπέμπουν σε πολλές γλώσσες, και οι φωνές είναι συνήθως γυναικείες, αν και μερικές φορές χρησιμοποιούνται και φωνές αντρών ή και παιδιών.

Υπάρχουν ενδείξεις που υποστηρίζουν τη διαδεδομένη άποψη ότι οι εκπομπές αυτές χρησιμοποιούνται για να σταλούν μηνύματα σε κατασκόπους. Καμία κυβέρνηση δεν έχει επίσημα παραδεχτεί κάτι τέτοιο, όμως σε μια περίπτωση, το 1998, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών άσκησε επίσημα δίωξη εναντίον Κουβανών για κατασκοπία με βάση τον ισχυρισμό ότι έπαιρναν κρυπτογραφημένες οδηγίες από έναν τέτοιο σταθμό.

Οι σταθμοί αριθμών εμφανίζονται και εξαφανίζονται με την πάροδο του χρόνου (αν και ορισμένοι έχουν ιστορία δεκαετιών), και η δραστηριότητά τους, αν και έχει μειωθεί ελαφρά από τις αρχές της δεκαετίας του ‘90, συνεχίζεται παρά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Κάποιοι από τους σταθμούς ακολουθούν αυστηρό πρόγραμμα εκπομπών, ενώ άλλοι εκπέμπουν φαινομενικά τυχαία. Οι εκφωνητές μπορεί να διαβάζουν αριθμούς, γράμματα, λέξεις, μελωδίες ή κώδικα Μορς. Η φωνή που μεταδίδει τις πληροφορίες μπορεί να προέρχεται από κάποιον ηλεκτρονικό υπολογιστή ή να είναι αυθεντική. Η ιδιομορφία και το απόκοσμο των μεταδόσεων, όπου μια φωνή αναγγέλλει αριθμούς, μερικές φορές επί ώρες, αλλά και το πολύ χαρακτηριστικό στυλ ορισμένων σταθμών έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον πολλών ακροατών των βραχέων, που έχουν δώσει χαρακτηριστικά ονόματα στους σταθμούς. Έχουν επίσης δημιουργηθεί και ορισμένες κοινότητες που παρακολουθούν τις εκπομπές τους.

Χαρακτηριστικά
Οι σταθμοί δεν μεταδίδουν τίποτα που να επιτρέπει τον καθορισμό της εθνικότητας -εκτός ίσως από τη γλώσσα στην οποία μεταδίδονται τα μηνύματα- τον τόπο και εξοπλισμό εκπομπής, τους ιδιοκτήτες του σταθμού, την ταυτότητα των εκφωνητών ή σε ποιον απευθύνεται η μετάδοση. Οι μεταδόσεις αποτελούνται αποκλειστικά από κάποιον χαρακτηριστικό ήχο που επιτρέπει την αναγνώριση του σταθμού, τον οποίο ακολουθούν ατέλειωτες λίστες αριθμών ή γραμμάτων.

Οι μεταδόσεις ξεκινούν συνήθως στις ολόκληρες ή μισές ώρες. Ο πρόλογος ή εισαγωγή της μετάδοσης είναι κάποιο αναγνωριστικό, είτε του σταθμού ή/και του παραλήπτη. Το αναγνωριστικό μπορεί να είναι κάποιος κωδικός αποτελούμενος από αριθμούς ή γράμματα φωνητικού αλφαβήτου (π.χ. “Charlie India Oscar”, “250 250 250″), χαρακτηριστικές φράσεις (π.χ. “¡Atención!”, “1234567890″) και μερικές φορές μουσική ή ηλεκτρονικοί ήχοι, παιγμένοι συνήθως σε συνθεσάιζερ ή γκλόκενσπιελ. Κάποιες φορές, όπως στην περίπτωση των Ισραηλινών φωνητικών σταθμών, η εισαγωγή μπορεί να δείχνει και τη φύση ή την προτεραιότητα του μηνύματος που ακολουθεί (π.χ. ο κωδικός “Charlie India Oscar-2″, δείχνει ότι δεν υπάρχει κάποιο μήνυμα προς μετάδοση). Η εισαγωγή συνήθως επαναλαμβάνεται για κάποιο διάστημα πριν αρχίσει το κυρίως μήνυμα.

Ακολουθεί συνήθως μια ανακοίνωση του πλήθους των ομάδων αριθμών, και η εκπομπή συνεχίζεται με την εκφώνησή τους. Οι ομάδες των αριθμών αποτελούνται συνήθως από τέσσερα ή πέντε ψηφία ή φωνητικά γράμματα. Οι ομάδες επαναλαμβάνονται, είτε η κάθε μια ξεχωριστά είτε ως σύνολο. Μερικοί σταθμοί στέλνουν περισσότερα από ένα μηνύματα κατά τη διάρκεια μιας μετάδοσης. Σε αυτή την περίπτωση επαναλαμβάνεται μερικά ή εν όλω η παραπάνω διαδικασία, με διαφορετικό κάθε φορά περιεχόμενο.

Όταν τελειώσει το μήνυμα, ο σταθμός κλείνει τη μετάδοση με κάποιο χαρακτηριστικό τρόπο. Συνήθως με κάποια μορφή της λέξης “τέλος” στη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο σταθμός, ή ξανά με μουσική ή κάποιο χαρακτηριστικό ήχο. Στη συνέχεια το σήμα χάνεται, μέχρι την επόμενη μετάδοση.

Υποτιθέμενη προέλευση και χρήση
Σύμφωνα με τις σημειώσεις του Conet Project, ενός CD με τέτοιες μεταδόσεις που κυκλοφόρησε το 1997,οι σταθμοί αριθμών είναι γνωστοί από την εποχή μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αν αυτό αληθεύει, οι σταθμοί αριθμών υπήρξαν από τις πρώτες ραδιοφωνικές μεταδόσεις.

Εδώ και χρόνια κυκλοφορεί η υπόθεση, που επιβεβαιώθηκε το 1998 επίσημα με την απαγγελία κατηγοριών από ομοσπονδιακό δικαστήριο των ΗΠΑ, ότι οι μεταδόσεις αυτές αποτελούν μια απλή και ασφαλή μέθοδο για την αποστολή μηνυμάτων από κυβερνητικές υπηρεσίες προς κατασκόπους που δρουν υπό κάλυψη σε τρίτες χώρες. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, τα μηνύματα αποκωδικοποιούνται με ένα σημειωματάριο μιας χρήσης, κάτι που κάνει αδύνατη την αποκρυπτογράφηση από τον εχθρό (η μέθοδος σημειωματάριου, όταν εφαρμόζεται σωστά, είναι αποδεδειγμένα απρόσβλητη από κάθε προσπάθεια αποκρυπτογράφησης). Αυτή την εκδοχή τονίζει και το γεγονός ότι ορισμένοι σταθμοί άλλαξαν το πρόγραμμά τους ή μετέδωσαν ειδικές, μη προγραμματισμένες εκπομπές κατά τη διάρκεια εξαιρετικών πολιτικών γεγονότων. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια του αποτυχημένου Σοβιετικού πραξικοπήματος του 1991, ένας σταθμός μετέδιδε τον αριθμό “πέντε” όλο το εικοσιτετράωρο. Ο Τσεχοσλοβάκικος σταθμός OLX χάθηκε από τα βραχέα με την πτώση του καθεστώτος στη χώρα το 1989, για να επανεμφανιστεί λίγο αργότερα και μέχρι το 1996 περίπου.

Μια άλλη υπόθεση είναι ότι κάποιοι από τους σταθμούς έχουν σχέση με λαθρεμπόριο ναρκωτικών. Αντίθετα με τους κρατικούς, οι σταθμοί των λαθρεμπόρων θα έπρεπε να είναι χαμηλής ισχύος και να εκπέμπουν σε μη κανονικά χρονικά διαστήματα, προκειμένου να διαφεύγουν τον εντοπισμό. Όμως, οι σταθμοί αριθμών μεταδίδουν πληροφορία εδώ και δεκαετίες, ορισμένοι σε συγκεκριμένες και σταθερές συχνότητες και ώρες, και έτσι προκύπτει το συμπέρασμα ότι ανήκουν σε κυβερνητικές υπηρεσίες.

Αν και καμία ραδιοφωνική υπηρεσία ή κυβέρνηση δεν έχει επίσημα παραδεχτεί ότι λειτουργεί τέτοιους σταθμούς, υπάρχουν αναφορές για ένα άρθρο του 1998 της Daily Telegraph, όπου ένας εκπρόσωπος του Υπουργείου Εμπορίου της Αγγλίας δηλώνει πως “αυτοί [οι σταθμοί] είναι αυτό που υποθέτετε ότι είναι. Οι άνθρωποι δεν θα πρέπει να τους θεωρούν κάτι μυστηριώδες. Δεν είναι, θα λέγαμε, για δημόσια κατανάλωση.”

Στους σταθμούς έχουν δοθεί διάφορα ονόματα από τους ραδιοερασιτέχνες που παρακολουθούν τις μεταδόσεις τους. Ο σταθμός Lincolnshire Poacher, που πιστεύεται ότι ανήκει στη βρετανική μυστική υπηρεσία MI6, έχει πάρει το όνομά του από το ομώνυμο αγγλικό παραδοσιακό τραγούδι, τα δυο μέτρα του οποίου παίζονται πριν από κάθε μετάδοση. Magnetic Fields είναι το όνομα του σταθμού που παίζει κάποια μέτρα από το ομώνυμο τραγούδι του Ζαν Μισέλ Ζαρ κατά την έναρξη. CIA Cynthia είναι το όνομα ενός σταθμού της CIA που μεταδίδει γυναικεία φωνή, Bulgarian Betty ο αντίστοιχος Βουλγάρικος σταθμός, ενώ ο σταθμός Atención ξεκινά τις μεταδόσεις του με τη συγκεκριμένη ισπανική φράση. The Buzzer είναι το όνομα ενός ρωσικού σταθμού που εδώ και πολλά χρόνια μεταδίδει όλο το εικοσιτετράωρο μόνο έναν περιοδικό βόμβο.

Παρά τις πρακτικές δυσκολίες, κάποια σφάλματα στις μεταδόσεις, εφαρμογή τριγωνισμού στα σήματα και ορισμένες ειδικές γνώσεις για τη διάδοση των βραχέων κυμάτων, έχουν οδηγήσει ορισμένους ερευνητές στον καθορισμό του τόπου εκπομπής ορισμένων σταθμών. Για παράδειγμα, η μετάδοση του σήματος του Ράδιο Αβάνα μέσα από τη συχνότητα του σταθμού Atención (είτε λόγω λάθους είτε λόγω σύμπτωσης) οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ο σταθμός εκπέμπει από την Κούβα, κάτι που επιβεβαίωσε επίσημα το 2001 η αμερικανική κυβέρνηση. Ακόμα, το περιοδικό Popular Communications περιέγραψε, στις αρχές της δεκαετίας του ‘90, τις προσπάθειες ραδιοερασιτεχνών που με τη χρήση ραδιογωνιόμετρων εντόπισαν τις εγκαταστάσεις μετάδοσης σταθμών αριθμών στη Φλόριντα και το Γουάρενγκτον της Βιρτζίνια. Οι κεραίες μετάδοσης βρίσκονταν μέσα σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Ο σταθμός Lincolnshire Poacher κατά πάσα πιθανότητα εκπέμπει από τη βρετανική βάση στο Ακρωτήρι της Κύπρου.

Κατά τις μεταδόσεις ορισμένων σταθμών ακούγεται κάποιος τόνος στο βάθος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ενδεχομένως η φωνή να βοηθά στον καλύτερο εντοπισμό της συχνότητας και το κωδικοποιημένο μήνυμα να στέλνεται μέσω της διαμόρφωσης των τόνων, ενδεχομένως με τη μορφή ριπών δεδομένων. Η φασματική ανάλυση του σήματος ορισμένων σταθμών αποκάλυψε την παρουσία ριπών δεδομένων, υπο-φέροντα διαμορφωμένα για ραδιοτηλέτυπο, διαμόρφωση μετατόπισης φάσης και άλλες ασυνήθιστες μεθόδους διαμόρφωσης μετάδοσης. Τα υποφέροντα ραδιοτηλέτυπου υπήρχαν επίσης και σε ορισμένες εμπορικές μεταδόσεις από τις ΗΠΑ κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Η ταυτόχρονη ύπαρξη τέτοιων πολύπλοκων διαμορφώσεων μαζί με την απαγγελία αριθμών, σημαίνει ότι οι μεταδόσεις καλύπτουν τις ανάγκες περισσότερων από μια επιχειρήσεων πληροφοριών.

Πλεονεκτήματα
Για τους κατασκόπους, οι “πρωτόγονες” φωνητικές μεταδόσεις ακολουθιών αριθμών συνεχίζουν να παρουσιάζουν πλεονεκτήματα ακόμα και τον 21ο αιώνα. Ο εξοπλισμός υψηλής τεχνολογίας για τη λήψη δεδομένων είναι σχετικά δύσκολο να αποκτηθεί, και η κατοχή του θα μπορούσε να προδώσει την ιδιότητα του ιδιοκτήτη. Αντίθετα, για να ληφθούν και να αποκρυπτογραφηθούν τα μηνύματα ενός σταθμού αριθμών το μόνο που χρειάζεται είναι ένα συνηθισμένο, φορητό ραδιόφωνο με δυνατότητα λήψης στα βραχέα, και ο κώδικας σημειωματαρίου που μπορεί πολύ εύκολα να καταστραφεί μετά την αποκωδικοποίηση (λέγεται ότι οι κώδικες των σοβιετικών πρακτόρων ήταν φτιαγμένοι από βρώσιμο υλικό) ή να παρουσιαστεί σαν μια απλή λίστα αριθμών χωρίς νόημα.

Παρά το γεγονός ότι τη μετάδοση μπορεί να ακούσει ο οποιοσδήποτε, δεν υπάρχει κανείς τρόπος το μήνυμα να αποκωδικοποιηθεί από κάποιον τρίτο, εκτός αν κατέχει τον κώδικα ή ο κώδικας χρησιμοποιηθεί αυτούσιος πάνω από μια φορά. Επίσης, είναι αδύνατο από τη ραδιοφωνική μετάδοση να αποκαλυφθεί ποιος είναι ο παραλήπτης του μηνύματος (αλλά και ο αποστολέας, τουλάχιστον συγκεκριμένα), κάτι που δεν συμβαίνει, για παράδειγμα, με τα email και τις υπόλοιπες συνηθισμένες μορφές επικοινωνίας. Οι ασυνήθιστες φωνές (γυναικών και μερικές φορές παιδιών, με χαρακτηριστικά παραδείγματα το σταθμό Babbler, στις μεταδόσεις του οποίου οι αριθμοί τραγουδιούνται αντί να απαγγέλλονται, και το σταθμό Sexy lady, όπου οι αριθμοί εκφέρονται από μια γυναικεία φωνή σε ύφος που θυμίζει σεξουαλική διέγερση) υποτίθεται (χωρίς να υπάρχουν αποδείξεις) ότι χρησιμοποιούνται προκειμένου η ακρόαση να μην τραβάει άμεσα την προσοχή τρίτων.

Η περίπτωση του σταθμού Atención
Ο Κουβανέζικος σταθμός Atención έγινε ο πρώτος σταθμός αριθμών παγκοσμίως που κατηγορήθηκε επίσημα και δημόσια ότι μετέδιδε πληροφορίες σε κατασκόπους. Η κατηγορία έπαιξε κεντρικό ρόλο στη δίκη που ακολούθησε τη σύλληψη των πρακτόρων του δικτύου Wasp (που είναι γνωστοί και σαν The Cuban Five) το 1998 στο Μαϊάμι των ΗΠΑ. Οι εισαγγελείς ισχυρίστηκαν ότι οι κατηγορούμενοι έγραφαν τους αριθμούς που μεταδίδονταν από το συγκεκριμένο σταθμό, τον οποίο άκουγαν χρησιμοποιώντας ένα φορητό ραδιόφωνο, και μετά περνούσαν τους αριθμούς σε ένα laptop για να αποκωδικοποιηθεί το μήνυμα με τις οδηγίες. Πράκτορες του FBI κατέθεσαν ότι η υπηρεσία είχε διαρρήξει το διαμέρισμα ενός από τους πράκτορες το 1995, αντιγράφοντας το πρόγραμμα που χρησιμοποιούνταν για την αποκρυπτογράφηση των μηνυμάτων. Το χρησιμοποίησαν για να αποκωδικοποιήσουν μηνύματα του Atención, τρία από τα οποία παρουσιάστηκαν σαν παραδείγματα στο δικαστήριο:

* δώστε προτεραιότητα και συνεχίστε να δυναμώνετε φιλία με Τζο και Ντένις (υπάλληλοι αμερικανικής στρατιωτικής βάσης κατά το κατηγορητήριο)
* σε καμία περίπτωση Γκέρμαν και Κάστωρ να μην πετάξουν με BTTR ή άλλη οργάνωση στις μέρες 24, 25, 26 και 27 (BTTR, Brothers To The Rescue, είναι αερομεταφερόμενη οργάνωση Κουβανών αντικαθεστωτικών εξόριστων)
* συγχαρείτε όλες τις γυναίκες συντρόφους για την Ημέρα της γυναίκας

Με ρυθμό ενός αριθμού ανά χαρακτήρα ανά δευτερόλεπτο, κάθε ένα από τα μηνύματα μεταδίδεται σε χρόνο περίπου ενός λεπτού.

Η ίδια κατηγορία διατυπώθηκε και εναντίον της Άνα Μόντες, υπαλλήλου της Υπηρεσίας Πληροφοριών Άμυνας (Defense Intelligence Agency) των ΗΠΑ, όταν συνελήφθη και καταδικάστηκε με την κατηγορία της κατασκοπείας προς όφελος της Κούβας το 2002. Υποτίθεται ότι η Μόντες έπαιρνε οδηγίες από τον ισπανόφωνο σταθμό V2.

Λόγω της απόκοσμης και σουρεαλιστικής υφής των μεταδόσεων, οι εκπομπές των σταθμών αριθμών εκτός από το ενδιαφέρον των ακροατών των βραχεών έχουν τραβήξει και το ενδιαφέρον καλλιτεχνών, κυρίως μουσικών. Έτσι, αποσπάσματα από εκπομπές σταθμών αριθμών έχουν εμφανιστεί σε άλμπουμ συγκροτημάτων όπως οι Porcupine Tree, οι Stereolab, οι Pere Ubu και άλλοι. Παρόμοια ηχητικά αποσπάσματα έχουν ενσωματωθεί και σε ταινίες, όπως -ενδεικτικά- στην ταινία Ορφέας του Ζαν Κοκτώ και Vanilla Sky του Κάμερον Κρόου ή ακόμα και στην μελωδία επικοινωνίας και φιλίας στην επαφή τρίτου τύπου.

Achtung! The Swedish Rhapsody Numbers Station

Achtung! Gong & Chimes Numbers Station

Atencion! Cuban Numbers Stations

The Lincolnshire Poacher (MI5 number station)

Μια μεγάλη συλλογή εδώ: http://www.archive.org/details/ird059
The Conet Project http://www.irdial.com/conet.htm

Πηγές: wiki,astrosol.ch,youtube

Η ΑΦΗΓΗΣΗ ΕΡΩΤΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΜΥΘΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΟΥΜΑΝΙΣΤΙΚΟ ΔΙΗΓΗΜΑ:ΚΡΕΤΙΕΝ ΝΤΕ ΤΡΟΥΑ ΚΑΙ ΒΟΚΑΚΙΟΣ.

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σ’ αυτή την εργασία, θα επιχειρήσω να αναλύσω δύο αποσπάσματα από ισάριθμα κορυφαία για την εποχή τους έργα: «Το χτένι της Γκιούνιβερ» από το «Λάνσελοτ ο ιππότης» του Κρετιέν ντε Τρουά και το «Πώς τα κατάφερε», από το «Δεκαήμερο» του Βοκκάκιου.
Στο πρώτο μέρος θα θέσω το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα δύο έργα, περιγράφοντας την εξέλιξη της αφηγηματικής λογοτεχνίας από τον ύστερο Μεσαίωνα ως την Αναγέννηση.
Στο δεύτερο μέρος θα παρουσιάσω την εμφάνιση και την παρέμβαση του αφηγητή στα δύο κείμενα, ενώ στο τρίτο μέρος θα συγκρίνω την εικόνα της γυναίκας και του έρωτα, όπως αυτή παρουσιάζεται στα συγκεκριμένα αποσπάσματα.

2.Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΥΣΤΕΡΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΕΩΣ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ.

Στην αφηγηματική λογοτεχνία του ύστερου Μεσαίωνα, κύριος εκφραστής υπήρξε το Μεσαιωνικό έπος, μια έμμετρη εξιστόρηση ηρωικών κατορθωμάτων με μυθικά ή θρυλικά στοιχεία. Τα έργα αυτά εμπνέονται από μύθους και ιστορίες ελληνικών και ρωμαϊκών επών και αποτελούν συνήθως μια χαλαρή απόδοση της πρωτότυπης ιστορίας. Χρησιμοποιούν υψηλό ύφος περιγράφοντας κυρίως στρατιωτικά ανδραγαθήματα ενός κεντρικού ήρωα από τον οποίο δεν απομακρύνεται η αφήγηση.

Γύρω στον 12ο αιώνα, η ωρίμανση των ομιλούμενων γλωσσών επηρεάζει δραστικά την λογοτεχνική παραγωγή. Τα έπη της περιόδου χρησιμοποιούν πλέον δημώδεις γλώσσες, διατηρώντας το υψηλό τους ύφος και αντλούν τα θέματα τους από τη σχετικά νεότερη ιστορία συνδυάζοντας διάφορους θρύλους. Προορίζονται δε, να τραγουδηθούν συνοδεία μουσικής. Τα έργα αυτά λειτουργούν και σαν φορέας της ιστορικής συνείδησης, χωρίς όμως να εμβαθύνουν ή να εξηγούν τα γεγονότα, απλοποιώντας το παρελθόν.

Τα romans ή «έμμετρες μυθιστορίες», έμμετρα κείμενα του τέλους της περιόδου, επίσης γραμμένα σε δημώδεις γλώσσες, είναι μακροσκελή και αφηγηματικά, ενώ ξεχωρίζουν από την επική ποίηση τόσο σε επίπεδο θεματικής όσο και ύφους. Εμπνέονται από προφορικές παραδόσεις, μιμήσεις και παραλλαγές της ελληνικής και λατινικής ποίησης, αλλά και ιδιάζοντα αφηγήματα της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου. Υιοθετούν μια ρεαλιστικότερη προσέγγιση της καθημερινότητας και περιέχουν έντονα στοιχεία σάτιρας ή λυρισμού. Θεωρούνται πρόδρομοι της νεότερης πεζογραφίας και αποτέλεσαν πηγή για μεταγενέστερα πεζά έργα.
Στα αστικά κέντρα αναπτύσσονται διδακτικές ή σατιρικές μυθιστορίες, με αλληγορικά ή εκπαιδευτικά στοιχεία.

Παράλληλα με το εξελισσόμενο πλαίσιο της φεουδαρχικής αυλής και προσαρμοσμένες στα δεδομένα της μεσαιωνικής φεουδαρχίας αναπτύσσονται οι ιπποτικές μυθιστορίες. Κεντρικό θέα τους είναι ο ιδεόπλαστος (ή ευγενής) έρωτας ιπποτών και οι περιπλανήσεις τους προς αναζήτηση περιπετειών. Οι ιπποτικές μυθιστορίες απομακρύνονται αισθητά από το υψηλό επικό ύφος, χρησιμοποιώντας συχνά την ειρωνεία και γενικότερα την κριτική απόσταση του αφηγητή από τους ήρωες. Φορείς των ηθών της εποχής, εξιδανικεύουν τη γυναίκα και το ρόλο της.

Οι λιμοί και οι πόλεμοι του 14ου αιώνα κορυφώνουν την κρίση της μεσαιωνικής φεουδαρχίας. Η ερήμωση της υπαίθρου και η συγκέντρωση πληθυσμών στα αστικά κέντρα, η αποδυνάμωση της εκκλησίας και η ενίσχυση των επιχειρήσεων, δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν την γιγάντωση της αστικής τάξης. Η αυτονόμηση των πανεπιστημίων από μοναστήρια και επισκοπές, δίνουν ώθηση στην αστική λογιοσύνη, ενισχύοντας τη θέση και την εικόνα του συγγραφέα στην κοινωνία. Η ανάγκη για τυποποίηση συναλλαγών και διαδικασιών, οδηγεί στην επικράτηση των δημωδών διαλέκτων και την επιβολή εθνικών γλωσσών. Η εφεύρεση και η διάδοση της τυπογραφίας επιδρά καθοριστικά στην διάδοση της γραμματείας και των ιδεών.
Αυτές οι τάσεις ανανέωσης σε όλους τους τομείς που αργότερα ονομάστηκαν ουμανισμός, σηματοδοτούν τη στροφή προς τον ανθρωποκεντρισμό. Η ουμανιστική λογιοσύνη στρέφεται στην ξεχασμένη από την θεοκεντρική οπτική του Μεσαίωνα αρχαία γραμματεία. Η αντιγραφή και μετάφραση χειρογράφων της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας στις οποίες επιδίδονται οι λόγιοι, τροφοδοτεί τις μεγάλες βιβλιοθήκες και θέτει τα θεμέλια ενός ευρωπαϊκού δικτύου λογιοσύνης. Εκδίδονται πεζά λογοτεχνικά κείμενα (μεταγραφές μεσαιωνικών έμμετρων αλλά και πρωτότυπα έργα) σε εθνικές γλώσσες.

3. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ.
ΕΜΦΑΝΙΣΗ, ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

Στο χτένι της Γκουίνιβερ ο Κρετιέν ντε Τρουά υιοθετεί την παντογνώστρια οπτική γωνία. «…ο αφηγητής γνωρίζει ότι χρειάζεται για τους συντελεστές, τις ενέργειες και τα γεγονότα της ιστορίας, και έχει προνομιακή πρόσβαση στις σκέψεις, στα αισθήματα και στα κίνητρα των χαρακτήρων¬· επίσης ότι ο αφηγητής είναι ελεύθερος να κινείται κατά βούληση σε χώρο και χρόνο, να μετατοπίζεται από χαρακτήρα σε χαρακτήρα και να παραθέτει (ή να αποκρύπτει) τα λόγια, τις πράξεις και την κατάσταση του εσωτερικού τους κόσμου.» (Abrams:337)
Ο παντόπτης αφηγητής του γνωρίζει τις προηγούμενες κινήσεις του ιππότη:
«Και ο ιππότης, […] κι αρματωμένος…»(σελ. 17)
Ο θέτει επίσης το ιστορικό πλαίσιο της πλοκής και την τοποθετεί χρονικά:
«Τα έθιμα αυτά […] ήταν τέτοια εκείνον τον καιρό…»(σελ. 17).
Μας εξηγεί τις συνήθειες της εποχής: «Αν ιππότης […] κοπέλα μόνη της…» (σελ 17).
Μας εξηγεί ακόμη και τα αίτια των πράξεων των ηρώων: «Γι’ αυτόν[…]είπε στον ιππότη…»(σελ 18).
Τρυπώνει στην σκέψη του ιππότη: «Δεν ήθελε να μιλάει, […] στους στοχασμούς του…»(σελ. 18) και μέσα από αυτές μας παρουσιάζει κάποια στοιχεία για το παρελθόν του: «Δεν του έβαλαν […] τις γιατρέψουν…» (σελ. 18).
Προηγείται των ηρώων και βλέπει τα πράγματα πριν απ’ αυτούς: «Πάνω σ’ αυτήν […] χτένι φιλντισένιο…» (σελ. 18), ξέρει ακόμα και τι νιώθει ο ιππότης: «…ένιωσε να λιποψυχά…»(σελ. 20).
Αργότερα στο κείμενο επεμβαίνει άμεσα απευθυνόμενος κατευθείαν στον αναγνώστη, ανανεώνοντας το ενδιαφέρον του : «Μην νομίζετε […] τον λόγο…»(σελ. 20).
Γνωρίζει τις επιθυμίες του ιππότη: «…και δεν θα τ’ άλλαζε μήτε με κάρο ολάκερο…»(σελ. 20), αλλά και τα πιστεύω του: «Γιατί τόσο πολύ πιστεύει ότι τον προστατεύουν…»(σελ. 21).
Αλληλεπιδρά επίσης με τον αναγνώστη, απαντώντας σε υποθετικό ερώτημα του: «κι αν μου γυρέψετε όλα να τα πω…»(σελ. 21).
«Ο Κρετιέν χειρίζεται … την επέμβαση του αφηγητή-εξαιρετικά πολύπλοκη σε ορισμένες περιπτώσεις-,τη χρήση, μέσα στην ίδια τη δομή της ιστορίας, επαναλήψεων και αντιθέσεων που απαιτούν από την πλευρά του ακροατηρίου μια ερμηνευτική προσπάθεια, αποκλείοντας την απλή παθητική στάση.» (Fontaine & Benoit-Dusausoy:175)
Ο αφηγητής του Κρετιέν, είναι συνάμα ο διευθυντής της αφηγηματικής ορχήστρας, η υφάντρα του αργαλειού της πλοκής και ο τεχνίτης του χειρισμού του ύφους.

Στο απόσπασμα του Δεκαήμερου που εξετάζουμε, ο Βοκκάκιος χρησιμοποιεί την αφήγηση σε πολλαπλά επίπεδα. Το πρώτο με τον κεντρικό αφηγητή, το δεύτερο με την Ελίζα, και το τρίτο με τους ήρωες της διηγούμενης ιστορίας.
«Σε καθένα από τα τρία αυτά επίπεδα ο λόγος αρθρώνεται με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την παιδεία και την οπτική γωνία του ομιλούντος ή του γράφοντος…» (Βάρσος:210)
Ο κεντρικός αφηγητής, προλογίζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο, στην αρχή απρόσωπος κι αντικειμενικός: «Ο Τσίμα χαρίζει […] να πραγματοποιηθούν…» (σελ. 40) και στη συνέχεια διεισδυτικός: «…όχι από κακία […] να λέει» (σελ. 40), πάντα όμως παντογνώστης: «…με επακόλουθο να πραγματοποιηθούν.»
Η Ελίζα, ήρωας –αφηγητής, αφηγείται σε τρίτο πρόσωπο την ιστορία του Τσίμα και είναι διεισδυτικός αφηγητής, αφού γνωρίζει τα κίνητρα των πρωταγωνιστών της ιστορίας: «Ο μέσερ […] από την τσιγκουνιά του…»(σελ. 41) και «…με την ελπίδα πως θα τύλιγε τον Τσίμα»(σελ. 41). Δεν εκφράζει προσωπική γνώμη για τους ήρωες και τα συμβάντα, παρά μόνο στον πρόλογό της μία γενικευμένη άποψη για κάποιους ανθρώπους που υποτιμούν τους άλλους: «Πολλοί άνθρωποι [...] να σας διηγηθώ» (σελ. 40).
Ο Τσίμα, είναι ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής, τα κατορθώματα του οποίου, ψυχαγωγούν την «laudevole compagnia»1 (Boccaccio:377).
Ο αναγνώστης, κατεβαίνει τα σκαλοπάτια των αφηγηματικών επιπέδων και βυθίζεται στην ιστορία, «στο αισθησιακό παιχνίδι που προσφέρει η ζωή». (Auerbach:2005)

4. Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ.

Το χτένι της Γκουίνιβερ αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα ιπποτικής μυθιστορίας, διαποτισμένου από το ερωτικό δόγμα του αυλικού έρωτα. Η λογοτεχνία αυτού του είδους «…μας μεταφέρει σε μια εξωιστορική, φανταστική χώρα όπου βασιλεύουν η τέλεια συμπεριφορά και ο πλατωνικός έρωτας…» (Nicholas:371-372) Η δεσποσύνη ξέρει πώς να κεντρίσει την προθυμία του ιππότη απευθυνόμενη στην περηφάνια του: «…αν τολμάς μαζί σου να με πάρεις…» (σελ.17) ενώ με την αναφορά των εθίμων: «…με σεβασμό στα ήθη και τα έθιμα…» (σελ. 17), θέτει και τους όρους της μεταξύ τους συμφωνίας.
Το κοινωνικό πλαίσιο της εποχής για τις γυναίκες, περιγράφεται έξοχα στην παράγραφο που μιλάει για τα έθιμα: «Αν ιππότης συναντούσε μια κοπέλα μόνη της…»(σελ. 17).
Ο ιππότης, δεσμεύεται να προστατέψει όχι μόνο της ασφάλεια και την τιμή της αλλά και την καλή της διάθεση: «Έχεις το λόγο μου, κανένας δεν θα σε δυσαρεστήσει…» (σελ.18). Ο ιππότης ούτε φαντάζεται ότι η δεσποσύνη μπορεί να του πει ψέματα: «…συλλογίστηκε τότε […] ν’ αποφύγει κάποιον κίνδυνο.» (σελ. 19). Συνεχίζει δε τις αβροφροσύνες προσφέροντας της το χτένι: «Μετά χαράς δεσποσύνη…» (σελ. 19). Ο ατρόμητος ιππότης σχεδόν πέφτει απ’ το άλογο όταν μαθαίνει ότι το χτένι ανήκε στην εκλεκτή της καρδιάς του: «Τα λόγια αυτά σαν άκουσε ο ιππότης, ένιωσε να λιποψυχά…»(σελ. 20). Επιδίδεται σε λατρευτικές εκδηλώσεις προς στις τρίχες της αγαπημένης του: «…τ’ άγγιξε, […] και στο μέτωπο…» (σελ. 20), και καταλήγουν το πολυτιμότερο απόκτημα του: «Ε, όλα αυτά […] αν ήταν να μην έβρισκε τούτες τις τρίχες!» (σελ. 21).

Ο Βοκκάκιος αφιερώνει το Δεκαήμερο στις γυναίκες, τις οποίες και περιγράφει με ρεαλισμό. Πλάσματα γήινα με αρετές αλλά και πάθη, που ξέρουν τι θέλουν και πως να το αποκτήσουν.
Η Ελίζα, είναι δεινός χειριστής του λόγου φανερώνοντας μια γυναίκα με παιδεία. Περιγράφοντας την γυναίκα του μεσέρ Φραντσέσκο, σκιαγραφεί τις σημαντικότερες αρετές μιας γυναίκας της εποχής: «…που ήταν πολύ όμορφη και τίμια.» (σελ 41). Ο έρωτας είναι ένα πάθος που ενώνει ευγενείς και αστούς. Η κοινωνία δεν καταδικάζει τον έρωτα του ταπεινής καταγωγής Τσίμα προς μια παντρεμένη αρχόντισσα: «Όπως ήταν […] για τη γυναίκα του μεσέρ Φραντσέσκο…» (σελ. 41), οπότε προφανώς δεν καταδικάζει και την ανταπόκριση αυτού του έρωτα. Η σύζυγος, οφείλει υπακοή: «Την πρόσταξε να ‘ρθει ν’ ακούσει…» (σελ.41) και υποταγή: «…αλλά της απαγόρεψε ν’ απαντήσει…» (σελ. 41) στις εντολές του συζύγου της, αλλά απαιτεί αγάπη και αφοσίωση και επιζητά τις χαρές του έρωτα, σύμφωνα με τα όσα λέει ο Τσίμα για να την πείσει: «…ο έρωτας μου είναι ο πιο βαθύς κι ο πιο φλογερός…» (σελ. 42).
Η γυναίκα απαιτεί την αποκλειστικότητα: «…δεν είναι δυνατόν […] όσο εγώ…» (σελ. 42) και ενδιαφέρεται να κρατήσει μια καλή φήμη: «…θα βγει το όνομα σας…» (σελ. 42). Η ανταπόκριση στον έρωτα μπορεί να είναι πράξη ευσπλαχνίας: «… να μην σπλαχνιστώ τον αγαπημένο μου…» (σελ 42) και «…λυπηθείτε με πριν να πεθάνω…» (σελ. 43) ή πράξη αναγνώρισης των προσπαθειών του ενδιαφερόμενου: «…οι παράφορες εκδηλώσεις […] και άλλα παρόμοια…» (σελ. 43). Η γυναίκα όχι μόνο επιζητά αλλά και απαιτεί τον έρωτα: «Πότε θα μου δώσει αντιστάθμισμα για τον χαμένο καιρό;» (σελ 45), τον οποίο θεωρεί μια μεγάλη απόλαυση, ένα γλέντι: «Γιατί να μην γλεντήσω όσο ακόμα μπορώ…» (σελ 45).

5.ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Δύο ερωτικές ιστορίες. Δύο διαφορετικές οπτικές του ίδιου θέματος με 200 χρόνια απόσταση. Ο ιππότης και η δεσποσύνη, ο νέος και η αρχόντισσα. Το σπαθί και η ευγένεια, ο λόγος και η πονηριά. Ο έρωτας. Λατρευτικός, άκαμπτος και αιώνιος στον ντε Τρουά, σκανδαλώδης, λάγνος και εφήμερος στον Βοκκάκιο.

1 Εξαίρετη συντροφιά.

6.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. M.H Abrams., Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων, Λήμμα :Οπτική γωνία, Πατάκης, Αθήνα ,Μάιος 2005.

2. G. Fontaine A. & Benoit-Dusausoy (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας, μτφρ. A. Zήρας κ.ά., τ. Γ΄, Σοκόλη, Αθήνα 1999.

3. Γ. Βάρσος, Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας, Από τον 6ο έως τις αρχές του 18ου αιώνα, ΕΑΠ, Πάτρα 2008.

4. Nicholas D. Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 2007.

5. Boccaccio G. Decameron, ed. critica a c. di Natalino Sapegno, UTET, Torino, 1956.

6. Erich Auerbach, «Ο αδελφός Αλβέρτος» (απόσπασμα), Μίμησις. Η εικόνα της πραγματικότητας στη δυτική λογοτεχνία, μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου πρόλ. George Steiner, MIET, Αθήνα, 2005 σς. 283-286.

To νησί των λουλουδιών

To νησί των λουλουδιών: Μια μικρού μήκους (13 λεπτά) ταινία του Jorge Furtado.
Ένα εξαιρετικό Βραζιλιάνικο φιλμ του 1989 που πρέπει να δούμε όλοι.
Δείτε την ταινία

Το δημόσιο χρέος στο ελληνικό κράτος από το 1824.

Πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία από τον κ. Τ. Ηλιαδάκη*:

Α. 1824-1897

Την περίοδο αυτή η Ελλάδα πήρε 10 εξωτερικά δάνεια, συνολικά 770 εκ. γαλ. φράγκα (στο εξής γ.φ.). Κατά μέσο όρο η τιμή έκδοσης κυμάνθηκε στο 72,54%, δηλαδή χρεώθηκε 770 εκ. γ.φ. αλλά “στο χέρι” πήρε 464,1 εκ. γ.φ., τα υπόλοιπα ήταν τιμή έκδοσης και διάφορα άλλα έξοδα-κρατήσεις, ή πιο απλά ήταν το… κοινωνικό έργο των τραπεζών.

1 Αναλυτικότερα:

• Δύο δάνεια από την Αγγλία κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης το 1824 και το 1825, συνολικά 2,8 εκ. λίρες στερλίνες (στο εξής λ.σ.) ή 70.261.000 γ.φ.2 • Ένα, 60 εκ. γ.φ. με την εκλογή του Όθωνα ως βασιλιά της Ελλάδας, το 1832.

• Δύο επί Κουμουνδούρου, το 1879 και το 1890, συνολικά 180 εκ. γ.φ.

•Πέντε επί Χ. Τρικούπη το 1882-1885 και το 1886-1881, συνολικά 450 εκ. γ.φ. και τέλος

•Ενα επί Σωτηρόπουλου-Ράλλη το 1893, 9.739.000 εκ. γ.φ.

Αι. Τα δάνεια της ανεξαρτησίας

- Κατά κοινή ομολογία υποκίνησαν τους δύο εμφύλιους το 1824. Οπως έλεγε ο Γκούρας, “χρυσού λαλούντος άπας άπρακτος λόγος”. 3 Επι πλέον ήταν προφανές ότι θα επικρατούσε εκείνο το κόμμα που θα έπαιρνε το δάνειο, καθ’όσον, “νόμος και ισχύς αι λίραι του δανείου”.

- Με την εξαγορά βουλευτών και στρατιωτικών διέφθειραν τον κοινοβουλευτισμό και τη διοίκηση. Οπως γράφει ο Παπατσώνης, “δια το μέσον του δανείου τούτου, εδιώρισαν εις όλας τας επαρχίας οπαδούς των υπαλλήλους”4.

Η πελατειακή διαχείριση των δανείων είχε στρέψει την αιχμή του δόρατος προς τη δύναμη της εποχής, τις οπλικές δυνάμεις, με τις μαζικές βαθμοδοσίες, το οικονομικό κόστος των οποίων κάλυπταν τα δάνεια. Οπως επισημάνθηκε “κατάντησε το έθνος να έχει υπέρ των 12.000 αξιωματικούς”, σε σύνολο οπλικών δυνάμεων 20.000 ανδρών5 .

Οι περισσότεροι καπετάνιοι εμφάνιζαν περισσότερους άνδρες για να επωφελούνται τους επιπλέον μισθούς. Έτσι ο Γκούμας έπαιρνε μισθούς για 12.000 άνδρες ενώ είχε μόνο 3.0006. Αυτήν την ευρεμισθία ο λαός την τιτλοποίησε με το σκωπτικό, “ο καπετάν ένας”, δηλαδή έπαιρνε πολλούς μισθούς για τους άνδρες του, ενώ είχε μόνον ένα, τον εαυτόν του. 7 Δεν είχαν απομείνει ούτε 20.000 λίρες για να σωθεί το Μεσολόγγι, όπως λέει ο Παπαρηγόπουλος. 8 Το “ταμείον κενόν”, όπως ενημέρωνε τη Βουλή η Επιτροπή Ταμείου. 9 Η κυβέρνηση έκτοτε επωνομάσθη ψωροκώσταινα” 10… Το 1825 η κυβέρνηση θα κηρύξει την πρώτη πτώχευση. Τον Απρίλιο του 1926, αναλαμβάνοντας η κυβέρνηση Α. Ζαΐμη, στο ταμείο υπήρχαν μόνο 16 γρόσια, ουτε μία λίρα! Καθαρή δανειακή πρόσοδος από μεν το πρώτο δάνειο των 800.000 λιρών, 36%.

Από το δεύτερο των 2 εκ. λιρών το 10,5%.

Α2 Οθωνική περίοδος

Το δάνειο των 60 εκ. γ.φ. του Όθωνα εγγυήθηκαν οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις (στο εξής Μ.Δ.) κάθε μία το ένα τρίτο.

Η τρίτη δόση των 20 εκ. γ.φ. ουδέποτε καταβλήθηκε στην Ελλάδα.

Κατακρατήθηκε από τη δανειοδότρια τράπεζα για την εξυπηρέτηση του δανειου. Από τις υπόλοιπες δύο δόσεις, 40 εκ. γ.φ., το 56,8% κατακρατήθηκε στο εξωτερικό, το υπόλοιπο σπαταλήθηκε από την αντιβασιλεία και σε έξοδα του Βαυαρικού στρατού.11

Τέλος, το 1835, στο δημόσιο ταμείο υπήρχαν 1,8 εκ. δρχ. και απ’ αυτά έπρεπε να καλυφθούν τα ελλείμματα 1833-35 και η εξυπηρέτηση του δανείου, που ήταν 2,7 εκατ. δρχ.

Τελικά η καθαρή πρόσοδος, από το δάνειο, για την Ελλάδα ήταν 14,2%. Στο τέλος του 1859 η Ελλάδα έναντι του δανείου χρωστούσε υπερτριπλάσια των όσων λογιστικά είχε επωφεληθεί από το δάνειο, ενώ από το 1843 είχαμε τη δεύτερη χρεοκοπία.

Α3. Τρικουπική περίοδος

Κατά την περίοδο αυτή κυρίαρχος θα αναδυθεί ο έμπιστος των ανακτόρων Α. Συγγρός. Ηταν ο άνθρωπος που εξασφάλιζε στο Ελληνικό Δημόσιο δανειοδότες, στους οποίους συμμετείχε και ο ίδιος. Ήταν ο άνθρωπος που από τη δανειακή πρόσοδο εκτελούσε δημόσια έργα (Ισθμός Κορίνθου, σιδηρόδρομοι Λαυρίου, Θεσσαλίας κλπ.). Ηταν ο υπερεργολάβος με ό,τι αυτό σημαίνει.

Από την άλλη πλευρά ο Χ. Τρικούπης θα αναδυθεί σε πρωταθλητή του εξωτερικού δανεισμού. Την περίοδο του ελληνικού βασιλείου 1832-1893 στον Τρικούπη χρεώνεται το 58,4% του εξωτερικού δανεισμού, με 450 εκ. γ.φ. Παρ’όλα αυτά το 1893 θα έχουμε την τρίτη χρεοκοπία.

Τον αιώνα αυτόν μέχρι το 1897, ο συνολικός δανεισμός έφθασε στα 770 εκ. γ.φ., από τα οποία “στο χέρι πήρε” 389 εκ. γ.φ. ή το 50,5%. Μέχρι το 1993 είχε αποσβέσει 472 εκ., δηλαδή το 120% των όσων δανειακά εισέπραξε και πάλι χρωστούσε 631,4 εκ., δηλαδή το 82% των όσων είχε δανεισθεί. Την ίδια χρονιά τα ετήσια έσοδα του ελληνικού κράτους ήταν 64 εκ. φ. δηλαδή μόλις το 10% του εξωτερικού δημόσιου χρέους.

Το 1898 η Ελλάδα θα τεθεί υπό τον  Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο και ταυτόχρονα θα της παραχωρηθεί δάνειο 150 εκ. φ.

Απ’ αυτό το 62% καταβλήθηκε ως αποζημίωση της Οθ. Αυτοκρατορίας (παραχώρηση Θεσσαλίας, πόλεμος 1897), 15% χρησιμοποιήθηκε για κάλυψη των ελλειμμάτων, το 20% στο κυμαινόμενο χρέος και το 3% στα έξοδα έκδοσης.

Β. 1900-1945

Β1. 1902-1914

Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα και την υποχώρηση του κρατικού.12 Την ίδια αυτή εποχή η Αθήνα αντιμετωπίζει τον Μακεδονικό αγώνα και από το 1912 τους Βαλκανικούς.

Μέχρι το 1909 συνεχίζεται η ανεπάρκεια διαχείρισης των δημοσιονομικών. 13 Οι αθηναϊκές συντεχνίες με ψήφισμα τους τον Δεκέμβριο του 1908 διεκήρυτταν ότι δεν δέχονται πια νέους φόρους “προς συντήρηση εν τη αρχή του εκάστοτε κόμματος”14 , ενώ η εισαγγελία Θεσ/κης θα επέμβει για διασπάθιση του δημοσιου χρήματος κατά την εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία15 .

Την περίοδο αυτή συνομολογήθηκαν τέσσερα εξωτερικά δάνεια, συνολικά 521 εκ. φ. Τα δύο πρώτα (76 εκ. φ.) μέχρι το 1910 και το τέταρτο 335 εκ. φ. το 1914. Η δανειακή πρόσοδος χρησιμοποιήθηκε

- Υπέρ της εξυπηρέτησης των ήδη υπαρχόντων εξωτερικών δανείων.

- Υπέρ της διεξαγωγής των Βαλκανικών πολέμων και

- Στην ενσωμάτωση των νέων περιοχών που προέκυψαν μετά τους Βαλκανικούς.

Με απλά λόγια τα νέα δάνεια ξεπλήρωναν τα παλιά.

Β2. 1915-1923

Η Ελλάδα του διχασμού εν μέσω του Α’ ΠΠ. Στη συνέχεια θα βιώσει τη Μικρασιατική καταστροφή και να βρεθεί με τους πρόσφυγες απ’ αυτήν.

Η οικονομική πορεία διαρθρώνεται από τις μεγάλες, έκτακτες πολεμικές δαπάνες (περίπου 6,2 δισ. δρχ.). Είναι περίοδος έξαρσης του εσωτερικού δανεισμού και σχεδόν έλλειψης εξωτερικού.

Στον εξωτερικό δανεισμό υπάρχουν δύο μυστικά γερμανικά δάνεια, από 40 εκ. μάρκα έκαστο προς την κυβέρνηση Σκουλούδη το 1915 και 1916. Τα δάνεια κρατήθηκαν εντελώς μυστικά, ακόμα και από τη Βουλή και ουδαμού αναγραφόμενα. Η μυστικότητα αυτή θα αποτελέσει θέμα της ποινικής δικαιοσύνης το 1918. Στο ειδικό δικαστήριο ο Σκουλούδης θα υποστηρίξει ότι κρατήθηκε μυστικό για να μην εκλειφθεί ως ένδειξη γερμανοφιλίας.

Τέλος υπήρξε ένα μικρό δάνειο καναδικό 8 εκ. δολ. Επίσης και ένα για την εξαγορά, από τη Γαλλία, της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσ/κης-Κων/λης, την οποία είχε καταλάβει ο ελληνικός στρατός το 1913.

Β3. Μεσοπόλεμος 1924-1932

Με τη Μικρασιατική καταστροφή ο ελληνισμός θα βρεθεί σε αμηχανία και σύγχυση. Από το 1924 μέχρι το 1928 ο κοινοβουλευτισμός θα βρεθεί σε οξύτατη κρίση, με 12 κυβερνήσεις, δηλαδή κάθε 4,5 μήνες και άλλη κυβέρνηση και με αποκορύφωμα το παγκαλικό “Θόδωρος κερνά και Θόδωρος πίνει”. 16

Ο Βενιζέλος θα επιστρέψει και θα κερδίσει τις εκλογές του 1928, με 223 έδρες από τις 250. Εχει επιστρέψει συμβιβαστικός για να γεφυρώσει το χάσμα του διχασμού και είχε στόχο τον αστικό εκσυγχρονισμό. Η τετραετία του θα είναι περίοδος κοινοβουλευτικής ομαλότητας.

Τα επιτακτικότερα προβλήματα είναι το προσφυγικό και η σταθεροποίηση της δραχμής που η αξίας της είχε πέσει στο δέκατο πέμπτο της προπολεμικής. Η φορολογική επιβάρυνση παραμένει δυσβάστακτη. Σε σχέση με την προπολεμική έχει αυξηθεί κατά 37 φορές.

Από το 1924 μέχρι το 1930 εισέρρευσαν στην Ελλάδα 1,16 δισ. χρυσά φράγκα, εκ των οποίων το 78% ήταν δάνεια.17

Την περίοδο 1924-1931 συνομολογήθηκαν εννιά εξωτερικά δάνεια, συνολικά 992 εκ. φρ. ή 14,9 δισ. δρχ. 18 Τα δάνεια αυτά προήλθαν από την Αγγλία κατά 48%, τις ΗΠΑ κατά 31% και τα υπόλοιπα σε μονοψήφια ποσοστά από Βέλγιο, Σουηδία, Γαλλία, Ολλανδία, Ελβετία, Αίγυπτο και Ιταλία.

Τα δάνεια χρησιμοποιήθηκαν για την αποκατάσταση των προσφύγων, την εξυπηρέτηση του εξωτερικού δανεισμού, τη σταθεροποίηση της δραχμής και παραγωγικά.

Την ίδια περίοδο η εξυπηρέτηση του εξωτερικού δανεισμού απορροφούσε το 29% των τακτικών εσόδων.

Συνολικά την περίοδο 1824-1932 είχαμε δανεισθεί από το εξωτερικό 2,2 δισ. χρ. φρ. Μέχρι το 1932 είχαμε αποσβέσει 2,38 δισ. χρ. φρ. δηλαδή 183 περισσότερα απ’ όσα είχαμε δανεισθεί και πάλι χρωστούμε 2 δισ. χρ. ερ.

Το 1932 είχαμε την τέταρτη πτώχευση.

Μέχρι το 1945 δεν θα υπάρξει νέος εξωτερικός δανεισμός ενώ θα παγώσει, λόγω παγκόσμιας κρίσης, η εξυπηρέτηση τωνπαλαιών.

Γ. 1946-1966 Ανασυγκρότηση και ανάπτυξη

Πρώτο μέλημα της χώρας η ανασυγκρότηση της από την κατοχική καταστροφή που είχε φθάσει 33 φορές το εθνικό εισόδημα του 1946.

Το δεύτερο πρόβλημα ήταν ο εμφύλιος και το τρίτο οι υπέρογκες στρατιωτικές δαπάνες, οι μεγαλύτερες στη Δυτ. Ευρώπη 19 και που έφθαναν στο 27,5% των συνολικών εξόδων.

Τα προβλήματα μέχρι το 1952-53 θα τα αντιμετωπίσουν συνολικά 18 κυβερνήσεις που θα προχωρήσουν σε οκτώ υποτιμήσεις. Κατά μέσο όρο κάθε 5,5 μήνες και άλλη κυβέρνηση και κάθε χρονιά και υποτίμηση.

Το δημ. χρέος (στο εξής Δ.Χ.) συντίθεται από το προπολεμικό και το μεταπολεμικό. Το προπολεμικό, μέχρι το 1962 ήταν υπερτριπλάσιο του μεταπολεμικού. Στο προπολεμικό ΔΧ το 90% καταλάμβανε ο προπολεμικός εξωτερικός δανεισμός.

Την περίοδο 1962-67 οι ελληνικές κυβερνήσεις θα διακανονίσουν το 97% του προπολεμικού εξωτερικού Δ.Χ., το οποίο μαζί με τους τόκους ανερχόταν στα 6,41 δισ. δρχ.

Μέχρι το 1955 η Ελλάδα είχε συνάψει μόνο τρια εξωτερικά δάνεια, συνολικά 145 εκ. δολ. Στη συνέχεια θα συνάψει άλλα 28 εξωτερικά, συνολικά 406,4 εκ. δολ.

Ο μετακατοχικός δανεισμός προήλθε κατά 58,4% από τις ΗΠΑ, κατά 19% από τη Δυτ. Γερμανία και κατά 14,36% από την Αγγλία. Τα υπόλοιπα από διεθνείς οργανισμούς.

Για την εξυπηρέτηση του μετακατοχικού εξωτερικού δανεισμού η Ελλάδα κατέβαλε το 128% της δανειακής προσόδου που λογιστικά είχε πάρει!

Δ. Δικτατορία, 1967-1974

Περίοδος υπέρογκου εσωτερικού δανεισμού, ο οποίος και τετραπλασιάσθηκε. Αντίθετα ο εξωτερικός δανεισμός σημειώνει μικρή αύξηση.

Συνολικά 19 εξωτερικά δάνεια, μόλις στο 6,4% του νέου Δ.Χ. εξ αυτών το 92,2% ήταν σε δολ., ενώ η αγγλική λίρα απουσίαζε.

Την περίοδο αυτή εμφανίζονται τα δάνεια σε συνάλλαγμα.

Πρόκειται για δάνεια εργοληπτικών εταιρειών, τα οποία έπαιρναν από το εξωτερικό, υπό την εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου. Στη συνέχεια τα παραχωρούσαν στο Ελληνικό Δημόσιο προς εκτέλεση δημοσιων εργων, με ανάδοχους τις εν λόγω εταιρείες. Συνολικά συνομολογήθηκαν 59 τέτοια δάνεια. Προφανώς το Ελληνικό Δημόσιο δεν είναι ο δανειολήπτης, έτσι δεν θεωρείται εξωτερικός δανεισμός. Στο νέο Δ.Χ. ο δανεισμός σε συνάλλαγμα αντιπροσώπευε το 23,6%.

Ε. Μεταπολίτευση 1975-1981

Το προπολεμικό εξωτερικό Δ.Χ., λόγω του διακανονισμού 1962-67 βαίνει συνεχώς μειούμενο. Από το 4% του συνολικού Δ.Χ. το 1974 θα πέσει το 1981 στο 0,6%.

Ο μεταπολεμικός εξωτερικός, κατά μέσο όρο, στο 3,9% των τακτικών εσόδων.

Συνολικά έχουμε 24 εξωτερικά δάνεια. Τρια από την γαλλική κυβέρνηση και τα υπόλοιπα απο διεθνείς οργανισμούς και τράπεζες. Κυριαρχία του δολαρίου και απουσία της αγγλικής λίρας.

Η επιδείνωση του Δ.Χ. προέρχεται από την αύξηση του εσωτερικού δανεισμού.

Στ. 1981-1989

Μετά το 1974 ο δημόσιος τομέας διευρύνεται εντυπωσιακά.

Μεταξύ 1978-87 οι απασχολούμενοι στην κεντρική διοίκηση -ΔΕΚΟ από 300.000 θα αυξηθούν σε 460.000. Μαζί δε με τις δημόσιες τράπεζες, προβληματικές και τις ελεγχόμενες από το Δημόσιο επιχειρήσεις θα φθάσουν τις 640.000.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπ. Οικονομικών και εισηγητικές εκθέσεις επί του προϋπολογισμού, τα ελλείμματα του ευρύτερα δημόσιου τομέα, από το 13,4% επί του ΑΕΠ το 1981 θα φθάσουν το 1989 στο 26,1%. Τα ελλείμματα θα καλυφθούν κατά 106% από τον δανεισμό.

Το 1985 η Ελλάδα ήταν παγκόσμια πρώτη στο κατά κεφαλήν Δ.Χ. Το Δ.Χ. είχε αρχίσει να προσδιορίζει την ύπαρξη της οικονομίας και όχι την ανάπτυξή της.

Το διάστημα 1982-89, κατά μέσο όρο, η συνολική εξυπηρέτηση του Δ.Χ. κάλυψε το 33,61% των τακτικών εσόδων της ίδιας περιόδου. Μεταξύ το 1975-87 συνομολογήθηκαν 18,4 δισ. δολ. εξωτερικών δανείων, εκ των οποίων το 81% διετέθει για την εξυπηρέτηση των δανείων.

Η προσφυγή στον εξωτερικό δανεισμό έγινε για έργα συγκοινωνιακής, αγροτικής και αστικής υποδομής. Ένα, το 1982, για την αποκατάσταση των ζημιών από τους σεισμούς στην Καλαμάτα το 1981 και ένα για την υποστήριξη του ισοζυγίου πληρωμών.

Προφανώς μετά το 1824 ο εξωτερικός δανεισμός είχε γίνει έσοδο τακτικό και έξοδο υπέρβαρο.

Ζ. 1974-2008

α. εξωτερικό Δ.Χ

1990 2.452,4 δισ. δρχ.

1993 5.236,8 δισ. δρχ.

2004 2.503 εκ. ευρώ

2008 1.632 εκ. ευρώ

β. Δ.Σ. ποσοστό του ΑΕΠ

1974 22,5% του ΑΕΠ

1981 31,2% του ΑΕΠ

1987 56,1% του ΑΕΠ

1990 80,7% του ΑΕΠ

1993 111,6% του ΑΕΠ

2004 108,5% του ΑΕΠ

2008 97,16% του ΑΕΠ

Πηγές Απολογισμοί ελληνικού κράτους

Στατιστικά Δελτία Τράπεζας της Ελλάδος

1. Την ίδια εποχή η Αγγλία είχε δανείσει σε χώρες της Λατινικής Αμερικής 18,5 εκ. λίρες στερλίνες (λ.σ.), αλλά οι δανειολήπτες “πήραν στο χέρι” 11 εκ., δηλαδή το 60% των όσων χρεώθηκαν.

2. Την εποχή εκείνη 1 λ.σ.=25,01 γ.φ.

3. Καν. Δεληγιάννης, Απομνημονεύματα, Τ2, σ. 210

4. Π. Παπατσώνης, Απομνημονεύματα, σ. 79

5. Αμβρ. Φραντζής, Επιτομή της Ιστορίας…, Τ2, σ. 295 σημ. 1

Αρχεία Ελληνικής Επανάστασης, Τ4, σελ. 456 Prokes Osten, Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, Τ1, σελ. 439

6. Κ. Παπαρρηγόπουλος, σ. 167

Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματ, σ. 181

7. Μιχ. Οικονόμου, Ιστορικά της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, Τ2, σ. 25 Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα, Τ2, σ. 260 σημ. 1

8. Κ. Παπαρρηγόπουλος, σ. 171

9. Φωτάκος, Απομνημονεύματα, Τ2, σ. 293

Αρχεία Ελληνικής Επανάστασης, Τ4, σ. 244

Θ. Ρηγόπουλος, Απομνημονεύματα, σ. 41

Ι. Ορλάνδος, Ο Ορλάνδος απολογούμενος ενώπιον του κοινού, σ. 46

10. Θ. Ρηγόπουλος, ο.π., σ. 41

11. Γ. Κολοκοτρώνης, Απομνημονεύματα, χειρόγραφο Β., σ. 74

Θ. Ρηγόπουλος, σ. 168, Γ. Κρέμος, Νεοτάτη Γενική Ιστορία, σ. 1020-1021

Ανασ. Γούδας, Βίοι Παράλληλοι, Τ7, σ. 56

Ν. Βλάχος, Ιστορία της Ελλάδος, σ. 27-28

Α. Σκανδάμης, Η. Τριαντακονταετία της βασιλείας του Όθωνα, σ. 520

Σ. Μαρκεζίνης, Πολιτική Ιστορία της Νεοτέρας Ελλάδος, Τ2, σ. 42

12. Σπ. Κορώδης, Η εργατική πολιτική των ετών 1909-1918, σ. 14

Ξ. Ζολώτας, Η Ελλάδα στο στάδιο της εκβιομηχανήσεως, σ. 108

13. Λ. Κορομηλάς, Εισηγήσεις επί του προϋπολογισμού του 1912, Δελτίο Υπ. Οικονομικών 1912, σ. 283. 284.

Αθ. Ευταξίας, Ενώπιον του Οικονομικού Αδιεξόδου, σ. 51 Εφημ. Συζητήσεων Βουλής 12.12.1911, σ. 1363, 1364

14. Αρ. Θεοδωρίδης, Η Επανάστασις και το έργο αυτής σ. 132, 135, 137

Κ. Οικονόμου, Σκέψεις επί της καταστάσεως, σ. 7,48

Ν. Ζορμπάς, Απομνημονεύματα, σ. 17, 124-125

Θ. Πάγκαλος, Απομνημονεύματα, Τ1, σ. 92-93

Σ. Μελάς, Η Επανάστασις του 1909, σ. 201

Α. Ανδρεάδης, Έργα, Τ2, σ. 545

15. Αθ. Ευταξίας, Το οικονομικόν πρόβλημα και το εθνικόν μας μέλλον, σ. 46

Πρακτικά Β Βουλής 17.12.1914

16. Ι. Μεταξάς, Ημερολόγιο, Τ5, σ. 461 σημ. 1

Ν. Καστρινός, Αλ. Παπαναστασίου, σ. 153

17. Ηλιαδάκης, Δανεική Κοινωνικοποίηση (διδακτορικό), σ. 311

18. Ηλιαδάκης, ο.π., σ. 313-314

19. Νέα Οικονομία, Τ6, 1950

Γ. Καρτάλης, Εισηγητική έκθεση επί του προϋπολογισμού 1950-51, σ. 19-20

Χρ. Ευελπίδης, Εισηγητική 1952-53, σ. 4, 43

Σ. Λιναρδάτος, Από τον Εμφύλιο στην Χούντα, Τ2, σ. 57.

* Ο Τάσος Μ. Ηλιαδάκης είναι μαθηματικός, πολιτειολόγος, Δρ. Κοινωνιολογίας, καθηγητής Σχολής Εθνικής Ασφάλειας
Πηγή:Patris.gr

Το άλογο και τα παράλογα του Καλιγούλα

Η καλίγα (caliga, σαν αυτήν που εκτίθεται στο Γαλλικό Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο) ήταν το σανδάλι των Ρωμαίων στρατιωτών (αποκεί βγαίνει και το «καλιγώνω», πεταλώνω — και ο τετραπέρατος «καλιγώνει και ψύλλο»). Ο Γάιος Καίσαρ Γερμανικός μεγάλωσε στα στρατόπεδα, ανάμεσα στους λεγεωνάριους του πατέρα του, που του κόλλησαν το παρατσούκλι Caligula (Παπουτσάκη θα τον έλεγαν στην Κρήτη ). Με αυτό το όνομα έμεινε στην ιστορία ο κατοπινός αυτοκράτορας, ο γνωστός για τα παρανοϊκά καμώματά του.

Ανάμεσα στα διάφορα καμώματα του Καλιγούλα, του κόλλησαν και τη βρόμα ότι έκανε συγκλητικό το άλογό του (τον «ακάθεκτο» Incitatus). Η μοναδική πηγή για το μύθευμα φαίνεται να είναι ο ιστορικός Σουητώνιος, ο οποίος, στους Βίους των Καισάρων, γράφει, δύο γενιές μετά τα χρόνια του Καλιγούλα (Suetonius, De vita Caesarum, μετάφραση από εδώ):

The day before the Circensian games, he used to send his soldiers to enjoin silence in the neighbourhood, that the repose of his horse Incitatus might not be disturbed. For this favourite animal, besides a marble stable, an ivory manger, purple housings, and a jewelled frontlet, he appointed a house, with a retinue of slaves, and fine furniture, for the reception of such as were invited in the horse’s name to sup with him. It is even said that he intended to make him consul. (Στο πρωτότυπο: consulatum quoque traditur destinasse)

Ξέρουμε ότι ο Σουητώνιος διάνθιζε τις ιστορίες του με διάφορα παραμυθάκια και ο Καλιγούλας ήταν ένας πρόσφορος στόχος, οπότε πάλι καλά που κάνει κι αυτή την ουδέτερη διατύπωση, «λέγεται ότι το προόριζε για ύπατο» (consul = ύπατος, senator = συγκλητικός). Ξέρουμε ότι οι ύπατοι ήταν οι ανώτατοι αξιωματούχοι, πάνω από τους συγκλητικούς, με τους οποίους ο Καλιγούλας βρισκόταν σε διαρκή διαμάχη, οπότε δεν αποκλείεται να έκανε τέτοια σχέδια για το άλογό του, μια και τους ανθρώπους ούτε τους αγαπούσε ούτε τους εμπιστευόταν.

Πολύ αργότερα, ο ακόμα πιο ανακριβής Δίων ο Κάσσιος γράφει: One of the horses, which he named Incitatus, he used to invite to dinner, where he would offer him golden barley and drink his health in wine from golden goblets; he swore by the animal’s life and fortune and even promised to appoint him consul, a promise that he would certainly have carried out if he had lived longer. (Η τελευταία πρόταση πρέπει να διδάσκεται σαν παράδειγμα γραφής ιστορίας προς αποφυγήν.)

Δεν έκανε συγκλητικό το άλογό του ο Καλιγούλας. Λέγεται ότι απειλούσε ότι θα το ανακηρύξει ύπατο — αυτό μόνο μπορούμε να πούμε.

Νήσος Sentinel

Πρόκειται για το βορειοδυτικότερο και πιο απομονωμένο νησί του συμπλέγματος Andaman και Nicobar στον Ινδικό ωκεανό, ένα κατάφυτο στρογγυλό νησί 100 τετραγωνικών χιλιομέτρων με κοραλλιογενή ύφαλο γύρω του. Ο ύφαλος εμποδίζει τα πλοία και τις μεγάλες βάρκες να πλησιάσουνε περισσότερο από 500-600 μέτρα. Οι κάτοικοι είναι (πιθανόν) οι τελευταίοι παλαιολιθικοί άνθρωποι στον πλανήτη, με ελάχιστες επαφές με όλους τους άλλους εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Οι γνώσεις μας για τον πολιτισμό και τα ήθη τους περιορίζεται στα εξής:
Πληθυσμός 50-250 – Η περιοχή είναι περίπου 60 τετρ. χιλιόμετρα. Είναι πιθανώς οι μόνοι παλαιολιθικοί άνθρωποι παγκόσμια, που επιζούν σήμερα χωρίς επαφή με οποιαδήποτε άλλη ομάδα ή κοινότητα. Θεωρούνται ως παρακλάδι των φυλών Onge και Jarawa και έχουν αποκτήσει μια διαφορετική ταυτότητα λόγω του ότι ζουν απομονωμένοι και έχουν χάσει την επαφή με τις κύριες φυλές. Οι Sentinelese είναι πολύ εχθρικοί και δεν αφήνουν ποτέ το νησί τους. Πολύ λίγα πράγματα είναι γνωστά για αυτήν την εχθρική φυλή, σίγουρα πάντως δεν συμπαθούν τους επισκέπτες.

Συγκεκριμένα αν πλησιάσει βάρκα, μαζεύονται στην ακτή και πετάνε ακόντια αποτρέποντας την απόβαση. Δε στοχεύουν καθόλου αστεία. Το ίδιο κάνουν και με τα ελικόπτερα. Μία στο τόσο (τελευταία φορά πριν 15 χρόνια, προτελευταία πριν 25-30) ενδεχομένως να ανεχθούν προσέγγιση βάρκας ή ελικοπτέρου προκειμένου να τους πετάξει προμήθειες (ούτε λόγος για απόβαση), κι αυτό μόνο για λίγα λεπτά. Στη συνέχεια κάνουν μια απροκάλυπτα εχθρική χειρονομία (συγκεκριμένα δείχνουν στο πλήρωμα το πέος τους βρίζοντας) και γίνονται και πάλι δολοφονικοί. Αν οι ξένοι είναι πάρα πολλοί, οι σεντινελέζοι κρύβονται στη ζούγκλα τους και δεν δίνουν κανένα απολύτως σημείο ζωής μέχρι να αποχωρήσει το αποβατικό απόσπασμα. Αν οι ξένοι είναι μοναχικοί (π.χ. ναυαγοί) εκτελούνται άμεσα.

Οι διαθέσιμες φωτογραφίες τους είναι μετρημένες στα δάχτυλα. Υπάρχουν επίσης μερικοί σκελετοί αμφιβόλου αυθεντικότητας που φαίνεται ότι απέκτησε ο αγγλικός στρατός επί αποικιοκρατίας. Ανθρωπολογικά είναι negritos, πιθανόν συγγενείς με τη σχεδόν εξίσου πρωτόγονη αλλά πολύ πιο φιλική φυλή Owe που κατοικεί στο κοντινότερο νησι. Οι άγγλοι το 19ο αιώνα πλησιάσανε όσο περισσότερο μπορούσανε το νησί με τρεις Owe στο κατάστρωμα, για να δούνε αν οι Owe θα αναγνώριζαν τη γλώσσα των ιθαγενών. Οι δυστυχείς έντρομοι Owe δεν κατάφεραν να πιάσουν ούτε μία λέξη από τις βρισιές που τους εκτόξευαν (μαζί με ακόντια) οι σεντινελέζοι 200 μέτρα πιο πέρα.

Στο τσουνάμι του ινδικού ωκεανού (που ξεκίνησε από σεισμό με επίκεντρο τα νησιά Andaman και Nicobar) το νησί τους υπερκαλύφθηκε από το νερό και άλλαξε σχήμα, αλλά φαίνεται ότι επιβίωσαν (φαίνεται από τα ακόντια που εκτοξεύθηκαν προς τα Ινδικά ελικόπτερα που είχανε πάει εκεί να δούνε αν χρειάζονται βοήθεια).

Α! Ζητούνται και ιεραπόστολοι!

Πηγές:

http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm#sentineli>

H IEΡΑ ΕΞΕΤΑΣΗ TΟY ΓΡΗΓΟΡΙΟY Ε΄

Λογοκρισία, κάψιμο βιβλίων, αφορισμοί και
διώξεις διαφωτιστών λίγο πριν την Επανάσταση.

Eξειδικευμένη στα θέματα της παραγωγής και της διακίνησης του βιβλίου η νέα σκληρή έναντι των διαφωτιστών πολιτική του Πατριαρχείου κατά τους προεπαναστατικούς χρόνους εκφράστηκε με ένα μεγαλεπήβολο σχέδιο και με συγκεκριμένα μέτρα, που εφαρμόστηκαν. Το σχέδιο διατυπώθηκε στην «Απανταχούσα», που δημοσιεύτηκε το καλοκαίρι του 1820, για να εξαγγείλει την ανακαίνιση -δήθεν- του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, αλλά στην πραγματικότητα στόχευε κάθε νέα έκδοση να γίνεται εκεί, ώστε να ελέγχεται πλήρως η πνευματική κίνηση. Τα μέτρα μορφοποιήθηκαν με την επιβολή λογοκρισίας στα βιβλία που κυκλοφορούσαν στην Κωνσταντινούπολη, με δημόσιο κάψιμο ορισμένων από αυτά, αλλά και με αφορισμούς και διώξεις των διαφωτιστών.

«Η κλεις της τυπογραφίας ευρίσκεται εν χερσί βασιλέως»

Η σκλήρυνση της πολιτικής της Εκκλησίας απέναντι στους διαφωτιστές είχε αποτυπωθεί με χαρακτηριστικό τρόπο στην πατριαρχική εγκύκλιο του Μαρτίου 1819, η οποία αντιτίθετο στη διδασκαλία των Επιστημών, στα Μαθηματικά και στη συνήθεια να βαπτίζονται τα παιδιά με αρχαιοελληνικά ονόματα. Το κείμενο αυτό, ένα από τα πρώτα που υπέγραψε ο Γρηγόριος Ε΄ στην τρίτη πατριαρχία του, παρέσχε το θεωρητικό πλαίσιο και αποτέλεσε το σημείο εκκίνησης για τις ενέργειες, που οργανώθηκαν εναντίον των νεωτεριστών τα επόμενα έως την Επανάσταση χρόνια.

Το εξώφυλλο της «Απανταχούσας», η οποία αποσκοπούσε στον έλεγχο της πνευματικής προεπαναστατικής ζωής από το Πατριαρχείο· εκδόθηκε μερικούς μόλις μήνες πριν την Επανάσταση. Ονομάστηκε έτσι, γιατί στον τίτλο της γραφόταν: «Τοις απανταχού ευρισκομένοις…».

Η «Απανταχούσα», που κυκλοφόρησε με μορφή φυλλαδίου, ήταν ένα φαινομενικά αντιφατικό κείμενο. Αποτελούσε την έκφραση της νέας αντίληψης, που διαμορφώθηκε στους εκκλησιαστικούς κύκλους αναφορικά με τα θέματα της παιδείας: προσαρμογή στις νέες πραγματικότητες και αυστηρός έλεγχός τους. Έδειχνε να ενσωματώνει, στο επίπεδο της ονοματολογίας τουλάχιστον, στοιχεία της ιδεολογίας του Διαφωτισμού και από την άποψη αυτή έδινε την εντύπωση, ότι δεν εναρμονιζόταν σε όλα τα σημεία με το αυστηρό πλαίσιο που καθόριζε η Εγκύκλιος του 1819.

Τα στοιχεία ακριβώς του ελέγχου της πνευματικής ζωής, όπως διατυπώνονταν στην «Απανταχούσα», ήταν εκείνα που προκάλεσαν την προσοχή και τις αντιδράσεις των φιλελεύθερων διανοουμένων. Οι αυταρχικές αντιλήψεις για τις αρχές που πρέπει να διέπουν την καλή λειτουργία της τυπογραφίας («η κλεις της τυπογραφίας ευρίσκεται εν χερσί βασιλέως»), συνδυάζονταν με πολύ σαφείς προδιαγραφές για τα κείμενα, που θα μπορούσαν να εκδίδονται στο πατριαρχικό τυπογραφείο:

«Να καρπούμεθα τα εκ της τυπογραφίας καλά, να αποφεύγωμεν παν ο,τι δύναται να συσκιάση την λαμπρότητα της ακραιφνούς ημών υποταγής (στο σουλτάνο) δια της εκδόσεως βιβλίων αντιφρονούντων.» Μία παράγραφος της «Απανταχούσας» έδειχνε εύγλωττα στους σύγχρονους, ποιά ήταν τα όρια, μέσα στα οποία μπορούσε να κινηθεί η «Τυπογραφία του Γένους»: «Ζήτω ο Γαληνότατος και Κραταιότατος ημών ΑΝΑΞ, η Κορωνίς των προκατόχων αυτού Μεγάλων Βασιλέων· ο ακριβής φύλαξ της Δικαιοσύνης και Επιείκειας· ο ευσπλαχνικώτατος και ηρωικώτατος ΣΟΥΛΤΑΝ ΜΑΧΜΟΥΤ Β΄. Είη το κράτος αυτού διαιωνίζον και θριαμβεύον κατά πάντων των εναντίων» (σελ. 13).

Κάποιες άλλες διατυπώσεις έδειχναν, ποιούς ανάμεσα στους Έλληνες διανοούμενους θεωρούσε ο συντάκτης της «Απανταχούσας» αντιπάλους της κατευθυνόμενης από την Εκκλησία προσπάθειας: «Κατασιγάσθωσαν, όσοι δι’ απειροκαλίαν και γνώμης μοχθηρίαν τολμώσι και καθάπτωνται των εκκλησιαστικώς και πολιτικώς του Γένους προϊσταμένων.» Αυτοί κατονομάζονταν και πιο συγκεκριμένα στην τελευταία φράση του κειμένου: «Τινές των εν Ευρώπη καθ’ ημετέραν ατυχίαν ομογενών.»

Παράλληλα με όλα αυτά υπήρχε στην «Απανταχούσα» η υποτύπωση ενός ευρυτέρου σχεδίου: Να συγκεντρώνεται στο ανακαινισμένο πατριαρχικό τυπογραφείο η παραγωγή του συνόλου των βιβλίων, που εκδίδονταν από τους Έλληνες συγγραφείς και μεταφραστές. Τα σχετικά επιχειρήματα ήταν διατυπωμένα με τρόπο, που φανέρωνε δήθεν πατριωτισμό και φροντίδα για τη δόξα του Γένους.

Οι οπαδοί του Διαφωτισμού, που είχαν πολλούς λόγους να δυσπιστούν απέναντι σε πρωτοβουλίες αυτού του είδους, απάντησαν αμέσως, ότι Κωνσταντινούπολη δεν είναι όλη η Ελλάδα, ότι τυπογραφεία υπάρχουν πια και στη Χίο και στις Κυδωνίες (Αϊβαλί) και ότι πίσω από την πρόσκληση της «Απανταχούσας» κρυβόταν η πρόθεση να συγκεντρωθούν οι τυπογραφικές δραστηριότητες στην Κωνσταντινούπολη, για να μπορούν να λογοκρίνονται ευκολώτερα.

Οι αντιδράσεις στο κείμενο και στα σχέδια της «Απανταχούσας» προήλθαν κυρίως από τους Κοραϊκούς κύκλους και υπήρξαν εξαιρετικά έντονες. Η έκδοσή της αγγέλθηκε και σχολιάστηκε ειρωνικά από τους εκδότες του «Λόγιου Ερμή» τον Αύγουστο του 1820. Λίγους μήνες αργότερα το περιοδικό «Μέλισσα» αναδημοσίευσε ολόκληρη την «Απανταχούσα» και την στηλίτευσε με δριμύτητα σχεδόν φράση προς φράση, ειδικά για την «τρομακτικήν απεραντολογίαν» και «την ηλιθίαν και δουλικωτάτην υποταγήν», που χαρακτηρίζουν τον συγγραφέα του φυλλαδίου. Αλλά το πραγματικό αντικείμενο της διαμάχης αναδείχθηκε, φωτίζοντας τις δύο διαμετρικά αντίθετες αντιλήψεις που αντιπαρατέθηκαν, όταν αναιρέθηκε η διατύπωση της «Απανταχούσας», ότι «κλεις της τυπογραφίας κείται εν χερσί βασιλέως»:

«Η κλεις (της τυπογραφίας) κείται όχι εν χερσί βασιλέως, αλλά εν χερσί νόμων, και εν χερσί κάθε πολίτου, δια να γράφη και να φρονή ο,τι θέλει κατά το δικαίωμα της φυσικής ελευθερίας, παιδευόμενος από τους υπερασπιστές της πολιτείας νόμους μόνον αν βλασφημήση η συκοφαντήση, και όχι αν γράψη πάσαν αλήθειαν και πειράξη την αμέλειαν η αδικίαν του δείνος η δείνος προύχοντος, επισκοπών τα δημόσια πράγματα… Ο βασιλεύς ούτε εφρόντισε ποτέ ούτε φροντίζει περί τυπογραφίας και μάλιστα αλλογλώσσου, ούτε ηξεύρει αν έχη κλείδα η όχι, αλλά χωρίς να την ζητήση, του την χαλκεύουν και την προσφέρουν αβούλως υποβασιλίσκοι υποβασιλέων πενθιμοσχήμονες· ενώ ημπορούσαν να φωτίσουν τον λαόν με ήσυχον άνεσιν, αυξάνουσι την βαρύτητα του ζυγού του, και με πρόφασιν πατρικής οδηγίας διαιωνίζουν την τυφλότητα του έθνους των. Η αλήθεια εφυγαδεύθη από εκεί. Εκεί η υπόκρισις θριαμβεύει, αναθεματίζεται το ελεύθερον φρόνημα, καίονται τα φύλλα και μένουν τα πράγματα.» (Περιοδικό «Μέλισσα», τ. Γ , σελ. 268-269.)

Αρχές του 1821 σε ένα ανώνυμο διάλογό του ο Κοραής ανανέωσε την αποδοκιμασία του για το φυλλάδιο και τον συγγραφέα του. («Ερμής ο Λόγιος», 1821, σελ. 20.)

Τα ψαλίδια της λογοκρισίας του Γρηγορίου Ε΄

Το Πατριαρχείο όμως δεν σταμάτησε εκεί, αλλά προχώρησε και σε επιβολή λογοκρισίας στα βιβλία. Η αρχή είχε γίνει με την έκδοση την άνοιξη η το καλοκαίρι του 1820 «πατριαρχικής προσταγής» προς τους βιβλιοπώλες της Κωνσταντινούπολης «να μην πωλούν κανέν βιβλίον», εάν δεν έχη πρώτα υποβληθεί σε εκκλησιαστικό έλεγχο. Την ευθύνη για τον έλεγχο της ορθοδοξίας των βιβλίων την είχε ο σιναΐτης ηγούμενος Ιλαρίων. Οι αρμοδιότητες του είχαν ανατεθεί από τον Γρηγόριο Ε΄ κατὰ τη διάρκεια της τρίτης πατριαρχίας του.

«Ο Άγιος Μουλαρίων (σ.σ. Ιλαρίων) ενήργησε να δοθή πατριαρχική προσταγή εις τους βιβλιοπώλας να μη πωλούν κανέν βιβλίον, πριν το δείξωσιν εις την Πανοσιότητά του. Η Ιnquisition (σ.σ. Ιερά Εξέταση) είναι τώρα τελεία. Τίποτε εις την Κωνσταντινούπολιν δεν ημπορεί να τυπωθή, μήτε να πωληθή, εάν δεν προεξετασθή από τον Ιλαρίωνα. Ελπίζω, ότι με όλας τας υποσχέσεις του θεωρού της τυπογραφίας σοφού Ιλαρίωνος, κανείς λόγιος, άξιος τούτου του ονόματος, δεν θέλει στέρξει να παραδώση το σύγγραμμά του εις τα ψαλίδια της παμμιαρότητός του.» (Επιστολή Νικ. Πίκκολου, Εθνική Βιβλιοθήκη, τμήμα χειρογράφων, Αρχείο Θ. Φαρμακίδη, φακ. 36.)

Στην προσταγή αυτή αναφέρθηκε κι ο Κωνσταντίνος Κούμας γράφοντας: «Τα βιβλία εξωτερικά και εσωτερικά καθυπεβλήθησαν εις αυστηρόν λογοκριτήν με δικτατορική ισχύ εις τον πρώην σιναΐτην Ιλαρίωνα, ειδήμονα της Ελληνικής Γλώσσης, επιθυμούντα να αρχιερατεύση.» Ο Ιλαρίων «περιέρχεται τα βιβλιοπωλεία της Κωνσταντινουπόλεως, δια να ιδή, μήπως ήλθε κανένα βιβλίον· όσα δεν συμφωνούσι με το πνεύμα της αγυρτείας, τα δημεύει εκ μέρους του Πατριάρχου, τα κακοεξηγεί, δια να παραδοθώσιν εις το πυρ».

Είχε ωργανωθεί λοιπόν κανονική παρακολούθηση των βιβλιοπωλείων, δήμευση των βιβλίων, που θεωρούνταν ύποπτα, γνωμοδότηση για τα κακόδοξα έντυπα και καταδίκη τους. Υπήρχε μια διαδικασία και μία νομότυπη κάλυψη του λογοκριτή Ιλαρίωνα, ο οποίος δεν λειτουργούσε βέβαια αυθαίρετα, αλλά μέσα στα πλαίσια, που του είχε ορίσει ο Γρηγόριος Ε΄.

Βιβλία στις φλόγες στην αυλή του Πατριαρχείου

Στο ανώνυμο μαχητικό φυλλάδιο με τίτλο «Οι στοχασμοί του Κρίτωνος» είχαν εκφρασθεί με σαφήνεια το 1819 τα ζητούμενα της δημοκρατικής και της αντικληρικής πτέρυγας του Διαφωτισμού: «Η ιερά δεσποτεία των νόμων, οι οποίοι, όντες κανόνες συμφωνημένοι από όλους δια τα δίκαια όλων, προστατεύουν με ισότητα όλους» (έκδοση Δ.Σ. Γκίνη, σελ. 147) είναι το πρώτο ζητούμενο· το δεύτερο, ο περιορισμός του Κλήρου στα αυστηρώς εκκλησιαστικά του καθήκοντα: «Όπου το ιερατείον επικρατεί, αντί να τρέξη η ευδαιμονία»… «αργοπορεί, περιορίζεται η και απομακρύνεται. Και εξεναντίας»… «όπου οι εντόπιοι έχουν αρκετήν γνώσιν δια να περιορίσουν τον αρχιερέα εις τα της Εκκλησίας και των ευλογιών και να πάρουν αυτοί την διεύθυνσιν των κοινών, εκεί διαφαίνεται η δικαιοσύνη, η φιλανθρωπία»… «και ο αρχιερεύς αντί να σύρη, σύρεται από το κοινόν πνεύμα» (σελ. 149).

Η αντίδραση στην Κωνσταντινούπολη ήταν άμεση και αποδόθηκε πάλι στον σιναΐτη Ιλαρίωνα: Το βιβλίο παραδόθηκε στις φλόγες «δημοσίως», «μέσα εις την αυλήν του Πατριαρχείου», κατ’ εντολή του Γρηγορίου Ε΄ (επιστολή Στ. Κανέλλου στον Κ. Iken, 4 Φεβρουαρίου 1822, Κ. Ιken, Leukothea, τ. Α , 1825, σελ. 9 και Ανδρ. Δημητρακόπουλου, Επανορθώσεις, σελ. 51).

Το γεγονός είναι επίσης καταγραμμένο σε επιστολή του Π. Κορδικά (20 Νοεμβρίου 1820), ο οποίος έγραφε: «Εις την Κωνσταντινούπολη έκαυσαν δημοσίως μίαν νεωστί εκδοθείσαν φυλλάδα. Δεν γνωρίζω το σύγγραμμα, ούτε ηξεύρω ποίος είναι ο συγγραφεύς. Συμπεραίνω όμως, ότι είναι φιλοσοφικόν, καθ’ ότι ο εξ Αριμαθείας μυστικοαπόστολος Πολυχρονιάδης περιερχόμενος εσχάτως την Γερμανίαν και Ολλάνδα μοι έγραψεν, ότι εκ των αντιφιλοσοφικών συγγραμμάτων μου έλαβαν οι παπάδες τόσον θάρρος, ώστε ετόλμησαν δημοσίως να κάψουν σύγγραμμα φιλοσοφικόν, αποτεινόμενον εις την Παλιγγενεσίαν του Γένους.» (Φ. Κ. Μπουμπουλίδη, Ανέκδοτοι επιστολαί του Παν. Κοδρικά, σελ. 87.) Η χρονολογία βοηθά, για να ταυτίσουμε την «φυλλάδα» με τους Στοχασμούς του Κρίτωνος.

Η «Μέλισσα» (τ. Γ΄, σ. 306-312) δημοσίευσε περίληψη των «Στοχασμών του Κρίτωνος», τιτλοφορημένη: «Επιτομή του γενναίου και ωφελίμου πονήματος, του εγγραφομένου Στοχασμοί του Κρίτωνος, του κατακαυθέντος εν τω Πατριαρχείω της Κωνσταντινουπόλεως, περί τω αωκ΄ (1820) έτος το σωτήριον, δια συνεργίας του μιαρού προδότου Ιλαρίωνος.»

Αφορισμοί Ελλήνων, που εξέδιδαν φιλελεύθερα συγγράμματα

Από τον Ιωάννη Φιλήμονα γνωρίζουμε, ότι γύρω στα 1820, παραμονές της Επανάστασης υπήρξαν επώνυμοι αφορισμοί από τον πατριάρχη, Ελλήνων, που είχαν δημοσιεύσει «εν τη αλλοδαπή» φιλελεύθερα συγγράμματα. Ο Ιωάννης Φιλήμων ήταν καλά πληροφορημένος για τα πράγματα της προεπαναστατικής Κωνσταντινούπολης, δεδομένου ότι εργαζόταν εκείνη την εποχή στο Πατριαρχικό Τυπογραφείο (περ. «Πανδώρα», τ. ΙΘ , 1867, σελ. 213, Ι.Κ. Μαζαράκη, Αινιάνος, «Τα Ελληνικά Τυπογραφεία του Αγώνος 1821-1827», Αθήνα 1970 και Δ. Ειρηνίδη, «Ομιλίαι περί του εφευρέτου της τυπογραφικής τέχνης Ι. Γουτεμβέργιου», Αθήνα, 1876, σελ. 22).

Γράφει ο Ιωάννης Φιλήμων: «Με εγκυκλίους παρά του Πατριάρχου της Κωνσταντινουπόλεως αφωρίζωντο οι εν τη αλλοδαπή εκδίδοντες φιλελεύθερα συγγράμματα Έλληνες, εν οις ωνομάζοντο ρητώς άλλοι τε και ο εν Παρισίοις Πίκκολος» (Ιωάννης Φιλήμων, «Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως», τ. Α΄, Αθήνα 1859, σελ. 97).

«Να φονευθώσιν οι φροντίζοντες την επανόρθωσιν της πατρίδος»

Στην ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα των χρόνων εκείνων διατυπώθηκε από τον Ν. Πίκκολο σοβαρή κατηγορία, ότι στην Κωνσταντινούπολη αντιμετωπίστηκε το ενδεχόμενο να οργανωθεί η δολοφονία προοδευτικών λογίων. Ο Πίκκολος μετέγραψε σε εισαγωγικά (άρα κατά τεκμήριο αυτολεξεί) στην επιστολή του, για την οποία έγινε λόγος ανωτέρω, για τον Ιλαρίωνα, ότι «έδωκε γνώμην να παιδευθούν με ποινήν θανάτου πέντε εξ από τους θέλοντας να ενσπείρουν επανάστασιν, δια να σωφρονισθούν οι άλλοι». «Έδωκε γνώμην», εισηγήθηκε δηλαδή, στον πατριάρχη η στη Σύνοδο, αρμόδιες αρχές γι’ αυτά τα ζητήματα.

Η φήμη ότι το Πατριαρχείο αντιμετώπιζε το ενδεχόμενο να οργανώσει την φυσική εξόντωση εκπροσώπων του Διαφωτισμού στις τουρκοκρατούμενες περιοχές είχε, φαίνεται, κυκλοφορήσει αρκετά στα 1820-1821, και, μία τουλάχιστον φορά είχε φτάσει ως την έντυπη δημοσιότητα.

Ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς της σύγχρονης Ελλάδας, που ασχολήθηκε σε βάθος με το νεοελληνικό Διαφωτισμό, ήταν ο Φίλιππος Ηλιού. Στο βιβλίο του με τον σατιρικό τίτλο «Τύφλωσον, Κύριε, τον λαόν σου» περιγράφεται η σκλήρυνση της στάσης του Πατριαρχείου τα τελευταία δύο-τρία πριν την Επανάσταση χρόνια, που εκφράστηκε με συνολικά επιθετική πολιτική, η οποία είχε σα στόχο την εξουδετέρωση των κέντρων του Διαφωτισμού και τον έλεγχο των πνευματικών δραστηριοτήτων, που ανέπτυσσαν οι φορείς των νέων ιδεών.

Στον τρίτο τόμο της «Μέλισσας» (σελ. 274-275, 1821) καταχωρίσθηκε επιστολή της 25ης Αυγούστου 1820· εκεί, μιλώντας για τον Ιλαρίωνα, ο επιστολογράφος σημείωνε «το προς τον σοφόν γέροντα και τους φίλους αυτού άσπονδον μίσος του. Πιστεύεις, φίλε, ότι παρακινεί τον Π. να συνεργήση δια να εξοδευθώσι του κοινού αρκετά γρόσια, δια να κατατρεχθώσι, και, ει δυνατόν, να φ…θώσιν οι φροντίζοντες την επανόρθωσιν της πατρίδος;». Σοφός γέρων ήταν βέβαια ο Κοραής, Π. ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ και τα αποσιωπητικά του «φ…θώσιν» δεν ήταν αρκετά, για να καλύψουν το ρήμα και το νόημα: «Να φονευθώσιν οι φροντίζοντες την επανόρθωσιν της πατρίδος.»

Έχουμε έτσι για το θέμα των φόνων δύο ενδείξεις από πηγές, που δείχνουν και που πρέπει να είναι πολύ συγγενικές, αλλά οι οποίες οπωσδήποτε δεν είναι ταυτόσημες. Σ’ αυτές μπορούμε να προσθέσουμε μία ακόμη, κάπως διαφορετική, προερχόμενη από τον ίδιο τον Κοραή.

Ο Κοραής παρακολουθούσε με μεγάλη ανησυχία τις ενέργειες που υποκινούσε ο μητροπολίτης της Χίου και ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, προκειμένου να εξουδετερωθεί το Γυμνάσιο της Χίου και ο διευθυντής του Νεόφυτος Βάμβας. Πολλούς μήνες μετά την Επανάσταση, στις 21 Δεκεμβρίου 1821, πληροφορούσε τον φίλο του Ιάκωβο Ρώτα: «Έμαθες ίσως ότι ο Βάμβας ζη παρά πάσαν ελπίδα· ολίγον έλειψε, φίλε μου, να του σηκώση την ζωήν ο κατιμερτζής (ισοδύναμο του πλακουντοπώλης· αφορά στον Γρηγόριο Ε΄), του οποίου ίσως την ώραν ταύτην ασπάζονται τα λείψανα και επικαλούνται την πρεσβείαν οι Οδησσινοί. Ω τον ηλίθιον τον Σουλτάνον! Τους φίλους του σφάζει, αντί να τους φορέση καυτάνι!». (Α. Κοραής, Αλληλογραφία, τ. Δ , σελ. 320.)

Η βιαιότητα του κειμένου αυτού θα έφτανε και μόνη της, για να χαρακτηρίσει την ένταση, που είχαν προσλάβει οι ιδεολογικές συγκρούσεις στα προεπαναστατικά χρόνια. Για το θέμα μας ας συγκρατήσουμε εδώ μόνο την πληροφορία, ότι του Βάμβα «ολίγον έλειψε να του σηκώση την ζωήν ο κατιμερτζής», δηλαδή ο Γρηγόριος Ε΄. Αυτή την φορά δεν κατηγορήθηκε ο Ιλαρίων, αλλά ο ίδιος ο πατριάρχης.

Η φημολογία για την οργάνωση δολοφονιών θα πρέπει να συνδυαστεί με τα όσα κυκλοφορούσαν την εποχή εκείνη για την κατάδοση νεωτεριστών στις τουρκικές Αρχές. Ο Πίκκολος έγραψε, πως ο Ιλαρίων απείλησε, ότι θα τον πρόδιδε στους Τούρκους. Τον ίδιο χρόνο ο Γάλλος υποπρόξενος στη Σμύρνη ανέφερε στην κυβέρνησή του, ότι ο Κ. Οικονόμος είχε κινδυνεύει να χάσει τη ζωή του, όταν ο μητροπολίτης Σμύρνης Άνθιμος τον κατήγγειλε στις τουρκικές Αρχές, ότι διδάσκει στο σχολείο του, στο Φιλολογικό Γυμνάσιο, τα μέσα για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού.

Είναι πιθανό, εκείνοι που μιλούσαν για οργάνωση δολοφονιών να είχαν στο νου τους την κατάδοση λογίων στις τουρκικές Αρχές, κατάδοση που, κατά τεκμήριο, προδίκαζε τη θανάτωση όσων θα αντιμετώπιζαν τέτοιου είδους κατηγορίες. Αυτή την εκδοχή θα πρέπει να υπαινισσόταν στα τέλη του 1820 ο Κοραής, όταν έγραφε, ότι οι διώκτες της Φιλοσοφίας δεν διαθέτουν πια «μαχαίρας» οι ίδιοι, αλλά ότι «εμπορούν να δανεισθώσι την μάχαιραν [της εξουσίας], αν τους έλθη όρεξις»… «να χύσωσιν αίμα των στηλιτευόντων τα πάθη των» (Συμβουλή τριών Επισκόπων, σελ. Χ-ΧΙ).

* * *

Είναι πολύ χαρακτηριστικό για την κατάσταση των πνευμάτων της εποχής, ότι ένα τμήμα της ελληνικής κοινωνίας διέβλεπε, ότι το Πατριαρχείο σχεδίαζε να προχωρήσει στην φυσική εξόντωση η στην κατάδοση των αντιπάλων του, αφού δεν μπόρεσε να τους εξουδετερώσει με άλλο τρόπο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Κ. Δημαρά, «Νεοελληνικός Διαφωτισμός», «Ερμής», Αθήνα 2002.

• Κ. Λάππα, «Πατριαρχική σύνοδος “Περί καθαιρέσεως των φιλοσοφικών μαθημάτων” τον Μάρτιο του 1821», «Μνήμων», Αθήνα 1987.

• Φ. Ηλιού, «Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός», «Μνήμων», Αθήνα 1981.

• Φ. Ηλιού, «Τύφλωσον, Κύριε, τον λαόν σου», «Πορεία», Αθήνα 1988.

• Γ. Κορδάτου, «Η κοινωνική σημασία της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821», «Επικαιρότητα», Αθήνα 1983.

• Γ. Κορδάτου, «Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας», τόμοι ΙΧ και Χ, «20ος Αιώνας», Αθήνα.

• Κ. Σάθα, «Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα», Τόμος 4ος, «Νέα Σύνορα», Αθήνα 1995.

Γιάννης Λάζαρης
πηγή: http://freeinquiry.gr/pro.php?id=445

Οι Κοζάκοι Ζαπαρόζτσι και ο Σουλτάνος Μεχμέτ Δ΄.

Το 1676 οι Κοζάκοι Ζαπαρόζτσι (Запорожцы), που κατοικούσαν στην νοτιοανατολική Ρωσία στα εδάφη γύρω από τον κάτω Δνείπερο στην σημερινή Ουκρανία, νίκησαν σε μάχη τον Οθωμανικό στρατό. Παρ’ όλ’ αυτά, ο Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τους απεύθυνε σε επιστολή την απαίτηση του να υποταχθούν στην εξουσία του και να πάψουν να παρενοχλούν τους υποτελείς του Τάταρους της Κριμαίας. Οι Κοζάκοι, με ηγέτη τον Ιβάν Σίρκο, συγκεντρώθηκαν στο Ζαπαρόγκ και απάντησαν στην επιστολή του Σουλτάνου με πρωτότυπο τρόπο, συντάσοντας μια επιστολή γεμάτη βρισιές και προσβολές.

Ο Σουλτάνος είχε στείλει στους Κοζάκους την παρακάτω επιστολή:

«Ημείς ο Σουλτάνος, υιός του Μωάμεθ, αδελφός του Ηλίου και της Σελήνης, εγγονός και αντιβασιλεύς του Θεού, Κύριος των Βασιλείων της Μακεδονίας, Βαβυλώνος, Ιερουσαλήμ, Άνω και Κάτω Αιγύπτου, Αυτοκράτωρ των αυτοκρατόρων, Ηγεμών των ηγεμόνων, εξαίρετος Ιππότης, Ανίκητος, Πιστός Φρουρός του Τάφου του Ιησού Χριστού, Θεματοφύλαξ επιλεγμένος από τον ίδιο τον Θεό, Ελπίδα και Παρηγορία των Μωαμεθανών, Μεγάλος Υπερασπιστής των Χριστιανών, διατάσσω υμάς, τους Κοζάκους Ζαπαρόζτσι, να υποταχθείτε σε μένα εθελοντικά και χωρίς καμία αντίσταση και να σταματήσετε να με απασχολείτε με τις επιθέσεις σας.
Σουλτάνος Μεχμέτ Δ΄».

Κατά την παράδοση, η απάντηση των Κοζάκων υπήρξε χείμαρρος υβριστικών και σαρκαστικών στίχων, που διακωμωδούσαν τους τίτλους του Σουλτάνου:

«Οι Κοζάκοι Ζαπαρόζτσι προς τον Τούρκο Σουλτάνο!

Ω σουλτάνε, τούρκε διάβολε και καταραμένε συγγενή και φίλε του διαβόλου, γραμματέα του ίδιου του Εωσφόρου. Τι διάολο ιππότης είσαι συ, που δεν μπορείς ούτε σκατζόχοιρο με γυμνό πισινό να σφάξεις; Ο διάβολος χέζει κι ο στρατός σου τρώει. Γιε σκύλας, οι γιοί των Χριστιανών δεν θα γίνουν υποτελείς σου. Δεν φοβόμαστε τον στρατό σου. Θα σε πολεμήσουμε από στεριά και θάλασσα και θα σου βατέψουμε τη μάνα.

Βαβυλωνικό κρεμμύδι, Μακεδόνα αμαξά, μπυράρη της Ιερουσαλήμ, κατσικογάμη της Αλεξάνδρειας, χοιροβοσκέ της Άνω και Κάτω Αιγύπτου, Αρμένικο γουρούνι, κλέφτη της Ουκρανίας, κίναιδε της Ανατολής, δήμιε της Ρωσίας και ηλίθιε όλου του κόσμου και του υποκόσμου, βλάκα ενώπιον του Θεού, εγγονέ του Φιδιού και κράμπα του πουλιού μας. Μουσούδα γουρουνιού, κώλε φοράδας, κοπρόσκυλο του σφαγείου, αβάφτιστο κούτελο, γ@μι@ της μάνας σου!

Με τους παραπάνω τίτλους σε στολίζουν οι Κοζάκοι Ζαπορόζτσι, υπάνθρωπε. Δεν πρόκειται να ξαναβοσκήσεις χριστιανικά γουρούνια. Και για να τελειώνουμε, επειδή δεν ξέρουμε την ημερομηνία, επειδή δεν έχουμε ημερολόγιο, επειδή η σελήνη είναι στον ουρανό και η χρονολογία γραμμένη στο βιβλίο κι επειδή η μέρα είναι η ίδια, τόσο εδώ όσο και κει, γι αυτό φίλα μας τον πισινό!
Ο αρχηγός Ιβάν Σίρκο και όλοι οι Κοζάκοι Ζαπαρόζτσι».

Ο πίνακας, που έχει θέμα τη σύνταξη της απαντητικής επιστολής των Κοζάκων Ζαπαρόζτσι, αποτελεί το κορυφαίο έργο του Ρώσου ζωγράφου Ίλια Ρέπιν, που ξεκίνησε να ζωγραφίζει τον πίνακα το 1880 και τελείωσε μόλις το 1891! Ο Ρέπιν κατέγραφε τα χρόνια της εργασίας του στο κάτω άκρο του καμβά. Ο Τσάρος Αλέξανδρος Γ΄ αγόρασε τον πίνακα 35.000 ρούβλια, ποσό που ήταν το μεγαλύτερο που πληρώθηκε τότε για έργο Ρώσου ζωγράφου.

Ο πίνακας σε μεγαλύτερη ανάλυση εδώ:
http://static.panoramio.com/photos/original/5279844.jpg

πηγές: www.esperos.com
www.makthes.gr
www.panoramio.com

ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΟΣΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΔΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ 5ο ΕΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ 13ο ΑΙΩΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σ΄ αυτή την εργασία θα εξετάσουμε τις σχέσεις της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας στην Καθολική δύση και πως αυτές διαμορφώθηκαν από τον 5ο έως τον 13ο αιώνα.
Στο δεύτερο κεφάλαιο θα δούμε πως διαμορφώνεται το τοπίο κατά τον 5ο αιώνα και τον ρόλο της εκκλησίας μετά την κατάρρευση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.
Έπειτα θα αναφερθούμε στον 6ο αιώνα και την κρίση που πλήττει την εκκλησία μέσα από την σύγκρουση με την κοσμική εξουσία για τον έλεγχο του κλήρου, καθώς και στις συνέπειες αυτής της διαμάχης.
Στο τέλος του κεφαλαίου θα καταγράψουμε την ανάπτυξη του μοναχισμού από τον 6ο αιώνα, καθώς και την επίδραση του πάπα Γρηγόριου του Α΄. Επίσης θα αναφερθούμε στην κατάληψη της Ρώμης.
Στο τρίτο κεφάλαιο θα αναλύσουμε τις νέες βάσεις συνεργασίας Φράγκων και Ρώμης τον 8ο αιώνα, την σημαντική επίδραση του Καρλομάγνου στα εκκλησιαστικά πράγματα και την απομόνωση του Βυζαντίου. Στη συνέχεια θα ασχοληθούμε με τις νέες συνθήκες που διαμορφώνονται μετά τον θάνατο του Καρλομάγνου και την υποβάθμιση για μια ακόμη φορά του ρόλου της εκκλησίας . Τέλος θα αναφερθούμε στην βασιλεία του Όθωνα του Α΄ τον 10ο αιώνα.
Στο τέταρτο κεφάλαιο θα καταγράψουμε τη ρήξη του πάπα με τους Γερμανούς αυτοκράτορες τον 11ο αιώνα και θα αναφερθούμε στην έριδα της περιβολής των νέων επισκόπων. Θα εξετάσουμε την αλλαγή στο πολιτικό σκηνικό κατά τον 12ο αιώνα, τον ρόλο του μοναστηριού του Κλυνύ και την επίδραση των παπών της περιόδου στη χειραφέτηση της εκκλησίας.
Τέλος θα αναφερθούμε στις αιρέσεις του 11ου και 12ου αιώνα και στην αντίδραση της εκκλησίας καθώς και στις σταυροφορίες και τον ρόλο τους στην αύξηση του κύρους της εκκλησίας.

ΎΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ (5ος-7ος αιώνας)

Την ταραγμένη περίοδο των μεγάλων μεταναστεύσεων του 5ου αιώνα καθώς και αυτής που την ακολούθησε, η Χριστιανική εκκλησία όχι μόνο επέδειξε αντοχή στις πιέσεις και διατήρησε την συνοχή της αλλά και αύξησε σημαντικά την επιρροή της. Η καταρρέουσα ρωμαϊκή αυτοκρατορία άφησε τεράστια κενά στις διοικητικές δομές τα οποία καλείται εκ των πραγμάτων να αναπληρώσει ο κλήρος, αναδεικνύοντας τους ανώτερους κληρικούς σε πνευματικούς αλλά και κοσμικούς ηγέτες.
Ωστόσο στην Δυτική Ευρώπη και κατά τον 6ο αιώνα ο ρόλος της εκκλησίας υποβαθμίστηκε. Η παύση των εθνικών συνόδων και η παρακμή του επισκοπικού θεσμού οδηγεί στην απώλεια της διοικητικής ενότητας της εκκλησίας.
Βασιλείς και τοπικοί ηγεμόνες θέλουν να ελέγξουν το επισκοπικό σώμα και να χειροτονούν επισκόπους και ιερείς, εξυπηρετώντας πολιτικά συμφέροντα. Οι συνέπειες της κρίσης της εκκλησίας στη Δύση ήταν η κάθετη πτώση του μορφωτικού επιπέδου και η κάμψη του θρησκευτικού συναισθήματος. Οι περισσότεροι ιερείς ήταν αγράμματοι, η ύπαιθρος παρέμενε ειδωλολατρική και η δεισιδαιμονία κέρδιζε έδαφος συνεχώς. (Ράπτης, 1999:34)

Η ανανέωση στα εκκλησιαστικά πράγματα ήρθε με την ανάπτυξη του μοναχισμού κατά τον 6ο αιώνα. Ο Άγιος Κολουμβάνος με αφετηρία την Ιρλανδία, ιδρύει πλήθος μονών στην Γαλατία. Ο εξαιρετικά αυστηρός όμως κανόνας του σε συνάρτηση με τις κακές σχέσεις του με τους επισκόπους του φραγκικού βασιλείου, περιορίζουν την επιτυχία του. Την ίδια περίοδο στη Βόρεια Ευρώπη ο Άγιος Βενέδικτος-ένας Ρωμαίος αριστοκρατικής καταγωγής- ιδρύει το μοναστήρι του Μόντε Κασίνο. Ο ομώνυμος κανόνας του, γραμμένος σε κοινά λατινικά και σαφώς λιγότερο αυστηρός από του Κολουμβάνου, θεσμοθετείται από τον πάπα Γρηγόριο Α΄ τον Μέγα, και επιβάλλεται προοδευτικά σε όλα τα μοναστήρια της Δυτικής εκκλησίας. Η μεγάλη αυτή μορφή της Δυτικής Χριστιανοσύνης εκλέγεται πάπας με λαϊκή ομοφωνία το 590 από μια Ρώμη στο χείλος της κατάληψης από τους Λομβαρδούς. Ο Γρηγόριος σώζει την πόλη και μια νέα εποχή για τον χριστιανισμό ανατέλλει. Ενίσχυσε την παπική εξουσία, διακήρυξε τα πρωτεία της Ρώμης έναντι του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως, απέστειλε ιερείς στη Δυτική Ευρώπη για την διδασκαλία του Ευαγγελίου και πέτυχε τον προσηλυτισμό αρειανών και τον εκχριστιανισμό ειδωλολατρών «βαρβάρων». (Ράπτης, 1999:34)

Με την κατάκτηση της Ρώμης από τους Βυζαντινούς τον 6ο αιώνα και τις εκκλησίες της Βορειοδυτικής Ευρώπης υπό τον έλεγχο των Γερμανών βασιλιάδων, η δύναμη της ρωμαϊκής εκκλησίας περιορίζεται μέχρι τον 8ο αιώνα.
Αντίθετα τα μοναστήρια συνεχίζουν να ασκούν μεγάλη επιρροή στην οικονομική και πολιτική ζωή της Δύσης μέχρι τον 7ο αιώνα. Το ισχυρό οικονομικό τους υπόβαθρο, αποτελούμενο κυρίως από γαίες-προϊόντα κληροδοτημάτων και δωρεών-και η αριστοκρατική κοινωνική τους σύνθεση τα καθιστά εξαιρετικά σημαντικά κέντρα.

ΠΡΩΙΜΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (8ος -10ος αιώνας)

Με την συνένωση των φραγκικών βασιλείων των απογόνων του Χλωδοβίκου υπό τον Κάρολο Μαρτέλο το 714 και παρά την δήμευση της περιουσίας της εκκλησίας από τον ίδιο, ενισχύθηκε σημαντικά η ιεραποστολική δράση για τον εκχριστιανισμό των Γερμανών ανατολικά του Ρήνου.
Η εδραίωση των σχέσεων εκκλησίας-κράτους σε νέες βάσεις ήρθε με την στέψη του Πεπίνου του Γ΄ του Βραχύ το 751 στην θέση του βασιλιά των Φράγκων από τον πάπα Στέφανο τον Β΄. Ο Πεπίνος προστατεύει τον πάπα από τις εισβολές των Λομβαρδών και του εκχωρεί την Ραβένα και τις γειτονικές περιοχές που μαζί με το Δουκάτο της Ρώμης θα αποτελέσουν την βάση για τα παπικά κράτη. Ο νέος άξονας συνεργασίας Φράγκων και Ρώμης διαμόρφωσε νέα δεδομένα και καθόρισε τις κατοπινές εξελίξεις στην Ευρώπη. Με δεδομένη την αδυναμία του Βυζαντινού αυτοκράτορα να προστατέψει πολιτικά τον πάπα και την άρνηση του να αναγνωρίσει τα πρωτεία της Ρώμης έναντι της Κωνσταντινούπολης ,ο ηγέτης της δυτικής χριστιανοσύνης στράφηκε στον πιο ισχυρό ηγεμόνα της Δύσης για να εξασφαλίσει την επιβίωση και ενίσχυση της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας του.(Ράπτης, 1999: 61).

Η μεγαλύτερη επέκταση του Φραγκικού βασιλείου επετεύχθη κατά την βασιλεία του γιού του Πεπίνου, Καρόλου του Μεγάλου ή Καρλομάγνου.
Ο πάπας Λέοντας ο Γ΄ κινδυνεύοντας ακόμα και με φυσική εξόντωση από τη Ρωμαϊκή αριστοκρατία με την οποία είχε έρθει σε ρήξη, έστεψε σε μια αμφιλεγόμενη τελετή τον Καρλομάγνο αυτοκράτορα των Ρωμαίων και Αύγουστο το έτος 800, κερδίζοντας την προστασία του. Ο Καρλομάγνος αναβάθμισε το ρόλο του κλήρου με την ίδρυση ενοριακών, επισκοπικών και μοναστικών σχολών, παρέχοντας έτσι την απαιτούμενη μόρφωση ώστε ο κλήρος ανταποκριθεί στο έργο του εκχριστιανισμού των ειδωλολατρών και της θρησκευτικής και πνευματικής καλλιέργειας. Επί βασιλείας του καθιερώθηκε το 786 η Γρηγοριανή λειτουργία, τελειοποιήθηκε η μικρογράμματη γραφή, συστηματοποιήθηκε η λατινική ορθογραφία και γραμματική και αναπτύχθηκε η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική. Εντούτοις δεν θα ήταν καθόλου άστοχο να χαρακτηρίσουμε «θεοκρατική» τη βασιλεία του Καρλομάγνου. Ό ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του εκπρόσωπο του θεού, επιφορτισμένο με την ιερή αποστολή να υπερασπιστεί του χριστιανούς και να διαδώσει και να προστατεύσει την χριστιανική πίστη (Nicholas, 2007: 192,193).

Μετά τον θάνατο του Καρλομάγνου το 814 η άλλοτε κραταιά Καρολίγεια αυτοκρατορία κλονίστηκε σημαντικά. Οι έριδες των κληρονόμων του, οι καταστροφικές επιδρομές Σαρακηνών και Νορμανδών καθώς και η ισχυροποίηση των τοπικών αρχόντων διαμόρφωσαν την μετεξέλιξη του Φραγκικού βασιλείου σε μια πληθώρα πολιτικών μορφωμάτων. Οι νέες συνθήκες ευνόησαν την φεουδαρχία συμπαρασύροντας και την Εκκλησία στο σύστημα υποταγής όρκου πίστης και υποτέλειας στους άρχοντες. Η χειροτονία αλλά και η χορήγηση κάθε εκκλησιαστικού προνομίου βρίσκεται υπό τον έλεγχο του φεουδάρχη οδηγώντας στην κατάπτωση των ηθών και της πειθαρχίας αλλά και του θρησκευτικού αισθήματος μεγάλο μέρος του
κλήρου. Στην εκτράχυνση αυτή που ζημιώνει το ηθικό κύρος της Εκκλησίας και εκτρέπει τους λειτουργούς της από τα πνευματικά καθήκοντα τους έρχεται να προστεθεί η εγκατάλειψη των μοναστικών κανόνων από πολλές κοινότητες μοναχών, ενώ τα αβαεία γίνονται κι αυτά αντικείμενο κάθε είδους βλέψεων και συναλλαγών.
Άλλο δείγμα των δύσκολων καιρών είναι η υποθαλπόμενη από την μόνιμη ανασφάλεια, από τις αδιάκοπες βιαιοπραγίες και τους εσχατολογικούς φόβους του χιλιοστού έτους (διογκωμένους σε τελευταία ανάλυση) δυναμική άνοδος μιας θρησκείας λαϊκής, που συνίσταται σε δεισιδαιμονίες και τελετουργίες λίγο ως πολύ μαγικές καθώς και στη λατρεία των λειψάνων και των αγίων. (Bernstein-Milza 1997:120)
Από τις αρχές του 10ου αιώνα και την εγκαθίδρυση στο θρόνο του Ανατολικού Φραγκικού βασιλείου του Όθωνα του Α΄ της Σαξονίας τα δεδομένα στο χώρο της Εκκλησίας αλλάζουν.
Ο μονάρχης με την στήριξη του ανώτερου κλήρου, προστάτεψε τα σύνορα του από τις επιδρομές των Μαγυάρων, κατέστειλε μια σειρά στάσεων Γερμανών δουκών και ενσωμάτωσε νέες περιοχές. Το 962 στέφθηκε αυτοκράτορας των Ρωμαίων από τον πάπα Ιωάννη τον Β΄.

ΚΛΑΣΙΚΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (11ος-13ος αιώνας)

Οι Γερμανοί αυτοκράτορες ενέδυσαν το κράτος τους μ’ έναν ιερό χαρακτήρα και διόριζαν επισκόπους και ηγούμενους που θα ενίσχυαν την εξουσία τους. Η αναπόφευκτη ρήξη με τον πάπα-ο οποίος απαιτούσε η Ρώμη να έχει τον έλεγχο των υποθέσεων της Εκκλησίας- ήρθε με την «έριδα της περιβολής».Αυτή η διαμάχη αφορούσε την τελετουργία περιβολής κάθε νέου επισκόπου με την κοσμική και πνευματική του εξουσία. Στα μέσα του 11ου αιώνα αυτή η διαμάχη πυροδότησε έναν αδίστακτο αγώνα μεταξύ της κοσμικής και της πνευματικής εξουσίας που μαινόταν για δυόμισι αιώνες. Ο αγώνας που έληξε το 2ο μισό του 13ου αιώνα, βρήκε την Γερμανική αυτοκρατορία σε προχωρημένη αποσύνθεση ενώ αντίθετα την Εκκλησία μεγαλύτερη και δυνατότερη. Η αναμέτρηση αυτή πήρε τέλος το 1122 χάρη σ’ ένα συμβιβασμό, το κονκορδάτο της Βόρμς, το οποίο όριζε ότι ο διορισμός των επισκόπων θα γινόταν σε συνάρτηση με το αν ήταν σύμφωνη η υποψηφιότητα τους προς τους κανόνες της εκκλησίας: όσο για τους ηγεμόνες, τους βασιλιάδες και τον αυτοκράτορα, αυτοί θα περιορίζονταν να είναι παρόντες στην εκλογή, την οποία θα μπορούσαν ενδεχομένως να προσανατολίσουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους.(Luis Suarez Fernandez στο Αρβελέρ-Aymard 2003: 245).

Οι αναδυόμενες μοναρχίες της Αγγλίας και της Γαλλίας ενισχύονται βαθμιαία ανατρέποντας τον συσχετισμό δυνάμεων στην Ευρώπη. Το 1215 στην Αγγλία η υπογραφή της μάγκνα κάρτα από τον Ιωάννη τον Α΄ εξασφαλίζει τις ελευθερίες της εκκλησίας. Ο κλήρος εκπροσωπείται και στο νεοσύστατο σώμα που συγκροτείται για τον έλεγχο του μονάρχη.
Στη νότια Γαλλία το πρώτο μισό του 11ου αιώνα οι επίσκοποι επιβάλλουν την «εκεχειρία του θεού» απαγορεύοντας τις εχθροπραξίες σε συγκεκριμένες περιόδους του χρόνου. Την ίδια περίοδο το μοναστήρι του Κλυνύ στη Βουργουνδία εξελίσσεται στο μεγαλύτερο εκκλησιαστικό κέντρο της Δύσης μετά τον Αγ. Πέτρο της Ρώμης.
Το μέγεθος των γαιών που κατέχει εξασφαλίζουν την ανεξαρτησία του από την κοσμική εξουσία και το τάγμα του συμβάλλει αποφασιστικά στην πνευματική και ηθική αναμόρφωση του κλήρου και των μοναχών, μέσω των πολυάριθμων ιδρυμάτων του τάγματος σε όλη την Ευρώπη.

Οι δυναμικοί και μορφωμένοι πάπες του δεύτερου μισού του 11ου αιώνα, αγωνίστηκαν για την χειραφέτηση από τον έλεγχο της κοσμικής εξουσίας και τον απόλυτο έλεγχο του εκκλησιαστικού μηχανισμού. Η εκλογή του ποντίφικα ανατέθηκε στο κολέγιο των καρδιναλίων της Ρώμης , καταδικάστηκαν τα φαινόμενα διαφθοράς στην εκκλησία και καθαιρέθηκαν παραδειγματικά ορισμένοι αρχιερείς, απαγορεύτηκε η πρακτική της χειροτονίας των επισκόπων από κοσμικούς, ενώ με τα Διατάγματα του ο πάπας Γρηγόριος ο Ζ΄ εδραίωσε τα πρωτεία της Ρώμης έναντι όλων των εξουσιών, συμπεριλαμβανόμενης και εκείνης του αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. (Bernstein-Milza 1997: 88)

Τον 11 ο και κυρίως τον 12 ο αιώνα ένας νέος κίνδυνος ανατέλλει για την καθολική εκκλησία. Οι αιρέσεις κερδίζουν έδαφος ανάμεσα στους πιστούς υποσκάπτοντας τα θεμέλια της εξουσίας της. Η αίρεση των Καθαρών-από τις πιο επικίνδυνες της περιόδου-αποτελούνταν από άκαμπτους ηθικολόγους που διακήρυσσαν το ιδεώδες της πενίας. Η Ρώμη κατέστειλε άγρια τους αιρετικούς και ίδρυσε τα επαιτικά τάγματα. Σ’ αυτά Φραγκισκανοί και Δομινικανοί μοναχοί, ανέλαβαν την προώθηση της πενίας, της επαιτείας, της αλληλεγγύης και της παιδείας, μέσα από ένα δίκτυο 2000 μοναστηριών και ιδρυμάτων, στελεχώνοντας συγχρόνως τα πρώτα πανεπιστήμια. Αυτός ο «πνευματικός στρατός» ήταν σε θέση να ισχυροποιήσει την επιρροή της παποσύνης στην Ευρώπη καθώς και να ελέγξει και να προσηλυτίσει τα πλήθη των πιστών.

Αναμφισβήτητα η αύξηση του γοήτρου του παπισμού στη Δύση πήγασε από τις σταυροφορίες. Τους «ιερούς» αυτούς πολέμους που εξαπολύθηκαν κατά των Αράβων και των Βυζαντινών. Από το 1096 έως το 1291 οργανώθηκαν επτά μεγάλες σταυροφορίες υπό την καθοδήγηση και τις ευλογίες του πάπα. Χαρακτηρίστηκαν μάλλον ανεπιτυχείς, με κορυφαίες στιγμές την κατάληψη των Ιεροσολύμων και την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Οι σταυροφορίες, μαζί με την ολοκλήρωση του εκχριστιανισμού σχεδόν όλης της Ευρώπης, ώθησαν την Λατινική Εκκλησία υπό τον πάπα Ιννοκέντιο στο ζενίθ της πολιτικής της δύναμης.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η περίοδος που εξετάσαμε σίγουρα απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί «χρυσή εποχή» της Δυτικής Εκκλησίας, είναι όμως σίγουρο πως έθεσε τις βάσεις για την περαιτέρω άνθηση της.
Μέσα από τις συγκρούσεις και τις εναλλαγές προστατευομένων και συμμάχων η εκκλησία κατέληγε σχεδόν πάντα στο πλευρό του ισχυρότερου ηγέτη της Δύσης.
Τα οφέλη της συνεργασίας, μοιράζονταν μεταξύ παπών και ηγεμόνων, είτε επρόκειτο για νέα εδάφη εκχριστιανισθέντων «βαρβάρων», είτε απίστων μουσουλμάνων, είτε αιρετικών Βυζαντινών.
Έτσι μέσα σ’ αυτούς τους οκτώ αιώνες η εκκλησία ενίσχυσε σημαντικά την εξουσία της και ουσιαστικά από ένα σημείο και μετά συγκυβερνούσε την Ευρώπη.
Το κατά πόσο μέσα απ΄ αυτόν τον αγώνα της για εξουσία απομακρύνθηκε από τις διδαχές του Χριστού και των αποστόλων του, είναι ένα ερώτημα που μένει να απαντηθεί.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Ράπτης, Κ. Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, 1999.
2. Nicholas D. Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 2007.
3. Bernstein S. – Milza P. Ιστορία της Ευρώπης – Από την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στα
Ευρωπαϊκά Κράτη, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1997.
4. Αρβελέρ Ε. – Aymard M. Οι Ευρωπαίοι, Εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα, 2003.

Copyright © Pateras 2008

edit 14/12 Η εργασία αυτή βαθμολογήθηκε με 8,5.

ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ 1815-1848. ΟΙ ΑΙΤΙΕΣ, ΤΑ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΠΟΛΙΤΙΚΟ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ.

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ό πρώιμος 19ος αιώνας σηματοδοτείται από την κατάρρευση της Γαλλικής Επανάστασης και το τέλος της Ναπολεόντειας κυριαρχίας στην Ευρώπη.
Μετά την ήττα του Ναπολέοντα το 1814, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις επανέφεραν το Παλαιό καθεστώς και επέβαλαν την αρχή της Νομιμότητας, μέσα από τις διαδικασίες του Συνεδρίου της Βιέννης. «Το συνέδριο της Βιέννης το 1815, επεδίωξε να σταματήσει τις αναταραχές που προκάλεσε η Επανάσταση και οι ναπολεόντειες κατακτήσεις. Ταυτόχρονα επικύρωσε ορισμένες συνοριακές τροποποιήσεις και κάποιες πολιτικές αλλαγές που είχαν επέλθει κατά την διάρκεια του προηγούμενου αιώνα». .(Jerzy W. Borejsza στο Αρβελέρ-Aymard 2003:207)
Με πρωτοβουλία του τσάρου Αλέξανδρου, η Αυστρία, η Πρωσία και η Ρωσία, δημιούργησαν την Ιερά Συμμαχία -έναν διακρατικό συνασπισμό- με σκοπό την ανατροπή εκδήλωσης των επαναστατικών κινημάτων στην Ευρώπη.
Όμως παρά τις προσπάθειες των συντηρητικών κυβερνήσεων να διατηρήσουν την πολιτική σταθερότητα, η γηραιά ήπειρος από το 1815 έως το 1848 συνταράσσεται από νέα επαναστατικά κινήματα, ενάντια στο καθεστώς της συντήρησης και της παλινόρθωσης στην Ευρώπη.
Οι κύριες αντιπολιτευτικές τάσεις μετά το 1815 ήταν τρεις.
Η μετριοπαθής φιλελεύθερη (των μεγαλοαστών και των φιλελεύθερων αριστοκρατών).
Η ριζοσπαστική δημοκρατική (των μικροαστών, μικροεπιχειρηματιών και των δυσαρεστημένων διανοούμενων).
Η σοσιαλιστική (της νέας βιομηχανικής εργατικής τάξης).

2. ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ 1820

Το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, βρίσκει μια Ευρώπη στην οποία η πλειοψηφία του λαού βρίσκεται παγιδευμένη στην ανέχεια, τον αναλφαβητισμό και την πολιτική άγνοια. Οι συντηρητικές δυνάμεις, έχουν αναλώσει πάνω από δύο δεκαετίες στη μάχη εναντίον της Γαλλικής Επανάστασης και στόχος τους τώρα είναι να αποτρέψουν μία δεύτερη επανάσταση κι ένα γενικό λαϊκό ξεσηκωμό. Όμως σε μια περίοδο με τόσο γρήγορες κοινωνικές αλλαγές, τόσο οξείες οικονομικές και κοινωνικές δυσαρέσκειες και με δεδομένη την ανεπάρκεια των πολιτικών συστημάτων που είχαν επιβληθεί στην Ευρώπη, τα επαναστατικά ξεσπάσματα είναι αναπόφευκτα. Οι εξεγέρσεις της περιόδου είναι κυρίως καρμποναρικού χαρακτήρα. Οι Καρμπονάροι αποτελούσαν ένα ιδεολογικό συνοθύλευμα με κοινό χαρακτηριστικό την απέχθεια προς την αντίδραση και εμφανίστηκαν κυρίως στην Ιταλία, Γαλλία, Ελλάδα και Ρωσία στις αρχές της δεκαετίας του 1820.
Το πρώτο κύμα επαναστάσεων περιορίζεται κυρίως στη Μεσόγειο με επίκεντρο την Ισπανία, την Νάπολη και την Ελλάδα.
Στην Νάπολη το 1821 ο Αυστριακός στρατός εισέβαλλε καταργώντας το Σύνταγμα και αποκαθιστώντας τον Μονάρχη. Στην Ισπανία το φιλολαϊκό κίνημα καταστέλλεται βίαια όταν η Γαλλία των Βουρβόνων στέλνει στρατεύματα.
Η επιτυχία της Ελληνικής επανάστασης (οφείλεται κυρίως στο ότι κατάφερε να πάρει τη μορφή λαϊκής εξέγερσης και εν μέρει λόγω της ευνοϊκής διπλωματικής κατάστασης) το 1821, έθεσε σε σοβαρή δοκιμασία το σύνολο της Ιεράς Συμμαχίας κι έγινε πηγή έμπνευσης του διεθνούς φιλελευθερισμού.

3. ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ 1830

Το 1830 σηματοδοτεί έναν έντονος εθνικισμός, που εκφράζεται μέσα από την ίδρυση των εθνικών εταιρειών και των νέων εθνικών κρατών, όπως της Ελλάδας και του Βελγίου. «Λίγα χρόνια αργότερα η ορμή των φιλελεύθερων κι εθνικών κινημάτων που γεννήθηκαν από τη διαρκή εξάπλωση των ιδεών της Γαλλικής επανάστασης θα άνοιγε ένα πρώτο ρήγμα στο ευρωπαϊκό σύστημα που είχε εδραιωθεί την επαύριο της συντριβής των ναπολεόντειων στρατιών». (Bernstein-Milza 1997: 28)
Το δεύτερο επαναστατικό κίνημα εκδηλώθηκε το 1830 στην επαναστατική πρωτεύουσα της Ευρώπης, το Παρίσι. Η δυναστεία των Βουρβόνων που επανήλθε στο θρόνο μετά την παρέμβαση ξένων δυνάμεων, απέτυχε να ελέγξει τους διψασμένους για εκδίκηση και αποζημιώσεις οπαδούς της μοναρχίας. Η Λευκή Τρομοκρατία των Ultras, εκκαθάρισε παλιούς αντιπάλους συλλαμβάνοντας και εκτοπίζοντας. Ο ηγέτης τους, κόμης ντ΄Αρτουά, ανέβηκε στο θρόνο το 1824, λαμβάνοντας σειρά μέτρων προς όφελος της αριστοκρατίας και του κλήρου, προκαλώντας την έντονη λαϊκή δυσαρέσκεια. Η διάλυση της βουλής και η διεξαγωγή εκλογών οδήγησε στην ενίσχυση της φιλελεύθερης αντιπολίτευσης, προκαλώντας την αντίδραση του Βασιλιά ο οποίος τάχθηκε υπέρ των γαιοκτημόνων σε βάρος των βιομηχάνων και των ελεύθερων επαγγελματιών, προκαλώντας τις αντιδράσεις των αστών. Οι αναταραχές στο Παρίσι πυροδότησαν ένα εθνικοαπελευθερωτικό επαναστατικό κίνημα στο Βέλγιο, που οδήγησε στην θέσπιση φιλελεύθερων θεσμών και την ανεξαρτησία της χώρας.
Εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα είχε και η επανάσταση στην Πολωνία, χωρίς όμως επιτυχία και με αποτέλεσμα την επικράτηση της συνταγματικής μοναρχίας.
Στα τέλη του 1830 ξέσπασαν επαναστατικά κινήματα στην Ιταλία και την Γερμανία, επίσης αποτυχημένα. Αντίστοιχα κινήματα έγιναν στην Ισπανία και την Πορτογαλία.
Στην Βρετανία, η ύφεση της βιομηχανικής παραγωγής, τα χαμηλά ημερομίσθια, η ανεργία, οι κακές σοδειές και οι υψηλές τιμές των τροφίμων, προκάλεσαν κοινωνική δυσαρέσκεια, πυροδοτώντας τον αγώνα των αστών για κοινοβουλευτική μεταρρύθμιση με αναδιοργάνωση των εκλογικών περιφερειών που εκπροσωπούνται από τα βιομηχανικά κέντρα. Οι αιτίες των επαναστατικών κινημάτων ήταν κυρίως η δυσαρέσκεια για την πολιτική διακρίσεων σε βάρος των μη προνομιούχων, καθώς και η επιβολή εξοντωτικών φόρων. Στη Γαλλία μεγάλο επίσης ρόλο έπαιξε και η αντίδραση στη Λευκή Τρομοκρατία των Ultras που υποστήριξαν οι Βουρβόνοι. «Το δεύτερο επαναστατικό κύμα του 1830 ήταν συνεπώς, πολύ σοβαρότερη υπόθεση από του 1820. Στην ουσία σημαίνει την οριστική ήττα της αριστοκρατίας από τις αστικές δυνάμεις στη δυτική Ευρώπη».(Hobsbawm 2002:163).

4. ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ 1848

Το τρίτο επαναστατικό κύμα, ήταν απόρροια της παρατεταμένης οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής κρίσης στην Ευρώπη. Τα κίνημα ξέσπασε αρχικά στην Γαλλία και επεκτάθηκε στην Ιταλία, στα Γερμανικά κράτη και αλλού.
Τα επαναστατικά κινήματα της περιόδου είχαν τον χαρακτήρα μαζικής, αυθόρμητης και παγκόσμιας λαϊκής επανάστασης, μια πραγματική «άνοιξη των λαών» κατά τον Hobsbawm.
Όλα τα επαναστατικά κινήματα χαρακτηρίζονταν από έντονο εθνικισμό και φιλελευθερισμό καθώς και από την βαθιά αμφισβήτηση του συντηρητισμού. Τα βασικότερα αίτια των επαναστατικών κινημάτων του 1848 ήταν η βαθμιαία πτώση του βιοτικού επιπέδου των λαϊκών τάξεων, η παρακμή της αγροτοβιομηχανικής οικονομίας, η ανεργία, τα χαμηλά ημερομίσθια, η πτώση των τιμών των τροφίμων, οι κακές σοδειές, τα ανεπτυγμένα δίκτυα αγορών, η αύξηση της φορολογίας, η στράτευση, και οι ρυθμίσεις για την χρήση των δασών.
Η σπίθα της επανάστασης άναψε για ακόμη μια φορά στην Γαλλία όπου οι επαναστατημένοι αστοί διεκδικούν καθολικό δικαίωμα ψήφου, δικαίωμα στην εργασία, επαναλειτουργία των εθνικών εργαστηρίων και λύση στο πρόβλημα της ανεργίας. Μετά την παραίτηση του Βασιλιά δημιουργείται σύγκρουση ανάμεσα στους μετριοπαθείς και ριζοσπάστες φιλελεύθερους, με αποτέλεσμα την ήττα των δευτέρων. Το εξαγριωμένο πλήθος των εργατών εξεγέρθηκε ενάντια στους αστούς με αφορμή το κλείσιμο των εθνικών εργαστηρίων, σε μια ταξική σύγκρουση που έλαβε τέλος με την εκλογή του Λουδοβίκου Ναπολέοντα και την επιβολή μοναρχίας.
Το παράδειγμα της Γαλλίας ακολούθησαν κι άλλα κράτη.
Στην Αυστρία γίνεται λαϊκή εξέγερση με τη συμμετοχή στρατιωτών η οποία ανάγκασε σε εξορία τον Μέτερνιχ και οδήγησε στην παραχώρηση Συντάγματος.
Η διαμάχη μεταξύ μετριοπαθών και φιλελεύθερων οδήγησε στην καταστολή της εξέγερσης, όχι όμως πριν δώσει το έναυσμα για εθνικιστικές εξεγέρσεις κατά της Αψβουργικής μοναρχίας.
Ανάλογα κινήματα έγιναν στην Γερμανία όπου οι φιλελεύθερες και εθνικές βλέψεις, διαμόρφωσαν ένα ισχυρό ενωτικό κλίμα. Από αντιπροσώπους όλων των Γερμανικών Κρατιδίων αποφασίστηκε η εκλογή συντακτικής συνέλευσης που όμως σύντομα διασπάστηκε ανάμεσα στους υποστηρικτές της «Μεγάλης» και της «Μικρής» Γερμανίας. Η κατάληξη ήταν αρνητική για τους Γερμανούς και οι προσπάθειες των Γερμανικών κρατών για ενοποίηση απέβησαν τελικά άκαρπες.
Όλα τα επαναστατικά κινήματα του 1848 απέτυχαν. Οι λόγοι ήταν η έλλειψη συνοχής και ενιαίων στόχων, οι διαφωνίες μεταξύ ριζοσπαστών και συντηρητικών φιλελεύθερων και ο φόβος της έκτασης των λαϊκών εξεγέρσεων.
Οι συνέπειες των επαναστατικών κινημάτων του 1848 ήταν η κατάργηση της δουλοπαροικίας και άλλων φεουδαρχικών θεσμών στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, καθώς και η εγκαθίδρυση συστημάτων συνταγματικής διακυβέρνησης.
«Οι επαναστάσεις του 1848 αποτέλεσαν καμπή στην ευρωπαϊκή ιστορία, αφού ανέδειξαν την ταξική αντιπαλότητα μεταξύ εργατών και αστών ως την κύρια μορφή κοινωνικής αντιπαράθεσης, ενώ σηματοδότησαν την απαρχή προσέγγισης και συνεργασίας μεταξύ αστών και ευγενών. Ήταν η πρώτη μεγάλη σύγκρουση της βιομηχανικής εποχής». (Ράπτης 1999:64)

5. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Οι επαναστάσεις που εμφανίστηκαν στη Ευρώπη την ταραγμένη περίοδο από το 1815 έως το 1848 δεν είχαν όλες τον ίδιο βαθμό επιτυχίας, σηματοδότησαν όμως το ξεκίνημα μιας νέας εποχής.
Οι αιτίες που τις προκάλεσαν ήταν η διάδοση των ιδεών της Γαλλικής επανάστασης και οι κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές που επέφερε η βιομηχανική επανάσταση.
Σ’ αυτές τις συγκρούσεις οι εκπρόσωποι της Παλαιάς Τάξης βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον αστικό κόσμο.
Τις συνέπειες αυτών των επαναστάσεων τις βιώνουμε ακόμα και σήμερα.
Πολιτικά, δημιουργήθηκαν τα έθνη-κράτη και τα συνταγματικά πολιτεύματα, οικονομικά αναπτύχθηκε ο καπιταλισμός και η ελεύθερη αγορά και κοινωνικά εδραιώθηκε η αστική τάξη και διαμορφώθηκε η αγροτοεργατική.

6. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Ράπτης, Κ. Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, 1999.
2. Hobsbawm E.J. Η εποχή των επαναστάσεων, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 2002.
3. Bernstein S. – Milza P. Ιστορία της Ευρώπης – Η Ευρωπαϊκή συμφωνία και η Ευρώπη των Εθνών, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1997.
4. Αρβελέρ Ε. – Aymard M. Οι Ευρωπαίοι, β΄τόμος, Εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα, 2003.

Αυτή η εργασία βαθμολογήθηκε με 5,5.

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ,ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η περίοδος μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπήρξε μια εποχή έντονης δοκιμασίας για την κοινωνία, την οικονομία και τους φιλελεύθερους θεσμούς. Ο νέος κόσμος που προέκυψε μετά την σύγκρουση, σε τίποτα δεν θύμιζε την προπολεμική Ευρώπη.
«Το γεγονός, ωστόσο, ήταν ότι σχεδόν κάθε σύνορο στην ανατολική Ευρώπη μεταξύ του 1919 και του 1921 άφηνε ανικανοποίητο το ένα ή το άλλο κράτος, και πολλές φορές ταυτόχρονα και τα δύο.» (P. M. H. Bell, 2002:60).
Η εύθραυστη ειρήνη του 1918 θεμελιώθηκε πάνω στα σαθρά θεμέλια της συνθήκης των Βερσαλλιών και οικοδομήθηκε με τα επισφαλή υλικά της οικονομικής και πολιτικής αστάθειας. Το παραπαίον οικοδόμημα στην ύστατη του αγωνία, γέννησε τον φασισμό και τον ναζισμό, πριν τελικά καταρρεύσει, παρασύροντας στην καταστροφική του πτώση το σύνολο της Ευρώπης.

2. ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ

Κομμουνισμός
Λίγα πράγματα είχαν αλλάξει στη Ρωσία με την επανάσταση του 1905. Έπρεπε να έρθει ο πόλεμος για να δώσει τη χαριστική βολή στο τσαρικό καθεστώς. Η Ρωσία, κοντά στην ήττα και φανερά καταβεβλημένη από τον πόλεμο, ήταν πλέον ώριμη για μια κοινωνική επανάσταση που θα συγκλόνιζε όλο τον κόσμο.
Όσο ο λαός μετρούσε τους νεκρούς του από τον πόλεμο και την πείνα, η προσωρινή κυβέρνηση αδυνατούσε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα. Οι λιποταξίες, οι απεργίες και οι καταλήψεις κτημάτων, πήραν διαστάσεις χιονοστιβάδας και το 1917 η μειοψηφία των μπολσεβίκων του Λένιν κατέλαβε την εξουσία. «Καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία της Οκτωβριανής Επανάστασης έπαιξε η εκτεταμένη απείθεια στις τάξεις των οπλιτών και των αξιωματικών του ρωσικού στρατού, οι οποίοι έβλεπαν τους μπολσεβίκους ως εγγύηση για την ενότητα της Ρωσίας, η οποία σπαρασσόταν από αποσχιστικά εθνικά κινήματα…» (Ράπτης 2000:177).
Ό Λένιν εξασφάλισε την ειρήνη με βαρύτατους όρους για την χώρα, επέτρεψε στους αγρότες να καταλάβουν την γη και εξασφάλισε τα απαραίτητα είδη διατροφής με επιτάξεις.
Οι Σύμμαχοι θεώρησαν προδοσία την έξοδο της Ρωσίας από τον πόλεμο και βοήθησαν τους οπαδούς του Τσάρου ν’ ανακαταλάβουν την εξουσία χωρίς όμως αποτέλεσμα, αφού η κυβέρνηση των μπολσεβίκων ήταν η μόνη ικανή και πρόθυμη να κρατήσει ενιαία τη Ρωσία και να πραγματοποιήσει τις υποσχέσεις της.
Η Τρίτη Διεθνής (Κομιντέρν), που ίδρυσε ο Λένιν το 1919, απελευθέρωσε επαναστατικές δυνάμεις σε όλη την Ευρώπη. Σκοπός της ήταν να διαδώσει την επανάσταση, ιδρύοντας και ενισχύοντας κομμουνιστικά κόμματα σε κάθε χώρα.
Στη Γερμανία που ήδη συγκλονίζονταν από απεργίες και ταραχές εξαιτίας του αποκλεισμού, το κομμουνιστικό κόμμα που είχαν σχηματίσει οι Σπαρτακιστές, εξεγέρθηκε το 1919. Την ίδια χρονιά στην Ουγγαρία, οι κομμουνιστές του Μπέλα Κούν κατέλαβαν την εξουσία. Σ’ όλες τις χώρες δημιουργήθηκαν κομμουνιστικά κόμματα, πιστά στις ιδέες της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά η αντεπανάσταση επικράτησε κι όλα απέτυχαν. Ο σπόρος όμως της Κομιντέρν, είχε ριζώσει βαθιά στην Ευρώπη και ο φόβος αναζωπύρωσης των επαναστατικών κινημάτων, έθρεψε τον μιλιταρισμό της περιόδου και δικαιολόγησε στην συνείδηση των λαϊκών στρωμάτων, την άνοδο των δικτατοριών στην εξουσία.

Φασισμός
Ο Ιταλικός φασισμός γεννήθηκε μέσα από τα προβλήματα που προέκυψαν αμέσως μετά τον πόλεμο. Οι εδαφικές παραχωρήσεις περιοχών με αμιγώς Ιταλικούς πληθυσμούς που της υποσχέθηκαν οι Σύμμαχοι για να την φέρουν στο στρατόπεδο τους το 1915, δεν ικανοποιήθηκαν στο σύνολο τους.
Ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους, υπήρξε διάχυτο το αίσθημα της ταπείνωσης.
Την αντιπάθεια για την ανεπαρκή κυβέρνηση συμπλήρωνε η ανεργία κι ο πληθωρισμός που ώθησαν το υπερχρεωμένο κράτος στην αύξηση της φορολογίας και των τιμών. Το αρνητικό κλίμα αποτυπώθηκε στις εκλογές του 1919 με την ανάδειξη των σοσιαλιστών σε τρίτο κόμμα. Στις ίδιες εκλογές σημαντικό ποσοστό συγκέντρωσε το πρωτοεμφανιζόμενο κόμμα των φασιστών του Μουσολίνι.
Στις τάξεις του, βρήκαν αντιπροσώπευση οι πρώην αξιωματικοί και στρατιώτες του Μεγάλου Πολέμου, που είχαν απογοητευτεί από την αναποτελεσματικότητα της πολιτικής ζωής, καθώς και άτομα των μεσαίων και κατώτερων τάξεων.
Οι αναταραχές που ακολούθησαν τις εκλογές με τις απεργίες και τις καταλήψεις εργοστασίων και αγροκτημάτων, θορύβησαν την ιθύνουσα τάξη που χρηματοδότησε το κόμμα του Μουσολίνι για να καταστείλει τα εργατικά κινήματα και να συγκρατήσει την άνοδο του κομμουνισμού.
Νεαροί εθνικιστές, στελέχωσαν τις ομάδες «fasci» που οργανώθηκαν σ’ όλη την Ιταλία, εξαπολύοντας διώξεις, κακοποιώντας και δολοφονώντας κομμουνιστές, συνδικαλιστές, φιλελεύθερους και καθολικούς.
Η άνοδος του Εθνικού Φασιστικού Κόμματος ήταν ραγδαία και στις εκλογές του 1924, με την χρηματοδότηση των μεγαλοβιομηχάνων, κατάκτησε την απόλυτη πλειοψηφία. Η λειτουργία των υπόλοιπων κομμάτων απαγορεύτηκε και το Κοινοβούλιο παραγκωνίστηκε.

Ναζισμός
Οι νικητές σύμμαχοι έριξαν την αποκλειστική ευθύνη του πολέμου στη Γερμανία, αναγκάζοντας την σε ηθική ταπείνωση, οικονομική εξόντωση και κοινωνική απομόνωση. Η συνθήκη των Βερσαλλιών άφησε τους Γερμανούς απογοητευμένους, πικραμένους κι έτοιμους να εκδικηθούν την απαξίωση της χώρας τους.
Τα νεότευκτα κόμματα της εθνικιστικής δεξιάς χρησιμοποίησαν πρώην αξιωματικούς για να προσελκύσουν τέτοιους πικραμένους ανθρώπους από τα κατώτερα και μεσαία στρώματα.
Το 1918 σχηματίστηκε στη Βαϊμάρη μια κυβέρνηση συνασπισμού που περιελάμβανε τις κυριότερες πολιτικές δυνάμεις της χώρας. Στην «Δημοκρατία της Βαϊμάρης» χρεώθηκαν όλα τα δεινά που κατέκλυσαν την Γερμανία μετά τον πόλεμο, ενώ η αδυναμία συνεννόησης κράτους-εργοδοτών-εργατών συνέπεια της ύφεσης καθώς και η μαζική ανεργία που ακολούθησε, της έδωσαν το τελειωτικό χτύπημα.
Εκμεταλλευόμενος τις περιστάσεις, ο Χίτλερ και το Εθνικοσοσιαλιστικό του κόμμα, εφάρμοσαν μια έξυπνη εθνικιστική προπαγάνδα, υποσχόμενοι την ανατροπή του status quo του 1918, εδαφική επέκταση, οικονομική ανόρθωση, κοινωνικές παροχές και εξάλειψη της ανεργίας, βρίσκοντας μεγάλη απήχηση στα λαϊκά και μεσαία στρώματα. Τα αντίπαλα κόμματα των κομμουνιστών και των σοσιαλδημοκρατών, απέτυχαν να συσπειρωθούν εναντίον του κι έτσι στις εκλογές του 1923 ο Χίτλερ λαμβάνει την πλειοψηφία.

3. ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ

Λειψανδρία
Ο «Μεγάλος Πόλεμος», στέρησε την Ευρώπη από εκατομμύρια άνδρες. Μια ολόκληρη γενιά χάθηκε στα χαρακώματα του «Δυτικού Μετώπου». Η σημαντική λειψανδρία έριξε και το ποσοστό γεννήσεων. Μόνο στη Γαλλία, χάθηκε το 20% των ανδρών στρατεύσιμης ηλικίας. Αν συμπεριλάβουμε τους τραυματίες, τους ανάπηρους και τους αιχμάλωτους, τότε μόνο ένας στους τρείς Γάλλους επέστρεψε σώος μετά τον πόλεμο. Οι Γερμανοί είχαν ακόμη περισσότερους νεκρούς ενώ στη Ρωσία οι νεκροί έφτασαν τα 6,5 εκατομμύρια μαζί με τα θύματα των επαναστάσεων.

Οικονομική κρίση
Το μεγαλύτερο μέρος των νεκρών στρατιωτών προέρχονταν από την αγροτική και την αστική τάξη, οι οποίες επλήγησαν ανεπανόρθωτα από τον πόλεμο.
Η αγροτική παραγωγή μειώθηκε και μαζί με τις κακές σοδειές που ακολούθησαν, εκτίναξαν στα ύψη τις τιμές των προϊόντων. Οι μικροεισοδηματίες λύγισαν κάτω απ’ το βάρος του πληθωρισμού. Η εργατική και η μικροαστική τάξη υπέφερε από την μείωση της αγοραστικής δύναμης των μισθών τους. Στην Γαλλία και στην Βρετανία ή αγοραστική δύναμη των μισθωτών μειώθηκε κατά 15%, ενώ στη Γερμανία και την Ιταλία κατά 25%. «Όταν ο μεγάλος πληθωρισμός τέλειωσε το 1922-1923, ουσιαστικά με την απόφαση των κυβερνήσεων να σταματήσουν να εκτυπώνουν χαρτονόμισμα σε απεριόριστες ποσότητες και να αλλάξουν το νόμισμα, ο κόσμος στη Γερμανία, που είχε βασιστεί σε καθορισμένα εισοδήματα και αποταμιεύσεις, υπέστη κυριολεκτικό αφανισμό, μολονότι σε άλλες χώρες, όπως στην Πολωνία, την Ουγγαρία και την Αυστρία, διασώθηκε τουλάχιστον ένα μικροσκοπικό τμήμα της αξίας του χρήματος.» (Hobsbawm 1997:76)
Κερδισμένοι από τον πόλεμο βγήκαν οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι και οι ιδιοκτήτες γης, δημιουργώντας έντονες κοινωνικές αντιθέσεις.

Η κρίση του θεσμού της οικογένειας
Οι επιζώντες και των δύο πλευρών αντιμετώπισαν προβλήματα κοινωνικής ενσωμάτωσης, εξαιτίας των ψυχολογικών τραυμάτων και της κοινωνικής απομόνωσης. « Ήταν “κατεστραμμένοι άντρες” (σύμφωνα με μια έκφραση της εποχής) και “τραυματισμένοι πατριάρχες”. Ανήμποροι να επανενταχθούν στη ζωή του πολίτη, με τις μνήμες απ’ τον πόλεμο να στοιχειώνουν το μυαλό τους, πολλοί αυτοκτόνησαν-τα ποσοστά αυξήθηκαν πολύ στο τέλος του πολέμου-, το ‘ριξαν στο πιοτό για να ξεχάσουν ή προσπάθησαν να επιβάλουν πάλι την εξουσία τους δέρνοντας τις γυναίκες και τα παιδιά τους.» (Mazower 2001:88-89).

Ο ρόλος των γυναικών
Η γυναίκα που στη διάρκεια του πολέμου εργαζόταν στα μετόπισθεν στην πολεμική βιομηχανία και τα αγροκτήματα, κλήθηκε τώρα ν’ αναλάβει την φροντίδα της μονογονεϊκής οικογένειας ή την φροντίδα του τραυματισμένου-ψυχολογικά ή σωματικά- συζύγου της. Μέσα απ’ αυτή τη διαδικασία ή γυναίκα μετεξελίχθηκε σε ισότιμο άτομο, βελτιώνοντας την κοινωνική θέση και το κύρος της, με αποτέλεσμα να χειραφετηθεί, αποκτώντας και δικαίωμα ψήφου.

Οι πρόσφυγες
Τα εκατομμύρια των προσφύγων που εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου κι αμέσως μετά, σαν αποτέλεσμα των συνθηκών ειρήνης, δημιούργησαν σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα. Νέες πρωτόγνωρες πρακτικές και διαδικασίες επινοήθηκαν , προκειμένου να δημιουργηθούν τα «εθνικά κράτη» των συνθηκών, χωρίς μειονότητες.
Ο ξεριζωμός χιλιάδων κατοίκων της Βαλκανικής χερσονήσου, βαφτίστηκε «ανταλλαγή πληθυσμών» με αποκορύφωμα τους 1.200.000 Έλληνες της Μικράς Ασίας. Η υποδοχή, η σίτιση, η στέγαση και η απασχόληση των προσφύγων, βάρυναν αφόρητα τις ήδη παραπαίουσες από τα πολεμικά δεινά εθνικές οικονομίες, συμβάλλοντας στο γενικό κλίμα αστάθειας και αβεβαιότητας.
«Στη Ρωσία η Οκτωβριανή Επανάσταση και ο εμφύλιος πόλεμος προκαλούν μεγάλη μεταναστευτική κίνηση προς τις περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις και την Ασία» (Blum-Rallu στο Αρβελέρ-Aymard 2003:433).

4. ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

Η κρίση της φιλελεύθερης διακυβέρνησης
Στο τέλος του πολέμου, σ’ ολόκληρη την ανατολική και κεντρική Ευρώπη καμιά κυβέρνηση δεν ήταν ίδια με την προπολεμική. Η κατάρρευση των μεγάλων αυτοκρατοριών και η εντεινόμενη οικονομική ύφεση επηρέασαν τον φιλελευθερισμό.
Από τις πρώτες κιόλας εκλογικές αναμετρήσεις που διεξήχθηκαν στην μεταπολεμική Ευρώπη, η φιλελεύθερη Δημοκρατία εμφανίστηκε αποδυναμωμένη, δεχόμενη εκατέρωθεν τα πυρά των αριστερών και των εθνικιστικών κινημάτων.
Τα μικροαστικά και μεσοαστικά στρώματα που είχαν πληγεί περισσότερο από τις συνέπειες του πολέμου, θεωρούσαν υπεύθυνο για την υποβάθμιση τους το φιλελεύθερο κράτος, στρεφόμενοι προς νέες απολυταρχικές ιδεολογίες.

Η άνοδος του αυταρχισμού
Σε χώρες που δεν είχαν μακρά δημοκρατική παράδοση, (Αυστρία, Ουγγαρία, Πορτογαλία), σ’ αυτές που είχαν συντηρητικό ή αγροτικό πληθυσμό (Ισπανία, Πολωνία, Γιουγκοσλαβία) και τέλος σε χώρες με πληγωμένο τον εθνικισμό και τεράστια οικονομικά προβλήματα (Γερμανία, Ιταλία), η δημοκρατία αμφισβητήθηκε.
Στην Ισπανία (1923), στην Πορτογαλία (1926) και στην Λιθουανία (1926), εκλέχθηκαν αυταρχικά καθεστώτα. Στην Γιουγκοσλαβία (1929) και στην Ουγγαρία εγκαταστάθηκαν μοναρχίες. Η Πολωνία είχε από το 1926 μια ήπια στρατιωτική δικτατορία, ενώ η Ελλάδα αντικατέστησε την μοναρχία με δημοκρατία το 1924, για να την επαναφέρει το 1935.
Στην πολιτική σκηνή της Ευρώπης, επήλθαν σημαντικές αλλαγές, κυρίως λόγω της μεγάλης οικονομικής κρίσης και της ανόδου των ριζοσπαστικών κινημάτων.

Κρατικός παρεμβατισμός και ύφεση
Η διεξαγωγή του πολέμου υπερέβη τις αντοχές των οικονομιών των εμπλεκομένων χωρών και τις κατέστησε προβληματικές. Οι κυβερνήσεις για να ανταπεξέλθουν, σύναψαν εσωτερικά κι εξωτερικά δάνεια, επέβαλαν άμεση φορολογία και συνέχισαν τον κρατικό παρεμβατισμό της πολεμικής περιόδου. Καθόριζαν τον όγκο της βιομηχανικής παραγωγής, έλεγχαν τις εισαγωγές και τις εξαγωγές και καθόριζαν τις τιμές και τα ημερομίσθια.
Η έλλειψη αγαθών και η μείωση των ημερομισθίων, είχαν σαν αποτέλεσμα σοβαρά προβλήματα επισιτισμού του πληθυσμού. Η τροφοδότηση των αγορών με χρήμα χωρίς αντίκρισμα, οδήγησε στην υποτίμηση των κυριοτέρων Ευρωπαϊκών νομισμάτων, σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης του καλπάζοντος πληθωρισμού.
Το κράχ της Γουώλ Στρήτ το 1928 «..που τίναξε στον αέρα τους πιστωτικούς μηχανισμούς που εξασφάλιζαν την “ευημερία” της δεκαετίας του 1920 και προκάλεσε σταδιακά μια ύφεση δίχως προηγούμενο στις καπιταλιστικές οικονομίες» (Bernstein-Milza, 1992: 67), επηρέασε βαθιά τις εξαρτώμενες Ευρωπαϊκές οικονομίες.

Το τέλος της οικονομικής πρωτοκαθεδρίας
Μετά τον πόλεμο επήλθε μείωση της βιομηχανικής κι αγροτικής παραγωγής, εξαιτίας της λειψανδρίας και των υλικών καταστροφών. Η μείωση των ευρωπαϊκών εξαγωγών, επηρέασε το παγκόσμιο εμπόριο προς όφελος των Η.Π.Α.. Η Βρετανία και η Γαλλία μόλις ανέκαμψαν από την κρίση, αντιμετώπισαν τις απαιτήσεις του συνδικαλισμού για καλύτερα ημερομίσθια, αυξάνοντας το κόστος παραγωγής και καθιστώντας την-μικρή έτσι κι αλλιώς-παραγωγή της Ευρώπης μη ανταγωνιστική.
Τα ευρωπαϊκά κράτη για να καλύψουν τις ανάγκες τους, προχώρησαν σε εισαγωγές βιομηχανικών πρώτων υλών και ειδών διατροφής, ενώ νέοι δασμολογικοί φραγμοί που προέκυψαν με τη δημιουργία νέων κρατών, παρεμπόδισαν τη ροή της παραγωγής και της διανομής της. Η πολιτική αστάθεια παρεμπόδιζε τη σύναψη διεθνών δανείων.
Τα ελλειμματικά ισοζύγια, οι διαταραγμένες διεθνείς εμπορικές συναλλαγές και τα πολεμικά χρέη, καθιστούσαν αδύνατη την επιστροφή της Ευρώπης στην προπολεμική οικονομική δραστηριότητα. Μετά την απώλεια και των παγκόσμιων αγορών, η παγκόσμια οικονομική ηγεμονία περιήλθε στις Η.Π.Α..

5. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Όχι άδικα, πολλοί ιστορικοί χαρακτηρίζουν την περίοδο από το 1914 έως το 1945, «Τριαντακονταετή Πόλεμο». Η περίοδος του μεσοπολέμου μπορεί να μην σημαδεύτηκε από γενικευμένες συρράξεις, σίγουρα όμως τροφοδότησε με τις διεργασίες του αυτές που ακολούθησαν.
Πώς θα ήταν άραγε η Ευρώπη σήμερα αν δεν είχαν χυθεί οι ποταμοί αίματος της περιόδου κι όλη αυτή η προσπάθεια αναλωνόταν σε ειρηνικούς σκοπούς;

6. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Eric Hobsbawm, Η Εποχή των Άκρων: ο Σύντομος Εικοστός Αιώνας 1914-1991, Αθήνα, Εκδόσεις Θεμέλιο, 1997.

2. Mark Mazower, Σκοτεινή Ήπειρος: ο Ευρωπαϊκός Εικοστός Αιώνας, Αθήνα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2001.

3. P. M. H. Bell, Τα Αίτια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη, 2002.

4. Κ. Ράπτης, Γενική Ιστορία Ευρώπης, τ. Β΄, Πάτρα 1999, ΕΑΠ.

5. Ελένη Αρβελέρ – Maurice Aymard, Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, εκδόσεις Σαββάλας 2003.

6. Bernstein S. – Milza P. Ιστορία της Ευρώπης, τ. Γ΄– Διάσπαση και ανοικοδόμηση της Ευρώπης, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1997.