h1

Ο ΕΜΙΛ ΝΤΟΥΡΧΑΪΜ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ (ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΔΕΣΜΟΣ)

Ιουλίου 23, 2014

DURKHEIM

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σήμερα μεγάλο μέρος της μεθοδολογίας του Ντουρκχάιμ απορρίπτεται από της κοινωνιολόγους σαν άκαμπτος θετικισμός και εμμονή στη θέσπιση γενικών και άτεγκων νόμων. Ρίχνει όμως μια ιδιαίτερα ρεαλιστική και διεισδυτική ματιά κάτω από την επιφάνεια των κοινωνικών φαινομένων αναζητώντας δομές, διαδικασίες και πεποιθήσεις ως τα βαθύτερα αίτια που μας ωθούν προς μία συγκεκριμένη κατεύθυνση ή περιορίζουν τις επιλογές μας, ή κάποτε μας αναγκάζουν να ενεργήσουμε με κάποιον συγκεκριμένο τρόπο. (Craib 2012:58)

Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΝΤΟΥΡΚΧΑΙΜ

Στο κέντρο της κοινωνιολογίας του Ντουρκχάιμ ανήκει η τοποθέτηση του ότι το άτομο γεννιέται από την κοινωνία και όχι η κοινωνία από το άτομο. (Αρόν 2008:29) Αυτό αποτελεί ένα επιβεβαιωμένο ιστορικό γεγονός, αφού η συναίσθηση του εαυτού μας ως ξεχωριστών ατόμων με ατομική συνείδηση, αποτελεί προϊόν ιστορικής εξέλιξης. (Αντωνοπούλου 2008:161) Το έργο του χαρακτηρίζεται από «κοινωνικό ρεαλισμό», την αντίληψη δηλαδή ότι η κοινωνία ως καθοριστική πραγματικότητα έχει προτεραιότητα έναντι του ατόμου. (Αντωνοπούλου 2008:173)
Για τον Ντουρκχάιμ η κοινωνιολογία συνδέεται με την ανάγκη να κατανοηθεί η νεωτερικότητα σαν σημείο εκκίνησης για την ανάπτυξη κοινωνικών σχέσεων βασισμένων στις αξίες του Διαφωτισμού όπως η ελευθερία, η ισότητα και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. (Γάγγας 2010:94) Η κοινωνιολογική του ανάλυση αναζητά κοινωνικούς θεσμούς που να εγγυούνται τα ελευθεριακά ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης, ανατρέχοντας σε συστημικές διαδικασίες που εισάγουν στο κοινωνικό στοιχείο την ετερότητα, όπως ο καταμερισμός της εργασίας. (Γάγγας 2010:102) Για τον Ντουρκχάιμ η νεωτερικότητα προϋποθέτει ένα δίκτυο κοινωνικών σχέσεων το οποίο περιέχει κατευθύνσεις που υλοποιούνται σε κοινωνίες δικαιοσύνης και εγκαθιδρυμένης δημοκρατίας όπως: ελευθερία έκφρασης, αναγκαιότητα εκπαίδευσης, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας κ.α. (Γάγγας 2010:106)
Πιστεύει ότι μια κοινωνική ηθική είναι δυνατόν να επιτευχθεί μέσα από την ισορροπία ανάμεσα στις ατομικές ελευθερίες και το κοινό καλό. Με αυτή την ηθική δεσμεύονται τα άτομα και οι διεργασίες που βασίζονται στους θεσμούς που διασφαλίζουν τη διαχείριση των κοινωνικών αντιθέσεων, δηλαδή τους κοινωνικούς θεσμούς. Αυτοί οι θεσμοί βασίζονται στις παραδόσεις της κοινωνίας και διαμορφώνουν το ηθικό πλαίσιο της ζωής. Τέτοιου είδους θεσμοί είναι η εκπαίδευση, οι επαγγελματικές ενώσεις και οι κρατικές κοινωνικές πολιτικές και μεταρρυθμίσεις. (Αντωνοπούλου 2008:162)
Καθώς κανείς δεν μπορεί να εξέλθει από τον ημιτελή χαρακτήρα του μόνο με τις δικές του δυνάμεις, το άτομο εμπλουτίζεται μέσα από τις ηθικά προσδιορισμένες σχέσεις και ταυτίζεται με τη δυναμική της συλλογικότητας. (Γάγγας 2010:103)
Ο Ντουρκχάιμ αποδίδει τον κοινωνικό δεσμό με τον όρο «κοινωνική αλληλεγγύη», το οποίο αντιλαμβάνεται ως ένα πλήρως ηθικό φαινόμενο, αφού σύμφωνα με την αντίληψη του η ηθικότητα είναι συναφής με την κοινωνικότητα. Επίσης προσδιορίζει σαν συλλογική συνείδηση το κοινό στα μέλη μιας κοινωνίας σύνολο αντιλήψεων, συναισθημάτων και πεποιθήσεων, που διαμορφώνεται σε ένα ζωντανό σύστημα. Παρά τη διαφοροποίηση και την ευελιξία που παρουσιάζει στις σύγχρονες κοινωνίες, η συλλογική συνείδηση συνεχίζει να λειτουργεί σαν ένας συνδετικός κρίκος μεταξύ των ατόμων. (Αντωνοπούλου 2008:164) Η δύναμη της συλλογικής συνείδησης είναι ανάλογη με το εύρος της. Όσο πιο πρωτόγονη είναι μια κοινωνία, τόσο ευρύτερη είναι η κοινωνική συνείδηση. Τα κοινά αισθήματα αποκτούν μεγάλη ισχύ, που εκδηλώνεται με την αυστηρότητα των ποινών προς τους παραβάτες των κοινωνικών επιταγών. (Αρόν 2008:448)
Οι συλλογικές μορφές, τα πρότυπα συμπεριφοράς και οι θεσμοί που χαρακτηρίζουν μια κοινωνία, αναπτύσσονται μέσα από συλλογικές εμπειρίες, που διαμορφώνονται για λόγους θρησκευτικούς ή μέσα σε συνθήκες αναβρασμού και κοινωνικών αναταραχών. (Αντωνοπούλου 2008:169) Μέσα από τέτοιου είδους κοινωνικές πρακτικές γεννώνται και οι διακρίσεις του «βέβηλου» και του «ιερού». (Αντωνοπούλου 2008:170)
Για τον Ντουρκχάιμ τα πάθη και οι εγωιστικές τάσεις των ανθρώπων προέρχονται από την ατομική τους δραστηριότητα, ενώ οι κοινωνικές αιτίες είναι υπεύθυνες για τις θεωρητικές ή πρακτικές ορθολογικές δραστηριότητες. Οι κανόνες της ηθικής αποτελούν κοινωνικά επεξεργασμένες αρχές και ο υποχρεωτικός τους χαρακτήρας δεν είναι παρά η εξουσία της κοινωνίας. (Αντωνοπούλου 2008:171)
Το σύνολο των πολλαπλών λειτουργιών που συντονισμένες συμβάλλουν στην ομαλή και απρόσκοπτη πορεία της κοινωνίας, αποτελούν την «οργανική» της σύσταση. Η ευτυχία των ατόμων εντός της εξαρτάται από τη «συνεργατική» σύνδεση τους μέσα από φορείς ρόλων ή λειτουργιών που απαρτίζουν και φυσικά εφόσον ενστερνίζονται τους ηθικούς κώδικες των ανάλογων λειτουργιών. (Αντωνοπούλου 2008:188)

ΜΟΡΦΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ

Ο Ντουρκχάιμ διέκρινε δύο βασικούς τύπους «κοινωνικής αλληλεγγύης». Αυτή που στηρίζεται στην ομοιότητα των κοινωνικών ατόμων την οποία ονομάζει «μηχανική αλληλεγγύη» και αυτή που προκύπτει με την ανάπτυξη ατομικών διαφορών και κοινωνικής ανομοιογένειας και την ονομάζει «εργατική αλληλεγγύη». Η πρώτη χαρακτηρίζει τις πρωτόγονες κοινωνίες στις οποίες υφίσταται κοινωνική ομοιομορφία και ομοιογένεια και η δεύτερη συνιστά τη σύγχρονη διαφοροποιημένη κοινωνία, όπου υφίσταται ο διευρυμένος κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας και οι ατομικές διαφορές. (Αντωνοπούλου 2008:182)
Στις κοινωνίες μηχανικής αλληλεγγύης οι κοινωνικές επιταγές και οι απαγορεύσεις διέπουν το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξης. Το κατασταλτικό δίκαιο πολλαπλασιάζοντας τις κυρώσεις, εκδηλώνει τη δύναμη, την έκταση και την εφαρμογή των κοινών αισθημάτων αποκαλύπτοντας την συλλογική συνείδηση. (Αρόν 2008:448) Στις κοινωνίες μηχανικής αλληλεγγύης η συλλογική συνείδηση υπερβαίνει τα άτομα και εντυπώνεται σε αυτά. Ο καταμερισμός εργασίας παραμένει στοιχειώδης, πιθανόν μόνο ως έμφυλος διαχωρισμός. Η μηχανική αλληλεγγύη λοιπόν προϋποθέτει την ομοιογένεια μιας κοινωνίας που μοιράζεται κοινές πεποιθήσεις για την ζωή και τον κόσμο, με θρησκευτικές κυρίως βάσεις. (Craib 2012:115)
Στις νεότερες κοινωνίες κυριαρχεί ο ανταποδοτικός νόμος που παραβιάζει τα δικαιώματα ενός ατόμου ή μιας ομάδας με σκοπό να επιβάλλει την αποκατάσταση στην πρότερη κατάσταση. Τέτοιου είδους νόμοι διέπουν την αστική, εμπορική, διοικητική και συνταγματική νομοθεσία. (Αντωνοπούλου 2008:166) Ο Ντουρκχάιμ εντάσσει το ανταποδοτικό δίκαιο στη σφαίρα της νεωτερικότητας γιατί προάγει και διαφυλάσσει την κεντρική ηθική προσταγή της, την κλήση δηλαδή των δρώντων σε μια ιδιαίτερη λειτουργία στο κοινωνικό σύνολο. (Γάγγας 2010:107)
Ο Ντουρκχάιμ θεωρεί ότι η φυσική κατάσταση της κοινωνίας είναι εκείνη στην οποία τα κοινωνικά γεγονότα συμβάλλουν στην κοινωνική ενότητα και εδραιώνουν την «κοινωνική αλληλεγγύη». Διακρίνει τα κοινωνικά γεγονότα σε φυσιολογικά και παθολογικά. Παθολογικά αποκαλεί τα φαινόμενα που διαταράσσουν την κοινωνική ισορροπία και διαρρηγνύουν την ηθική συνοχή της, αντιβαίνοντας στους γενικά ισχύοντες κανόνες και τις ηθικές ρυθμίσεις μιας κοινωνίας. Αντίθετα τα κοινωνικά γεγονότα που συντείνουν στην ομαλή λειτουργία της κοινωνίας είναι καθιερωμένα και γενικώς αποδεκτά και δεν διασαλεύουν την κοινωνική τάξη και την ευρυθμία. (Αντωνοπούλου 2008:184)
Κάθε κοινωνία δέχεται ή απορρίπτει από την «συλλογική της συνείδηση» μια πράξη ή μια πρακτική εγγράφοντας την ως φυσιολογική ή παθολογική, ανάλογα με το κατά πόσο αυτή συμμορφώνεται στις κοινωνικές επιταγές και στις συλλογικές κοινωνικές ρυθμίσεις. (Αντωνοπούλου 2008:184) Ένα κοινωνικό γεγονός μπορεί να χαρακτηριστεί ως φυσιολογικό από τη στιγμή που εκδηλώνεται στους κόλπους μιας «μέσης» κοινωνίας και εφόσον αντιστοιχεί στη συγκεκριμένη «φάση εξέλιξης» μιας κοινωνίας συγκεκριμένου τύπου. (Craib 2012:51)Η αλληλεπίδραση των ρυθμιστών του κοινωνικού βίου με τους πολίτες αναφορικά με τους όρους ρύθμισης του, αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό της δημοκρατίας που ταυτίζεται με τη νεωτερικότητα. (Γάγγας 2010:108)

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται από τον Ντουρκχάιμ στη συνεκτική λειτουργία της οικογένειας. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των μελών της, τόσο μεγαλύτερος θα είναι και ο βαθμός συνοχής της. Αυτό ισχύει γενικότερα για τις κοινωνικές ομάδες, καθώς όσο μεγαλύτερη είναι η κοινωνική πυκνότητα, τόσο περισσότερο εδραιωμένη είναι η κοινωνική συνοχή της και αντίστροφα. (Αντωνοπούλου 2008:194)
Το φαινόμενο της κοινωνικής διαφοροποίησης, συνέπεια και έκφραση του οποίου αποτελεί η συμβασιοκρατία, ορίζει την σύγχρονη κοινωνία. Αποτελεί την αναγκαία προϋπόθεση της ατομικής ελευθερίας και χαρακτηριστικό φαινόμενο των σύγχρονων κοινωνιών. Το άτομο μπορεί να απολαύσει αυτονομία κρίσης και δράσης, μόνο σε μία κοινωνία όπου η συλλογική συνείδηση έχει απολέσει ένα μέρος της επιτακτικής της αυστηρότητας. (Αρόν 2008:457)
Ο ανομικός χαρακτηρισμός της εργασίας ως παθολογική μορφή (Μαφία, εξειδικευμένη οικονομική εξαπάτηση κλπ), αναπτύσσεται στο εσωτερικό της οργανικής αλληλεγγύης, της οποίας αποτελεί φυγόκεντρη δύναμη, ενώ λόγω της ταχύρυθμης ανάπτυξης των οικονομικών δυνάμεων και της επέκτασης της βιομηχανοποίησης, η κυβέρνηση αδυνατεί να εμπλακεί και να ρυθμίσει τους αμέτρητους παράγοντες που διέπουν τις λεπτομέρειες της αγοράς. Το δίκαιο τότε βρίσκεται σε μια κατάσταση απροσδιοριστίας που απορυθμίζει τα συλλογικά συναισθήματα. (Γάγγας 2010:109-110)
Ο καταμερισμός της εργασίας, πέρα από την αύξηση της οικονομικής ευμάρειας, έχει το χαρακτηριστικό ότι φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά, ιδίως εκείνους μεταξύ των οποίων υφίστανται διαφορές. Στις σύγχρονες κοινωνίες χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό οργάνωσης, ενώ η κοινωνική ολοκλήρωση (κοινές επιταγές και αξίες μιας κοινωνίας), ασκεί μικρότερη επιρροή. (Craib 2012:116-117)
Η οργανική αλληλεγγύη παρουσιάζει το παράδοξο αποτέλεσμα, τα άτομα να τείνουν να είναι περισσότερο εξαρτημένα από την κοινωνία γιατί όσο πιο εξατομικευμένα είναι, καλούνται να υποδυθούν διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους ενεργώντας με διαφορετικές πεποιθήσεις και γνώσεις κατά περίπτωση. Την ίδια στιγμή όμως γίνονται όλο και πιο εξαρτημένα από αυτήν, καθώς ο καθένας στηρίζεται στην προσδοκία ότι και οι υπόλοιποι θα επιτελέσουν το έργο τους. (Craib 2012:118)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Για τον Ντουρκχάιμ η κοινωνία δομείται στη βάση της κοινωνικής αλληλεγγύης μέσα από την ηθική συνένωση ανθρώπων. Η κοινωνική δράση και οι συλλογικές σχέσεις διαμορφώνονται μέσω της κοινωνικής συνοχής. Αν και αποτιμά θετικά τον σύγχρονο καταμερισμό της εργασίας θεωρώντας ότι εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή, δεν παραλείπει να δείξει το παράδοξο της αυξανόμενης εξάρτησης από την κοινωνία, αλλά και τις παθολογίες που προκαλεί.
Πιστεύει ότι η επίτευξη της κοινωνικής συνοχής μπορεί να καταστεί δυνατή μέσα σε ένα σοσιαλιστικό πλαίσιο που θα εντάξει στους κόλπους το νεωτερικό υποκείμενο και θα επανεξετάσει την έννοια της υποταγής

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αντωνοπούλου, Ν.,Μαρία (2008) Οι κλασσικοί της Κοινωνιολογίας, Αθήνα, εκδόσεις Σαββάλας

Craib, Ian (2009), Κλασσική Κοινωνική Θεωρία: Μία εισαγωγή στη σκέψη των Μαρξ, Βέμπερ, Ντυρκέμ και Ζίμμελ, μετάφραση Μ. Καρασαρίνης και Π. Λέκκας Αθήνα, εκδόσεις Κατάρτι

Γάγγας, Σ., (2010), «Ο Εμίλ Ντουρκχάιμ και η Συγκρότηση της Ηθικής στην Νεωτερικότητα», σε Σ. Μ. Κονιόρδο (επιμ.) Κοινωνική Σκέψη και Νεωτερικότητα, Αθήνα, εκδόσεις Gutenberg

Ραϋμόν, Α., (2008), Η Εξέλιξη της Κοινωνιολογικής Σκέψης, δεύτερος τόμος,μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης, Αθήνα, εκδόσεις Γνώση

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: