h1

Ο ΒΕΜΠΕΡ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΕΝΤΑΣΣΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ

Ιουλίου 23, 2014

weber

Θα τη δεις να στράφτει στο μπράτσο που δουλεύει τον κασμά ή καρφώνει το ξυλόκαρφο˙ είναι εκείνη η αξιοπρέπεια που έχει όλος ο λαός
και που σ’ όλο τον κόσμο ακτινοβολεί αιώνια φως από τον Θεό!
Herman Melville – Moby Dick

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο Μαξ Βέμπερ (1864-1920) υπήρξε ένας από τους κορυφαίους κοινωνιολόγους του 20ου αιώνα. Αρνήθηκε να δεχτεί τις αιτιοκρατικές ερμηνείες των κοινωνικών φαινομένων και την όποια μεταφυσική τους προσέγγιση (π.χ. αόρατο χέρι του A. Smith) δεχόταν οι προηγούμενες κοινωνικές θεωρίες.
Πίστευε ότι για να γίνει κατανοητός ο κόσμος, πρέπει ο κοινωνικός επιστήμονας να καταφέρει να ερμηνεύσει τη δράση των ατόμων, σε συνάρτηση με το νόημα που τα ίδια της δίνουν με βάση τις αξίες τους. Η ιστορία θα πρέπει να ανεξαρτητοποιηθεί από την αντικειμενικότητα που ήθελαν να αναδείξουν παλαιότεροι στοχαστές και να βρει στέρεα βάση στην υποκειμενικότητα με την οποία νοηματοδοτείται κάθε πράξη. (Lallement 2001:221-223)

Στην «Προτεσταντική Ηθική» ο Βέμπερ επιχειρεί να απαντήσει στο γιατί ο καπιταλισμός στη σύγχρονη εκδοχή του εμφανίστηκε μόνον στη δυτική Ευρώπη και να διαπιστώσει τις ιδεολογικές συνθήκες που συνέβαλαν σε αυτό. Στη συνέχεια θα προσπαθήσουμε με βάση την ΠΗ να κατανοήσουμε και να ερμηνεύσουμε το «πνεύμα του δυτικού καπιταλισμού» και το πώς αυτό διαμορφώθηκε κάτω από την επίδραση των ιδεών.

ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Στην εισαγωγή της ΠΗ ο Βέμπερ εξετάζει την ιδιαιτερότητα του δυτικού πολιτισμού, αναλύοντας τους τομείς όπου η Δύση υπερέχει έναντι άλλων πολιτισμών. Αναφορικά με την επιστήμη που βασίζεται στην εμπειρική-πειραματική τεκμηρίωση, οι δυτικές κοινωνίες παρουσιάζουν σαφή υπεροχή. Ομοίως και στους τομείς του δικαίου και των τεχνών με τα ορθολογιστικά τους θεμέλια. Στις κρατικές δομές η εξειδικευμένη υπαλληλία, αποτελεί το στυλοβάτη του σύγχρονου κράτους και της οικονομίας. (Weber 2006:11-14)
Η επικράτηση όμως του καπιταλισμού, ενός πλήρους συστήματος κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης (Κονιόρδος 2002:23), είναι αυτό που ουσιαστικά διαφοροποιεί τον δυτικό πολιτισμό. Εδώ ο όρος νοείται με την έννοια της επιδίωξης του συνεχώς αυξανόμενου κέρδους με ειρηνικά μέσα, εντός του ορθολογιστικού πλαισίου μιας οργανωμένης επιχείρησης. (Weber 2006:15) Παρά τις ομοιότητες του με παρόμοια οικονομικά συστήματα εκτός της Δύσης, το καίριο σημείο που τον διαφοροποιεί, είναι η ορθολογιστική οργάνωση της τυπικά ελεύθερης εργασίας. (Κονιόρδος 2002:25) Αυτός ο τρόπος λειτουργίας έχει άμεση συνέπεια και στον τρόπο με τον οποίο δομείται η σύγχρονη κοινωνία. Οι εργάτες δεν εξαναγκάζονται άμεσα να εργαστούν, είναι τυπικά ελεύθεροι και ο επιχειρηματίας μπορεί να υπολογίζει το κόστος και το κέρδος του, βάσει του τρόπου αμοιβής του. (Αντωνοπούλου 2008:374)
Η απομάκρυνση της εργασίας από τον οίκο, αν και παρατηρείται και εκτός Δύσης (π.χ. ανατολίτικα παζάρια), μόνο στη Δύση αποκτά το μέγεθος και την νομική υπόσταση που θα οδηγήσει μέσα από μια ρασιοναλιστική λογική, στις καπιταλιστικές επιχειρήσεις. (Κονιόρδος 2002:19)
Άλλη μια δυτική ιδιαιτερότητα αποτελεί η εξέλιξη της πόλης στη Δύση, σε κοιτίδα βιοτεχνικών και εμπορικών δραστηριοτήτων οργανωμένων σε ορθολογικό πλαίσιο, καθώς και η εμφάνιση των αστών. (Κονιόρδος 2002:27) Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της Δύσης ήταν ότι οι πρώτοι επιχειρηματίες-καπιταλιστές δραστηριοποιήθηκαν και άκμασαν οικονομικά σε αυτόνομες πόλεις, σε πολιτικές δηλαδή μονάδες όπου η επιρροή των γαιοκτημόνων ήταν περιορισμένη. (Landes 2009:39)
Ο καταλυτικός παράγοντας διαφοροποίησης των δυτικών κοινωνιών για τον Βέμπερ, είναι η ανάδυση του έλλογου στοιχείου στην επιστήμη, τη θρησκεία και την οικονομία. Στη γέννηση του δυτικού ρασιοναλισμού, οι άνθρωποι είναι δεκτικοί στα καλέσματα της επιστήμης, καθώς η επιρροή της θρησκείας μειώνεται και ο κόσμος χάνει κάθε μυστικιστικό νόημα. (Weber 2006:23-24 & Αντωνοπούλου 2008:363) Η λατρεία των αγίων συνέτριψε τον ανιμισμό και έθεσε τον ακρογωνιαίο λίθο για τη νατουραλιστική κοσμοθεώρηση που είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την προηγμένη τεχνολογία. (Landes 2009:43)
Οι παλιές παραδόσεις εξοβελίζονται από τη χριστιανική θρησκεία που διάγει μια διαδικασία εξορθολογισμού και οδηγεί στην «απομάγευση του κόσμου». (Κονιόρδος 2002:28)

ΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Ο Βέμπερ ανατρέχει στο παρελθόν για να ερμηνεύσει το φαινόμενο του μεγάλου ποσοστού καπιταλιστών που ασπάζονται τον προτεσταντισμό, εξετάζοντας στην κατοχή κεφαλαίου και την εκπαίδευση. (Κονιόρδος 2002:55)
Σύμφωνα με τα συμπεράσματα του, οι προτεστάντες παρουσιάζουν μια ειδική τάση στην ανάπτυξη του οικονομικού ρασιοναλισμού σε αντίθεση με τους καθολικούς. (Weber 2006:35) Επάνω στη διαντίδραση αυτών των δύο κοινωνικών φαινομένων-της θρησκευτικής πίστης και της οικονομικής δράσης-αναπτύσσει το μεθοδολογικό εργαλείο της «εκλεκτικής συγγένειας», δηλαδή της αμοιβαιότητας που τα διακρίνει, χωρίς απαραίτητα το ένα να αποτελεί αιτία του άλλου. (Κονιόρδος 2002:35-36)
Στη διερεύνηση αυτής της εκλεκτικής συγγένειας, εξετάζει το σύμπλεγμα των σχέσεων που συναίρει εννοιολογικά σε ένα ενιαίο σύνολο από την άποψη της πολιτιστικής σημασίας του. (Weber 2006:42)
Ο Βέμπερ αναγνωρίζει παράλληλα την αντίφαση που γεννά αυτό το ιδεολογικό σχήμα, καθώς η νεωτερική Δύση φαίνεται να είχε αποδεσμευτεί τόσο από την θρησκευτικότητα, όσο και από την τυπολατρία. Πιστεύει ωστόσο ότι αυτό οφειλόταν στην υποχώρηση των παλαιότερων χαλαρότερων θρησκευτικών συστημάτων αξιών και την κυριαρχία του προτεσταντισμού, ο οποίος συντηρεί μια αυστηρότερη ρύθμιση δημόσιας και ιδιωτικής συμπεριφοράς. (Κονιόρδος 2002:55)

