h1

Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΛ ΠΟΛΑΝΥΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ «ΕΔΡΑΣΗΣ» ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΣΤΟ ΕΥΡΥΤΕΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ, ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ.

Ιουλίου 23, 2014

POLANYI

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σε αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις θέσεις του Πολάνυι σχετικά με την έδραση της οικονομίας της αγοράς στο ευρύτερο κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο.
Στο πρώτο μέρος θα αναφερθώ στην διαδικασία διαμόρφωσης της οικονομίας της αγοράς από τον 19ο αι. και την επίδραση της στην εξέλιξη του νεωτερικού κόσμου. Στη συνέχεια θα συζητήσω την απόσπαση της από την κοινωνία ως μια διαδικασία αυτορύθμισης και στο τέλος θα αναφερθώ στην συμβιωτική σχέση της οικονομίας της αγοράς και της νεωτερικής κοινωνικής ζωής.

1. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Ο «Μεγάλος Μετασχηματισμός» του Πολάνυι ασχολείται με τη μετάβαση του πολιτισμικού και κοινωνικού συστήματος που ίσχυε μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα, στο νεωτερικό σχήμα που απέκτησε από τον 19ο έως την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μέσα από τους κανόνες της αυτορυθμιζόμενης αγοράς. Η αλλαγή αυτή έχει τη βάση της στο μοναδικό κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο του 19ου αι. όπως διαμορφώθηκε σε τέσσερις βάσεις: το σύστημα ισορροπίας δυνάμεων, τον διεθνή κανόνα του χρυσού, την αυτορυθμιζόμενη οικονομία και το φιλελεύθερο κράτος.
Ο Πολάνυι προσεγγίζει το θέμα διεπιστημονικά συνδυάζοντας την ανθρωπολογική και την ιστορική μέθοδο, ασκώντας κριτική στην μετά τον 19ο αι. δόμηση των κοινωνιών επάνω στις αρχές της αγοράς. Στον Μεγάλο Μετασχηματισμό επιχειρεί να αποδείξει ότι η αγορά όχι μόνο δεν αποτελεί το βέλτιστο κοινωνικό σύστημα, αλλά ότι επιφέρει καταστροφές που την καθιστούν ασυμβίβαστη με την κοινωνικότητα.
Το αυτορυθμιζόμενο σύστημα της οικονομίας της αγοράς εμφανίζεται στις αρχές του 19ου αι. εδραιώνοντας το κέρδος ως δικαίωση των καθημερινών συμπεριφορών και διαχωρίζει θεσμικά την πολιτική και οικονομική σφαίρα. Μορφοποιείται στην Αγγλία με την εμφάνιση της Βιομηχανικής Επανάστασης, μετασχηματίζοντας τις παλιές μορφές ανταλλαγής ή αγοραπωλησίας.

Ο Πολάνυι δεν δέχεται ότι η οικονομία της αγοράς αποτελεί το ζενίθ μιας εγγενούς διαδικασίας (αντίθετα από τη Μαρξική αντίληψη), αλλά ένα ιστορικά διακριτό φαινόμενο κατά το ποίο το οικονομικό σύστημα μετάλλαξε τη δομή της οργάνωσης του από τις κοινωνικές σχέσεις, στις οικονομικές. Εκκινώντας από την διαμόρφωση της ανταλλαγής στην Αγγλία, τονίζει τις αλλαγές στη διενέργεια των εμπορικών δοσοληψιών από τις τοπικές αγορές με τη μορφή κοινωνικών οργανώσεων προσανατολισμένων στην ευημερία της κοινότητας μέσα από το εσωτερικό/εθνικό εμπόριο κάτω από την παρέμβαση του συγκεντρωτικού κράτους (μερκαντιλισμός).

Η συσσώρευση χρήματος από τις εξαγωγές προϊόντων σαν βασική οικονομική πολιτική, επιβλήθηκε μέσα από το νεοσχηματισμένο κράτος που βασίζονταν στο εμπόριο για τη χρηματοδότηση του, λόγω της ατροφικής φορολογικής πολιτικής. Κάτω από την κρατική προστασία το εμπόριο αναδείχθηκε σε κορυφαία οικονομική δραστηριότητα.
Τον 19ο αι. τα επιχειρηματικά συμφέροντα με τη συνδρομή του κράτους διεύρυναν το τραπεζικό σύστημα δημιουργώντας ένα διεθνές επενδυτικό κεφάλαιο, την «υψηλή πίστη». Καθώς το κέρδος μπορούσε να παραχθεί μόνο σε συνθήκες διεθνούς ειρήνης, το σύστημα εφηύρε την «ισορροπία δυνάμεων» που επέβαλαν οι μεγάλες δυνάμεις.

Η απαρχή της νέας περιόδου ήλθε με την Βιομηχανική Επανάσταση που εδραίωσε την οικονομία της αγοράς. Η εκμηχάνιση της παραγωγής έδωσε στον έμπορο τη δυνατότητα να επενδύσει σε πρώτες ύλες, χρόνο και εργασία. Η βιομηχανική ζωή μετέτρεψε το σύνολο των συναλλαγών σε χρηματικές, επιδρώντας καταλυτικά στην ανάδυση της νέας θεσμικής αντίληψης μιας οικονομίας ως αυτορυθμιζόμενης αγοράς. Η Βιομηχανική Επανάσταση ταυτίστηκε με την παραγωγή με βάση εξειδικευμένες μηχανές και απαιτούσε τη σύνδεση με το σύστημα της αγοράς και της πώλησης. Το κίνητρο της παραγωγής για τη συντήρηση αντικαταστάθηκε από το κίνητρο του κέρδους. Καθώς όλες οι συναλλαγές έγιναν χρηματικές η εμπορευματοποίηση εισήλθε στις έννοιες των ανθρώπινων σχέσεων και του φυσικού περιβάλλοντος και τις αποδιοργάνωσε.

2. Η ΑΠΟΣΠΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΩΣ ΜΙΑ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΥΤΟΡΥΘΜΙΣΗΣ

Όπως το αόρατο χέρι του Adam Smith, η αυτορυθμιζόμενη αγορά αποσυνδέθηκε από την κοινωνία λειτουργώντας πέρα και πάνω από αυτή, ως αυτόνομος θεσμός ανεξάρτητος από το κοινωνικό σύνολο. Η οικονομία της αγοράς αποτέλεσε το κέντρο αυτού του νέου κοινωνικού μετασχηματισμού ως ένα πλήρως αυτορυθμιζόμενο και αυτόνομο σύστημα με τάσεις επέκτασης, που αποτελούσε κατά τον Smith αποτέλεσμα της φυσιολογικής εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών και αποδίδονταν στην έμφυτη τάση του ανθρώπου προς συναλλαγή.
Ο Πολάνυι αντικρούει τον Smith δείχνοντας ότι η έννοια του συναλλασσόμενου ανθρώπου δεν απαντάται στις παραδοσιακές κοινωνίες που η οικονομία θεμελιώνονταν στις κοινωνικές σχέσεις με βασικό σκοπό την κοινωνική συνοχή. Τεκμηριώνει τις θέσεις του στις ανθρωπολογικές μελέτες των Thurnwald και Malinowski στα νησιά Τρόμπριαντ και σε μη αγοραία συστήματα όπως το «κούλα» και το «πότλατς» που δημιουργούν τεράστια εμπορικά δίκτυα χωρίς να εξυπηρετούν το κέρδος, αλλά και στην αρχαία Ελλάδα όπου οι οικονομία νοούνταν ως οικιακή οικονομία παρά το εκτεταμένο εμπόριο.

Η ανάδειξη της αγοράς σε κυρίαρχη οικονομική δύναμη μπορεί να εξακριβωθεί παρατηρώντας τον βαθμό με τον οποίο η γη και η τροφή αποτέλεσαν κινητικότητα μέσω της ανταλλαγής και η εργασία μετατράπηκε σε εμπόρευμα που μπορούσε κάποιος να προμηθευτεί ελεύθερα στην αγορά.
Για τον Πολάνυι αναγκαία συνθήκη για την γέννηση της κοινωνίας ως αγοράς αποτελεί η μετατροπή αξιών όπως η εργασία, η γη και το χρήμα σε εμπορεύματα. Τα πλασματικά αυτά εμπορεύματα αποτελούν μια διανοητική κατασκευή που δημιούργησε το πλαίσιο για την κοινωνία της αγοράς, με σημαντικές συνέπειες στο άτομο, την οικογένεια, την παράδοση αλλά και το σύνολο της κοινωνίας. Η ζωή του ατόμου μετασχηματίστηκε καταστροφικά. Η διαδικασία αυτή εντοπίστηκε αρχικά στην Αγγλία του 19ου αι. με την μεταβολή των κατοίκων της υπαίθρου σε νομαδικό εργατικό δυναμικό και φτωχούς των πόλεων, κάτω από την επίδραση της οικονομίας της αγοράς.
Παρόμοια, με την μετατροπή της γης σε εμπόρευμα, καταστρέφεται το φυσικό περιβάλλον, αφού πλέον αποτελεί και αυτό ένα μέσο παραγωγής, στερώντας την κοινωνία από τις ενσωματοποιητικές και ολοποιητικές του ιδιότητες. Η διαδικασία αυτή ξεκίνησε με την εμφάνιση των βιομηχανικών πόλεων που απαιτούσαν την εντατικοποίηση της παραγωγής τροφίμων και πρώτων υλών για την κάλυψη των αναγκών τους.

Η επέκταση του εμπορίου και η γενίκευση των ανταλλαγών, ανέδειξε το χρήμα ταυτόχρονα ως μέσο ανταλλαγής, μέτρο αξίας και μέτρο αποθησαύρισης, με τη μορφή χρυσού ή αργύρου. Καθώς η εμπορευματική παραγωγή προωθούνταν στην Αγγλία, το χρήμα μετατράπηκε σε εμπόρευμα.
Στις απόψεις του για το χρήμα ο Πολάνυι συναντά τον φετιχισμό του εμπορεύματος του Μαρξ. Υποστηρίζει ότι με τον μετασχηματισμό του χρήματος από μέσο ανταλλαγής σε εμπόρευμα, οι δοσοληψίες περιορίστηκαν στην αγορά των προϊόντων με σκοπό την πώληση με σκοπό το κέρδος και την αύξηση του κεφαλαίου, διαχωρίζοντας εν τέλει την οικονομία της αγοράς από την πολιτική σφαίρα.

3. Η ΣΥΜΒΙΩΤΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΖΩΗΣ

Η αγορές δεν προήλθαν μέσα από μεμονωμένες πράξεις ανταλλαγής. Το χονδρεμπόριο αποτέλεσε την πρώτη μορφή αγοράς καπιταλιστικού τύπου, που από τον 16ο αι. το οποίο οργανώθηκε από το κράτος και γέννησε τον μερκαντιλισμό. Ο μερκαντιλισμός ενοποίησε τις επιμέρους περιοχές σε κράτη τα οποία ισχυροποιήθηκαν προωθώντας το αποικιακό εμπόριο. Προκειμένου να αποφευχθούν τα μονοπώλια που παράγει ο ανταγωνισμός, το κράτος ρύθμιζε συνολικά την οικονομική ζωή , επεκτείνοντας μέσα από θεσμικές ρυθμίσεις τις δυνατότητες του εμπορίου. Οι αγορές αποτελούσαν μόνο συμπληρωματικό στοιχείο.
Αντίθετα, η οικονομία της αγοράς κατευθύνεται μόνο από τις αγορές και οι άνθρωποι δημιουργούν αγορές για τα πάντα, εξαρτώμενοι από την αρχή μεγιστοποίησης του κέρδους. Στο τέλος της ιστορικής πορείας που έχει μετατρέψει τη γη και την εργασία σε μετατρέψιμα αγαθά, βρίσκεται η ελεύθερη αγορά.

Η οικονομία της αγοράς θα μπορούσε να καταστρέψει και τον άνθρωπο όπως έκανε με το περιβάλλον, αν αφηνόταν ανεξέλεγκτη. Ο νόμος, ο πολιτισμός και η κοινωνική αλληλόδραση θέτουν τα όρια της. Η κοινωνία αυτοπροστατεύτηκε από τους εγγενείς στο σύστημα της αυτορυθμιζόμενης αγοράς κινδύνους, μέσα από ένα δίκτυο μέτρων και θεσμών για τον έλεγχο της δράσης της αγοράς στην εργασία, τη γη και το χρήμα. Μέσα από τέτοιου είδους μηχανισμούς αυτοπροστασίας (νόμοι για τη φτώχεια, την εκμετάλλευση της εργασίας, ίδρυση συστήματος υγείας και εκπαίδευσης, δημιουργία κεντρικών τραπεζών), επιχειρείται η επανενσωμάτωση της οικονομίας της αγοράς στην κοινωνία. Αντίθετα, η βρετανική εργατική τάξη, στη διαδικασία του ιστορικό –κοινωνικού της μετασχηματισμού, κράτησε αρχικά μια οπισθοδρομική στάση (κίνημα των Λουδιτών) και χρειάστηκε η εισαγωγή της κρατικής ρύθμισης (νόμος του δεκαώρου) για την πολιτική της ωρίμανση.

Η βιομηχανική κοινωνία θα μπορούσε να είχε αποτελέσει το πρόγραμμα για μια προοδευτικότερη τάξη πραγμάτων, αν η αυτορυθμιζόμενη οικονομία δεν κυριαρχούσε στο βιομηχανικό σύστημα. Αυτή η διαδικασία μετασχηματισμού αντί να απελευθερώσει τους ανθρώπους περιόρισε την ελευθερία τους.
Για τον Πολάνυι η πρόοδος δεν θα μπορούσε να προέλθει ούτε μέσα από τον Μαρξισμό της Δεύτερης Διεθνούς. Απέρριπτε την θεωρία των σταδίων προς ένα προδιαγεγραμμένο μέλλον και υποστήριζε την ενσυνείδητη, θεμελιωμένη σε ηθικές αρχές, ανθρώπινη δράση. Η επαναστατική δράση της εργατικής τάξης θα μπορούσε να στεφθεί με επιτυχία, μόνον αν προσάρμοζε τα συμφέροντα της σε αυτά των αδιάφορων μαζών, ώστε να αποδείξει την ικανότητα της για ηγεσία και να καθοδηγήσει την κοινωνία ως σύνολο.

Η ενότητα και η σταθερότητα μπορεί να προκύψει αν οι οικονομίες θεσμοθετηθούν στη βάση της αμοιβαιότητας, της αναδιανομής και της ανταλλαγής. Η αμοιβαιότητα αντιλαμβάνεται την οικονομία ως μέρος της κοινωνίας σε συμμετρικά οργανωμένες δομές όπως η συγγένεια, η αναδιανομή ως η μεταβίβαση των αγαθών σε ένα κέντρο και η αναδιανομή τους προς τους συμμετέχοντες και η ανταλλαγή ως ηθική αμοιβαία συναλλαγή, αρχαϊκού τύπου.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Για τον Πολάνυι η επιβολή της αυτορυθμιζόμενης αγοράς ως θεσμική κατασκευή, αποτελεί ένα ουτοπικό εγχείρημα με καταστροφικά αποτελέσματα. Οι οικονομικοί θεσμοί χρήζουν αναδιάρθρωσης στην κατεύθυνση μιας οικονομίας που λειτουργεί προς όφελος της κοινωνίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Μ. Μως (1979) «Το Δώρο. Μορφές και λειτουργίες της ανταλλαγής στις αρχαϊκές κοινωνίες», Αθήνα: εκδόσεις Καστανιώτης.
2. Κ. Πολάνυι (2007) Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός, μτφρ Κώστας Γαγανάκης, Θεσσαλονίκη: εκδόσεις Νησίδες.
3. Μ. Σκομβούλης (2006) «Karl Polanyi, Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός: Ανθρωπολογική και ιστορική κριτική της οικονομίας της αγοράς», Επιστήμη και Κοινωνία, τεύχος 16, σσ. 285-310.
4. Μ. Σπυριδάκης (2010) «Οικονομία της Αγοράς, Οικονομική Κοινωνιολογία και Κοινωνική Πολιτική: Η συμβολή του Καρλ Πολάνυι στην κριτική της οικονομικής διαμόρφωσης της νεωτερικότητας», στο Σ. Κονιόρδος (επιμ.), Κοινωνική Σκέψη και Νεωτερικότητα, Αθήνα: εκδόσεις Gutenberg.
5. Α. Πανταζής (2010), «Καρλ Μαρξ και Καρλ Πολάνυι: Η γένεση του κοινωνικού κράτους», Αθήνα: εκδόσεις Στοχαστής

1.Σπυριδάκης 2010:419-420
2.Σκομβούλης 2006:286-287
3.Σπυριδάκης 2010:421
4.ο.π:421-422
5.Σπυριδάκης 2010:422-423
6.Σκομβούλης 2006:288
7.Σπυριδάκης 2010:423
8.Σκομβούλης 2006:290-291
9.Σπυριδάκης 2010:424
10.Σκομβούλης 2006:291
11.Πολάνυι 2007:137
12.Σπυριδάκης 2010:425
13.ο.π:426
14.ο.π:426
15.ο.π:427
16.ο.π:427
18.Σκομβούλης 2006:292
19.Μως 1979:40
20.Σπυριδάκης 2010:430-431
21.ο.π:432
22.Πανταζής 2009:129
23.Σπυριδάκης 2010:435
24.ο.π:435-436
25.ο.π:433-434

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: