Posts Tagged ‘Μακιαβέλι’

h1

H ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΥΜΑΝΙΣΤΩΝ

Ιουλίου 30, 2014

ΥΘ

1. Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

Α. ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Η Αναγέννηση αποτέλεσε ένα κομβικό σημείο πολιτισμικής μεταλλαγής το οποίο μέσα από την δημιουργική αναβίωση των αισθητικών και φιλοσοφικών προτύπων της ελληνικής αρχαιότητας, εδραίωσε το κρίσιμο μεταίχμιο στο οποίο θεμελιώθηκε η κοινωνική και διανοητική φυσιογνωμία της νεότερης Ευρώπης.
Το πεδίο δράσης για την ανάπτυξη και μεγιστοποίηση των ανθρώπινων δεξιοτήτων και κλίσεων αποτέλεσε ο ιταλικός Βορράς, όπου στο τέλος του Μεσαίωνα, επήλθε μια ολοκληρωτική εξάλειψη των φεουδαρχικών σχέσεων μέσα από έναν ριζικό πολιτικοκοινωνικό μετασχηματισμό και την συγκρότηση ελεύθερων πόλεων – κρατών, μέσα στις οποίες καταργήθηκε κάθε προαιώνιος περιορισμός ή διάκριση. Στο Μιλάνο, τη Φεράρα, το Ούρμπινο και τη Φλωρεντία, τα πιο ενεργά και δραστήρια τμήματα του πληθυσμού, δηλαδή η εμπορική και τραπεζική νέα μέση τάξη, αποτέλεσε την καινούρια εξουσία των πόλεων, που διοικούσε τον εαυτό της μέσα από ελεύθερες διαδικασίες.
Οι νέοι ηγεμόνες όμως, καθώς στα μάτια των υπηκόων τους δεν είχαν πια τη θεϊκή νομιμοποίηση των αρχόντων του Μεσαίωνα, στράφηκαν στη δημιουργία ενός λαμπρού προπετάσματος καλλιτεχνικής δημιουργίας παρέχοντας στα πιο ικανά και ανήσυχα πνεύματα της εποχής τους τα μέσα για να πραγματοποιήσουν το όραμα τους. Παράλληλα, η ανάδειξη ενός στρώματος εύπορων αστών που η νέα οικονομική δραστηριότητα επέφερε, αποτέλεσε τον Μαικήνα της καλλιτεχνικής δημιουργίας και συνάμα τον καλύτερο πελάτη της.

Β. Ο ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ

Οι Ουμανιστές αφομοίωσαν τους τρόπους και τις τεχνικές των αρχαίων ελλήνων και λατίνων μαστόρων του λόγου και υιοθέτησαν τη ρητορική τους, ως εργαλείο που θα επηρέαζε τη ροή των πραγμάτων προς όφελος της συνολικής κοινότητας. Μην καταφέρνοντας να διαρρήξει τα στεγανά των σχολαστικών πανεπιστημίων, ο Ουμανισμός αναπτύχθηκε κάτω από την σκέπη των ηγεμόνων των πόλεων-κρατών, ιδρύοντας σχολεία που είχαν ως στόχο την διάπλαση ενός νέου ανθρώπινου τύπου, μέσα από τη χρήση αρχαίων προτύπων.
Η αριστοτελική προοπτική που τόσο λάτρεψε ο σχολαστικισμός, δίνει τώρα τη θέση της σε μια νέα σύνθεση της χριστιανικής ηθικής ουσίας και των αρχαιοελληνικών αξιών, αναδεικνύοντας τον άνθρωπο ως σταυροδρόμι όπου η θεία και η φυσική τάξη συναντιούνται, μέσα από την πλατωνική μεταφυσική. Η καλλιτεχνική έκρηξη που σηματοδότησε την Αναγέννηση, θεμελιώθηκε θεωρητικά στην πλατωνική αντίληψη ότι η ενεργός δύναμη που διαμορφώνει και ελέγχει την πραγματικότητα, είναι η ποιητική φαντασία που συλλαμβάνει εσωτερικά το ωραίο και το αγαθό.

Ο αναγεννησιακός άνθρωπος απέκτησε βαθιά επίγνωση της δικής του μοναδικότητας μέσα από την ενεργή ενασχόληση με τα κλασσικά επιτεύγματα ελλήνων και λατίνων. Ερμηνεύοντας την αρχαιότητα σύμφωνα με τις πνευματικές και κοινωνικές ανάγκες της εποχής του, υπηρέτησε πολιτιστικές βλέψεις που έδειχναν προς το μέλλον.

Γ. ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ

Η χειραφετημένη ανθρώπινη ευαισθησία αναφύεται μέσα σε έναν κοινωνικό χώρο που διαμορφώνεται μέσα από την εκθαμβωτική άνθηση των πλαστικών και των εικαστικών τεχνών. Στην γλυπτική αναβιώνει η αναπαράσταση του ανθρώπινου σώματος με τη μορφή αυτοτελούς περίοπτου ανδριάντα, μέσα από την μελέτη των υπολειμμάτων της αρχαίας τέχνης σε Ρώμη και Φλωρεντία αλλά και της ανάγκης για προσωπική αναπαράσταση των εξεχόντων προσωπικοτήτων. Οι Ραφαήλ, Ντονατέλο και Μιχαήλ Άγγελος, δημιουργούν τα τελειότερα δείγματα της περιόδου.
Στη ζωγραφική, η ανακάλυψη των μαθηματικών κανόνων της γραμμικής προοπτικής συνιστά την αποφασιστική ρήξη με τις επίπεδες απεικονίσεις του Μεσαίωνα, εισάγοντας τον τρισδιάστατο χαρακτήρα της φυσικής πραγματικότητας. Αποκάλυψη μιας ομάδας φλωρεντινών καλλιτεχνών γύρω από τους Φίλιππο Μπρουνελέσκι και Λέον Μπατίστα Αλμπέρτι, παντρεύει τη γλυπτική με τη ζωγραφική, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση της αρχιτεκτονικής στερεότητας στους ζωγραφικούς πίνακες. Την ψευδαίσθηση ενός πολυδιάστατου και παλλόμενου κόσμου συμπληρώνει η μαθηματική διάταξη των μορφών και η έμφαση στο περίγραμμα τους, στα έργα των Μασάτζιο, Πολαϊούλο και Πιέρο ντελα Φραντζέσκα. Η τέλεια αλληλοδιείσδυση μορφής και περιεχομένου ολοκληρώνεται με το chiaroscuro, την παράθεση δηλαδή, γειτονικών σκοτεινών και φωτεινών αποχρώσεων που δίνουν δυναμισμό στη σύνθεση εξαίροντας τις δραματικές συγκρούσεις. Το σταδιακό «θόλωμα» των περιγραμμάτων με το sfumato, πετυχαίνει μεγαλύτερη φυσικότητα στη μείξη του περιβάλλοντος με τους κεντρικούς όγκους. Κύριοι εκφραστές αυτών των καινοτομιών υπήρξαν οι Λεονάρντο και Ραφαήλ.

Δ. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Η φιλοσοφία του Μαρσίλιο Φιτσίνο στρέφεται απευθείας στα πρωτογενή δόγματα της αρχαιοελληνικής μεταφυσικής, χωρίς τους σχολαστικιστικούς ενδιάμεσους. Το πλαίσιο για τη συνένωση της πίστης σε ένα υπερβατικό ον με την δέσμευση στην αυτενέργεια του ανθρώπου, προσφέρει η πλατωνική παραδοχή για την αθανασία της ψυχή και τη θέση της μέσα σε μια τέλεια συμπαντική αρμονία. Η εσωτερική δέσμευση του ανθρώπου να επιστρέψει στον ουράνιο τόπο καταγωγής του, αποτελεί τον κολοφώνα της ενεργητικής εκδήλωσης των δημιουργικών του δυνάμεων. Η φιλοσοφία έτσι, αποτελεί το όχημα της υπέρτατης πράξης του αυτοκαθορισμού, τη θέωση.
Ο μαθητής του Φιτσίνο Πίκο ντελα Μιράντολα, αναδεικνύει με την φιλοσοφία του την ανθρώπινη αξιότητα ή αξιοπρέπεια (dignitas), σε κομβικό σημείο ισορροπίας της νεότερης σκέψης. Πιστεύει σε έναν άνθρωπο χωρίς προδιαγεγραμμένη φύση και υπόσταση αλλά με την άπειρη δυνατότητα της κατασκευής της ίδιας του της φύσης.
Ο Λορέντζο Βάλλα, μπροστά στην ουμανιστική πλημμύρα, αντιπαραθέτει την αντιφατικότητα της έννοιας της ελευθερίας, εξετάζοντας τη βούληση του Θεού στην κατασκευή ενός ατόμου με άπειρες επιλογές ως προς τις καλές ή τις κακές πράξεις, χωρίς να δίνει ικανοποιητικές απαντήσεις, αλλά αναζωπυρώνοντας το πρόβλημα της «θεοδικίας».
Ο Τζορντάνο Μπρούνο αποτελέι μια από τις πιο ιδιοσυγκρασιακές φυσιογνωμίες της εποχής που επηρέασε φιλοσόφους όπως ο Γκαίτε, ο Σέλλινγκ και ο Σπινόζα. Εκκινώντας από το κλασικό νεοπλατωνικό σχήμα της συμπαντικής αρμονίας που πηγάζει από τον Θεό, μετατοπίζει το βάρος στο φυσικό γίγνεσθαι ως απαραίτητο συστατικό του θείου, του οποίου η φυσική αρμονία είναι η φύση. Η ανεξάντλητη γεννητική ενέργεια του ζωτικού οργανισμού που συνιστά ο κόσμος, αποτελεί το αισθητό ανάλογο της δημιουργικότητας και της απειρίας του Θεού. Προσπαθώντας να εξηγήσει την παραγωγική αυθορμησία της φύσης, αναβιώνει την ατομική θεωρία των Δημόκριτου και Επίκουρου.
Ο Μακιαβέλι επιχειρεί ένα επανακαθορισμό της δεοντολογίας της πολιτικής ζωής, μέσα από την πραγμάτωση ενός κοινωνικού ιδεώδους πολιτισμικής άνθισης και δημόσιας συμμετοχής, που οδηγεί σε μια κοινωνία που κυβερνά η προσήλωση αρχόντων και αρχομένων στο κοινό καλό. Αντίθετα με τους φιλόσοφους του Μεσαίωνα που πρέσβευαν πως τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία κρίνονται οι κυβερνήσεις απορρέουν από τις ηθικές αξίες που καθόρισε ο Θεός, ο Μακιαβέλι υποστηρίζει πως η επιτυχία μιας κυβέρνησης κρίνεται από τον βαθμό στον οποίο διατηρεί την τάξη και τη δημόσια ασφάλεια, χωρίς ηθικές δεσμεύσεις.

2. Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΥΜΑΝΙΣΤΩΝ

Στις αρχές του Ουμανισμού στη Βενετία, τη Φλωρεντία και το Μιλάνο, υπήρξε μία έκρηξη ενδιαφέροντος για κλασικά κείμενα, λόγω της παρουσίας σε αυτές τις πόλεις πληθώρας ελληνικών χειρογράφων, ελλήνων αντιγραφέων, τυπογράφων και εκδοτών αλλά και των πλούσιων κοινωνικών στρωμάτων που θα χρηματοδοτούσαν αυτές τις δραστηριότητες. Μαικήνες και άρχοντες προσέφεραν τεράστια για την εποχή ποσά ώστε να αποκτήσουν κώδικες διακοσμημένους με πολυτελείς μικρογραφίες. Ο Ιωάννης Αουρίσπα επιστρέφοντας από την Κωνσταντινούπολη πούλησε ακόμα και τα ρούχα του για να αγοράσει 238 ελληνικούς κώδικες, ενώ ο Φραγκίσκος Φίλελφος, διατείνονταν ότι έφερε μαζί του από την ίδια πόλη δύο πολύτιμα φορτία: τη σύζυγο του κόρη του Χρυσολωρά, Θεοδώρα και εκατοντάδες ελληνικά χειρόγραφα.

Οι έλληνες λόγιοι του βυζαντίου βρήκαν στην Ιταλία μια άλλη ιδεατή πατρίδα, στην οποία τα όρια της παιδείας και του πολιτισμού τους συνέπιπταν. Ο Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων, έφθασε στην Φλωρεντία με την ευκαιρία της συνόδου του 1438/9. Βαθύτατα επηρεασμένος από τον Πλάτωνα και τους νεοπλατωνικούς, συνετέλεσε στην αποδέσμευση του ευρωπαϊκού πνεύματος από την αριστοτελική φιλοσοφία και τον προσανατολισμό του προς μια νέα ερμηνεία του κόσμου. Η αίγλη και το κύρος του Πλήθωνα, έδωσαν μια πρόσθετη ώθηση στα ελληνικά γράμματα. Αυτός έπεισε τον Κοσμά Μέδικο να ιδρύσει την Ακαδημία της Φλωρεντίας που αποτέλεσε το πρώτο από μια σειρά ιδρυμάτων για την προστασία των γραμμάτων. Η επίδραση των ιδεών του στην ιταλική Αναγέννηση υπήρξε καταλυτική. Είχε εισηγηθεί πρώτος τη μελέτη του Στράβωνα (κυκλοφόρησε σε λατινική έκδοση από τον Γκουαρίνο της Βερόνα το 1458), ως συμπλήρωμα των γεωγραφικών γνώσεων που περιλαμβάνονταν στον Πτολεμαίο, που αργότερα επηρέασε σε πολύ μεγάλο βαθμό τον Χριστόφορο Κολόμβο στο εγχείρημα του. Περίπου το 1475 ξεκίνησε η απόπειρα έκδοσης ακέραιων ελληνικών κειμένων μέσα από τις δραστηριότητες μιας πολυάριθμης ομάδας Ελλήνων λογίων, όπως οι Δημήτριος Χαλκοκονδύλης, Κωνσταντίνος και Ιανός Λάσκαρις και Μάρκος Μουσούρος. Το 1476 ακολούθησε το πρώτο ουσιαστικό διδακτικό βοήθημα για την εκμάθηση των ελληνικών, τα «Ερωτήματα της Ελληνικής Γλώσσης» του Μανουήλ Χρυσολωρά. Ο Γκουαρίνο επεξεργάστηκε τα λατινικά κείμενα του βιβλίου (τα κείμενα ήταν συνήθως δίγλωσσα, τυπωμένα σε δύο στήλες, το ελληνικό πλάι στο λατινικό κείμενο), το οποίο οδήγησε στην ανακάλυψη των ελλήνων συγγραφέων και έδωσε το έναυσμα για μια πραγματική άνθηση των ελληνικών σπουδών στη Δύση.

Στη σύνοδο της Φλωρεντίας, έλαβε μέρος και ο μαθητής του Γεμιστού, αρχιεπίσκοπος Νίκαιας Βησσαρίων, ο οποίος το 1441 χειροτονήθηκε καρδινάλιος και εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Ρώμη όπου και δημιούργησε στην έπαυλη του ένα είδος ακαδημίας που προήγαγε τα ελληνικά γράμματα μέσα από συζητήσεις φιλολογικών και φιλοσοφικών θεμάτων, προμήθειες και μεταφράσεις βιβλίων. Η βιβλιοθήκη του που τώρα αποτελεί τη Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας, παρείχε το πρωτογενές για τους εκδότες υλικό ελληνικών χειρογράφων. Καθολικός έγινε και ο Ιωάννης Αργυρόπουλος, που προσελήφθη από τον Κοσμά των Μεδίκων για να διδάξει ελληνικά στον γιο του Λαυρέντιο. Όταν ο Λαυρέντιος ο Μεγαλοπρεπής ανέλαβε τη διοίκηση της πόλης, διόρισε τον Αργυρόπουλο καθηγητή της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο, θέση την οποία κράτησε για δεκατέσσερα ολόκληρα χρόνια. Την μεγαλύτερη διδακτική θητεία στα πανεπιστήμια της Ιταλίας κατείχε ο νεοπλατωνικός μαθητής του Γεμιστού, Αθηναίος, Δημήτριος Χαλκοκονδύλης, που δίδαξε εννέα χρόνια στην Πάδουα, δεκαέξι στη Φλωρεντία και είκοσι σχεδόν στο Μιλάνο.

Ο Ιανός Λάσκαρις, υπήρξε μαθητής του Βησσαρίωνα και του Χαλκοκονδύλη και βιβλιοθηκάριος του Κοσμά των Μεδίκων, για λογαριασμό του οποίου στάλθηκε στις ελληνικές χώρες και συνέλεξε ελληνικά χειρόγραφα, ενώ το 1492 διαδέχθηκε τον Χαλκοκονδύλη στο πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας. Σημαντικότερος μαθητής του, υπήρξε ο κρητικός Μάρκος Μουσούρος, μέλος της ακαδημίας και στενός συνεργάτης του Άλδου Μανούτιου, καθηγητής από το 1512 στη Βενετία. Το 1513 εξέδωσε τα «Άπαντα» του Πλάτωνα, ενώ το 1516 ίδρυσε το Ελληνικό Γυμνάσιο στη Ρώμη.
Ο Άλδος Μανούτιος, μαθητής του Γκουαρίνο, δάσκαλος και τυπογράφος, είχε αναλάβει στη Βενετία το έργο της έκδοσης των ελληνικών χειρογράφων στην όσο το δυνατόν πιστότερη αναπαραγωγή τους. Δημιουργεί γύρω του έναν κύκλο ελλήνων και λατίνων που αναζητούν, σχολιάζουν, αντιπαραβάλλουν και αγοράζουν ελληνικά κείμενα. Μεταξύ 1495 και 1515 εκδίδει 130 τόμους ελλήνων κυρίως κλασσικών, όπως Αριστοφάνη, Δημοσθένη, Πλάτωνα, Ξενοφώντα, Σοφοκλή Θουκυδίδη, Πλούταρχο, Πίνδαρο Αισχύλο και άλλους, σε περίπου 1000-3000 αντίτυπα το καθένα, μέγεθος τεράστιο για την εποχή.

Η δύναμη και η επιρροή των αρχαιοελληνικών κειμένων στη διαμόρφωση της Αναγέννησης, είναι φανερή στην περίπτωση του «Περί του μη ραδίως πιστεύειν διαβολή» του Λουκιανού, που μετάφρασε ο Γκουαρίνο και αναφέρεται στην ιστορία του ζωγράφου Απελλή, που γλίτωσε την τελευταία στιγμή την τιμωρία από τον βασιλιά Πτολεμαίο, όταν κατηγορήθηκε άδικα για συνενοχή σε συνομωσία. Το κείμενο, ενέπνευσε τον Μποτιτσέλι και φιλοτέχνησε τον πίνακα «Η Συκοφαντία του Απελλή», που βρίσκεται τώρα στην αίθουσα Μποτιτσέλλι, στην περίφημη πινακοθήκη Ουφίτσι στη Φλωρεντία. Επίσης, το εγκώμιο προς την Αθήνα «Παναθηναϊκός» του Αριστείδη, ενέπνευσε τον Λεονάρντο Μπρούνι, ιστορικό και καγκελάριο της πόλης, στη σύνταξη του «Εγκωμίου της πόλης της Φλωρεντίας».

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Οι ιταλικές πόλεις παρείχαν στους έλληνες λόγιους την ασφάλεια και τα μέσα για να εργαστούν στην κατεύθυνση της καλλιέργειας των ελληνικών γραμμάτων, με απώτερο σκοπό την διάδοση του ελληνικού πνεύματος που θα συντελούσε στην αποφασιστική ανάμειξη της Δύσης στην ανακατάληψη των ελληνικών εδαφών από τους Τούρκους. Η επιρροή τους στην Αναγέννηση, μάλλον σαν τυχαίο αποτέλεσμα θα πρέπει να εκληφθεί.
Γεγονός παραμένει όμως ότι στα μέσα του 15ου αιώνα στη Δύση, μέσα από τις προσπάθειες τους, τα ελληνικά αποτελούσαν ουσιαστικό μέρος των ανθρωπιστικών σπουδών, ενώ συγγραφείς όπως ο Όμηρος και ο Δημοσθένης αποτέλεσαν τη βάση της κλασικής παιδείας στην Ευρώπη για περισσότερα από 500 χρόνια.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Κ. Αθανασόπουλος, Βυζαντινός και Δυτικός Κόσμος: Συγκλίσεις και Αποκλίσεις, ΕΑΠ, τα Α΄, Πάτρα, 2000.

Π. Βαλλιάνος, Αναγέννηση και Ουμανισμός, ΕΑΠ, τ. Β΄, Πάτρα 2001.

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Ι΄, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1979

N. G. Wilson, Από το Βυζάντιο στην Αναγέννηση. Ελληνικές σπουδές κατά την ιταλική Αναγέννηση, μετάφρ. Φωτεινή Πρεβεδούρου-Γεωργίνη, Αθήνα 1994.

Β. Βαϊόπουλος, Στα Χρόνια του Πρώϊμου Ανθρωπισμού: Αλδινές εκδόσεις και Λατινικές μεταφράσεις Ελληνικών Κειμένων. Άρθρο στο Περιοδικό Ιόνιος Λόγος, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Κέρκυρα, 2007.

1. Βαλλιάνος 2001:13-15
2. ο.π. 32-33
3. ο.π. 35-36
4. ο.π. 51-54
5. ο.π. 51-55
6. ο.π. 56
7. Βαλλιάνος 2001:80
8. ο.π. 81-82
9. ο.π. 94-96
10. ο.π. 97-98
11. ο.π. 99-100
12. Βαλλιάνος 2001:102
13. ο.π. 111
14. Wiesner-Hanks 2008:45
15. Βαϊόπουλος 2007:43
16. Ι.Ε.Ε. 365
17. ο.π. 357-358
18. Αθανασόπουλος 2000:131-132
19. Wilson 1994:108-109
20. Βαϊόπουλος 2007:43
21. ο.π. 44-47
22. Ι.Ε.Ε. 358
23. Βαϊόπουλος 2007:48
24. Ι.Ε.Ε. 358
25. ο.π. 359
26. ο.π. 360
27. ο.π. 360
28. Βαϊόπουλος 2007:46-53 & Wilson 1994:228
29. Wilson 1994:44-45
30 ο.π. 70

Advertisements