Στην ΠΗ ο Βέμπερ εφευρίσκει και χρησιμοποιεί ακόμη ένα αναλυτικό εργαλείο, τον ιδεότυπο. Πρόκειται για μια διανοητική κατασκευή που κατασκευάζεται απομονώνοντας την ουσία των πιο χαρακτηριστικών δεδομένων των φαινομένων που μελετά. «Τραβηγμένα» και μονόπλευρα τονισμένα τα χαρακτηριστικά αυτά έχουν συμπυκνωθεί έτσι ώστε να αναδεικνύουν την ουσία τους. (Κονιόρδος 2002:33)
Σαν ιδεότυπο που αντικατοπτρίζει το πνεύμα του καπιταλισμού, χρησιμοποιεί το παράδειγμα του Benjamin Franklin (1706-1790), παραθέτοντας αποσπάσματα από τα έργα του «Αναγκαίες νύξεις σε κείνους που θα ήθελαν να γίνουν πλούσιοι» (1736) και «Συμβουλή σε έναν νέο έμπορο» (1748). Ο Franklin κηρύττει τη φιλοπονία, την εργατικότητα, τη λιτότητα και την τιμιότητα, σαν συστατικά μιας ιδιόρρυθμης «ηθικής», ενός απαράβατου καθήκοντος. (Weber 2006:43-45)
Ανάγοντας τα χαρακτηριστικά του Franklin στο σύνολο των προτεσταντών καπιταλιστών, καταλήγει στο ότι πρόκειται για μια ομάδα που διακρίνεται για την αντίληψη των μελών της προς την εργασία, ως θεϊκό κάλεσμα. (Κονιόρδος 2002:58)
Αυτή η κλήση προς την εργασία ως αυτοσκοπό, έχει για τον Βέμπερ θρησκευτικές ρίζες και παραπέμπει ευθέως στην κοσμοαντίληψη του Franklin ο οποίος θεωρεί ηθική συμπεριφορά ην επιδίωξη του κέρδους και την δέσμευση στο επάγγελμα. (Κονιόρδος 2002:60)

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ

Ο Βέμπερ είχε την πεποίθηση ότι η ανάπτυξη ενός οικονομικού πνεύματος μπορούσε να επηρεαστεί από ορισμένες θρησκευτικές ιδέες. (Weber 2006:24) Αν και δεν θεωρεί ότι η προτεσταντική πίστη προηγείται της καπιταλιστικής δραστηριότητας, εντούτοις φαίνεται να πιστεύει ότι κυρίως το προτεσταντικό δόγμα του Καλβινισμού, προώθησε ιδιαίτερα το πνεύμα του καπιταλισμού (Weber 2006:39), λόγω της πίστης τους ότι η σωτηρία τους ήταν εξαρτημένη από τη συσσώρευση. Κατά το καλβινιστικό δόγμα του προκαθορισμού, κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τη σωτηρία της ψυχής του. Αυτό, σύμφωνα με τον Βέμπερ δημιούργησε τέτοιο άγχος στους πιστούς, ώστε ερμήνευσαν το δόγμα κατά τρόπο που να απαλύνει το άγχος περί μελλοντικής ζωής και σωτηρίας. Έτσι η επιτυχία στον επαγγελματικό τομέα και ο ασκητικός βίος, ακόμη και αν δεν οδηγούν στη σωτηρία, αποτελούν σοβαρές ενδείξεις ότι ο πιστός είναι μεταξύ των εκλεκτών του θεού. (Weber 2006:24 &39- Κονιόρδος 2002:55)
Αυτού του είδους η θεολογία περί εργασίας, οικονομικής επιτυχίας και σωτηρίας οδήγησε κατά τον Βέμπερ σε μια έντονη εξατομίκευση στο θρησκευτικό και οικονομικό χώρο. Στον θρησκευτικό χώρο οδήγησε στο ορθολογικό «πεφωτισμένο» άτομο που απορρίπτει τις «μαγικές» συνταγές σωτηρίας (π.χ. συγχωροχάρτια κλπ), προσπαθώντας να έχει άμεση και αδιαμεσολάβητη σχέση με το θείο, ενώ στον οικονομικό χώρο οδήγησε στον ρασιοναλιστή επιχειρηματία που βιώνει τη σκληρή δουλειά, την αποφυγή σπατάλης και χλιδής και την ακατάπαυστη συσσώρευση σαν ένα είδος πνευματικής άσκησης. (Μουζέλης 2010:13)
Μέσω της καλβινιστικής ηθικής η εργασία μετατρέπεται σε αυτοσκοπό από τον βιοτέχνη και τον μικρέμπορο που επιδιώκουν έλλογα και συστηματικά το κέρδος . Ο εγκόσμιος χαρακτήρας που επέβαλε ο προτεσταντισμός, ο οποίος δεν επέτρεπε την κατασπατάληση των κερδών σε υλικές απολαύσεις με τον φόβο της αμαρτίας, καθοδηγούσε-αν όχι υποχρέωνε-την επανεπένδυση τους στην επιχείρηση, εγκαθιδρύοντας ένα νέο πνεύμα επιχειρηματικότητας. Για τον Βέμπερ το πιο σημαντικό για την κατανόηση της δυτικής καπιταλιστικής ανάπτυξης, είναι ο τρόπος με τον οποίο μια εργασιακή ηθική που δίνει έμφαση στη σκληρή δουλειά, τον ασκητικό βίο, στη συστηματική αποταμίευση και στην χωρίς εκκλησιαστικούς ενδιάμεσους σχέση του πιστού με το θείο, συνδέθηκε με την προτεστανική, καλβινιστική θεολογία. (Κονιόρδος 2002:60 & Weber 2006:62)
Η απόρριψη των παραδοσιακών αντιλήψεων για τις «δίκαιες» τιμές και τους «δίκαιους» μισθούς και η θετική ηθική κύρωση που παρείχε ο προτεσταντισμός, έσπασαν την παραδοσιαρχία των οικονομικών συμπεριφορών. (Coser 1977:227) Οι κοινωνικές σχέσεις, καθώς είναι ευαίσθητες στην επιρροή πληθώρας παραγόντων που επηρεάζουν την κοινωνική ζωή, διαμορφώνουν μια «νέα δράση» που αλληλεπιδρά με την ήδη υφιστάμενη, επηρεάζοντας και επηρεαζόμενη από τα υποκείμενα. (Κονιόρδος 2002:63)
Ούτε ο Λούθηρος, ούτε ο Καλβίνος είχαν σαν σκοπό να αφυπνίσουν το καπιταλιστικό πνεύμα. Ο μόνος τους στόχος ήταν η σωτηρία της ψυχής. Παρά τα θρησκευτικά όμως ελατήρια που περιείχαν οι διδασκαλίες τους, τα πρακτικά αποτελέσματα των προτεσταντικών δογμάτων δημιούργησαν ένα μη αναμενόμενο αποτέλεσμα, αυτό που ο Βέμπερ ονόμαζε «παράδοξο των μη αναμενόμενων αποτελεσμάτων της κοινωνικής δράσης». (Weber 2006:78-79)
Ο Βέμπερ απέδειξε ότι η ορθολογική δράση μέσα στο γενικότερο πλαίσιο μιας ορθολογικά διαμορφωμένης αρχής, βρίσκεται στην καρδιά του καπιταλιστικού συστήματος, καθώς μόνο σε ένα τέτοιο σύστημα παρέχεται το έδαφος μέσα στο οποίο ενεργά υποκείμενα μπορούν να σταθμίσουν το κόστος και τη χρησιμότητα με ορθολογικό τρόπο. (Coser 1977:227)

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ο Βέμπερ αναγνωρίζει στον καπιταλισμό το κύριο γνώρισμα των νεωτερικών δυτικών κοινωνιών, σαν μέρος της ευρύτερης διαδικασίας ορθολογικοποίησης. Για τον Βέμπερ η προτεσταντική ηθική πηγάζει από αυτήν την ορθολογικοποίηση. Ο καπιταλισμός είναι απλά ένας ορθολογικός τρόπος οργάνωσης της οικονομικής ζωής (σε σχέση με τις προνεωτερικές μορφές), όπως ο Καλβινισμός και τα σχετικά δόγματα του Προτεσταντισμού είναι ένας ορθολογικός τρόπος οργάνωσης της θρησκευτικής ζωής.
Όμως δεν έχει καμιά πίστη στον καπιταλισμό και παρά τις όποιες διαφωνίες του με τον Μαρξ, τον εχθρεύεται εξίσου, ενώ βαθύτατα επηρεασμένος από την φιλοσοφία του Κάντ, δεν έχει καμία εμπιστοσύνη στον άνθρωπο.
Κανένας δεν γνωρίζει ακόμη ποιος θα ζήσει στο μέλλον στο σιδερένιο κλουβί που έφτιαξαν γύρω μας τα αγαθά, ούτε αν στο τέλος αυτής της τερατώδους εξέλιξης ολότελα νέοι προφήτες θα εμφανισθούν ή αν θα συμβεί μια μεγάλη αναβίωση παλαιών ιδεών και ιδανικών, ή, σε περίπτωση που δεν γίνει τίποτε από τα δύο, αν θα υπάρξει μια μηχανοποιημένη απολίθωση, εξωραϊσμένη με ένα είδος σπασμωδικής υπεροψίας. Όμως θα μπορούσαν τότε ν’ αποδειχθούν αληθινά τα παρακάτω λόγια για τους τελευταίους αυτής της πολιτισμικής εξέλιξης: «Ειδικοί χωρίς πνεύμα, ηδονιστές χωρίς καρδιά» (Fachmenschen ohne Geist, Genußmenschen ohne Herz): Αυτές οι ασημαντότητες φαντάζονται πώς υψώθηκαν σ’ ένα επίπεδο του ανθρώπινου πολιτισμού στο οποίο κανείς δεν έφτασε προηγουμένως.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Αντωνοπούλου Μαρία, 2008. Οι κλασσικοί της κοινωνιολογίας. Κοινωνική θεωρία και νεότερη κοινωνία,εκδ. Σαββάλας, Αθήνα.
2. Κονιόρδος Σωκράτης, 2002. Η θέση του Βέμπερ για την προτεσταντική ηθική της εργασίας, τόμος Α, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα.
3. Lallement Michel, 2001. Ιστορία των κοινωνιολογικών ιδεών, μτφρ.Λυκούδης Μ., εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα.
4. Weber Max, 2006. Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού, μτφρ. Κυπραίος Μ., εκδ. Gutenberg, Αθήνα.
5. Μουζέλης Νίκος, 2010. Πρόλογος για την έκδοση της ΠΗ για το «Βήμα», Εκδόσεις του Βήματος, Αθήνα
6. Landes, S.D. 2003. Ο Προμηθέας Χωρίς Δεσμά. Τεχνολογική αλλαγή και βιομηχανική ανάπτυξη στη Δυτική Ευρώπη από το 1750 μέχρι σήμερα, Εκδ. ΠΙΟΠ, Αθήνα
7. Coser, Lewis A. 1977. Masters of sociological thought: Ideas in historical and social context, New York, Harcourt Brace Jovanovich. Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα http://www.cf.ac.uk/socsi/undergraduate/introsoc/weber10.html

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: