h1

ΠΡΟΘΕΤΙΚΙΣΤΙΚΕΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Ιουνίου 17, 2011

spatial

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις τρείς προθετικιστικές ευρωπαϊκές σχολές γεωγραφικής σκέψης (κλασική, περιφερειακή και αναρχική) και να καταδείξω το πώς η τελευταία επηρέασε την ευρωπαϊκή γεωγραφία. Στο πρώτο κεφάλαιο, θα παρουσιάσω τα κυριότερα σημεία της κλασικής γεωγραφίας, τους κυριότερους εκπροσώπους της και το θεωρητικό της υπόβαθρο, ενώ στο δεύτερο κεφάλαιο θα κάνω το ίδιο για την περιφερειακή γεωγραφία. Στη συνέχεια θα επιχειρήσω να καταγράψω την αναρχική γεωγραφική συνεισφορά και να τονίσω το πώς επιδρά με τις δύο προηγούμενες και τι προαναγγέλλει για το μέλλον. Στο τέλος θα καταγράψω κάποια συμπεράσματα μου.

1.ΚΛΑΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Στη μακρόχρονη ιστορία της Ευρώπης, η χωρικότητα διαφοροποιούνταν ακολουθώντας τις εδαφικές, πολιτικές και οικονομικές αλλαγές της κάθε εποχής. Η γεωγραφική σκέψη προσανατολίζονταν ανάλογα με τις ιστορικές μεταβάσεις και είχε περιγραφικό χαρακτήρα.
Οι νέες συνθήκες που δημιουργεί η ίδρυση εθνών-κρατών επηρεάζουν τη γεωγραφία που «…εγκαταλείπει παλαιότερους περιγραφικούς περιορισμούς αναζητώντας ένα γενικότερο πλαίσιο επιστημονικής της θεμελίωσης.» (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:58) Τον 17ο αιώνα στη Γερμανία, η γεωγραφία αφυπνίζεται ως συστηματική επιστήμη της Φύσης και του Ανθρώπου, μέσα από το έργο του Bernhardus Varenius (1622-1650), Geographia Generalis καθώς και σε ένα βιβλίο του για την Ιαπωνία, όπου πρώτη φορά η γεωγραφία διαχωρίζεται σε γενική και ειδική. Τον 18ο αιώνα στο πανεπιστήμιο του Konigsberg και για 40 χρόνια ο φιλόσοφος Immanuel Kant είναι ο πρώτος πανεπιστημιακός καθηγητής γεωγραφίας. O Kant προσδίδει στη γεωγραφία το κύρος της επιστήμης και την καθιερώνει σε ένα συστηματικό και αυτοδύναμο ακαδημαϊκό κλάδο. (Λεοντίδου 2008:76)
Η σύγχρονη γεωγραφία γεννιέται στη Γερμανία του 19ου αιώνα με την ίδρυση της πρώτης πανεπιστημιακής έδρας στο Βερολίνο το 1820, θέση στην οποία διορίζεται ο Carl Ritter, που «διδάσκει εφαρμοσμένη γεωγραφία, δηλαδή εκπαίδευση προσανατολισμένη στους στόχους της διοίκησης, της πολιτικής και της διαχείρισης του χώρου.» (ο.π.77)
Η κλασική αυτή θεώρηση της γεωγραφίας, χτίζεται πάνω στο θεωρητικό πλαίσιο της περιβαλλοντικής αιτιοκρατίας ή περιβαλλοντικού ντετερμινισμού, που εξηγούσε τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία οργανώνεται και τα ανθρώπινα όντα συμπεριφέρονται με βάση το φυσικό περιβάλλον. (Massey-Allen 2001:19)
Οι αιτιοκράτες, επηρεάζονται από το έργο του Charles Darwin Η προέλευση των ειδών που εκδίδεται το 1859 και υποστηρίζει «…ότι το φυσικό περιβάλλον καθορίζει τις σχέσεις και τις αντιδράσεις του ανθρώπου.» (Λεοντίδου 2008:78) και θεωρούν αναγκαστική την εξελικτική προσαρμογή του ανθρώπου στις αλλαγές του φυσικού περιβάλλοντος, μειώνοντας τη σημασία της ανθρώπινης δράσης. Έτσι η πρωτοκαθεδρία της Ευρώπης σε οικονομικό και πολιτιστικό επίπεδο ερμηνεύεται σαν αποτέλεσμα του ήπιου κλίματος και των πλούσιων φυσικών πόρων, υποβαθμίζοντας το ρόλο που έπαιξε ο δυναμισμός των ευρωπαίων σε αυτή τη διεργασία. Η αιτιοκρατία, δρα έτσι νομιμοποιητικά για τις αποικιοκρατικές βλέψεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων, αποσιωπώντας τις σχέσεις εκμετάλλευσης που αυτές αναπτύσσουν και προβάλλοντας τον «εκπολιτιστικό» χαρακτήρα επεκτατικών επεμβάσεων. (ο.π. 79)
Αρχικός εκπρόσωπος της γεωγραφικής αιτιοκρατίας υπήρξε ο γερμανός Friedrich Ratzel, ο οποίος θεωρείται ιδρυτής της Ανθρωπογεωγραφίας. Αυτός εκδίδει το 1882 το έργο του Ανθρωπογεωγραφία, μέσα στο οποίο εντάσσει στη φυσική γεωγραφία τις κοινωνικές σχέσεις και τις εμφανίζει να επιδρούν στις κοινωνίες όπως οι φυσικές. Θεωρεί επίσης καθοριστική τη γεωμορφολογία, το κλίμα και τους φυσικούς πόρους για την πρόοδο των κοινωνιών και των ανθρώπων. (ο.π. 78)
Στο επόμενο έργο του Πολιτική Γεωγραφία που εκδίδεται το 1897, ο Ratzel προσδίδει στο κράτος ιδιότητες «ζωντανού οργανισμού», που μαζί με το φυσικό περιβάλλον καθορίζει τις ανθρώπινες δραστηριότητες, θέτοντας την ανθρώπινη επίδραση στο περιθώριο. Το ζωντανό αυτό σώμα του κράτους, θεωρεί ότι χρειάζεται «ζωτικό χώρο» (lebensraum) για να αναπτυχθεί, ιδέα που χρησιμοποιήθηκε από τη ναζιστική γεωπολιτική σκέψη και τον εκπρόσωπο της Karl Haushofer για να δικαιολογήσει τους επεκτατικούς πολέμους της Γερμανίας στην Ευρώπη. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:59)
Πριν από την εποχή του μεσοπολέμου η «κλασική» περιγραφική γεωγραφία εγκαταλείφθηκε και επικράτησε το «περιφερειακό» Παράδειγμα. (Λεοντίδου 2008:99)

2.ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Στις αρχές του 20ου αιώνα στη Γαλλία, αναδύεται μια εναλλακτική σχολή γεωγραφικής σκέψης που ασκεί έντονη κριτική στην περιβαλλοντική αιτιοκρατία. Η πιθανοκρατία ή ποσσιμπιλισμός με βασικό εκπρόσωπο τον Vidal de la Blache, διακηρύσσει ότι ο ανθρώπινος παράγοντας έχει δυναμικό ρόλο στη διαμόρφωση του γεωγραφικού περιβάλλοντος. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:59)
Οι Γάλλοι γεωγράφοι, υπήρξαν πάντα λόγω της δομής των σπουδών τους, μαζί ιστορικοί και γεωγράφοι, έτσι που η πιθανοκρατία της περιφερειακής γεωγραφίας, χτίστηκε πάνω στα θεμέλια της φυσικής και ιστορικής γεωγραφίας. (Λεοντίδου 2008:315)
Η πιθανοκρατία αναγνωρίζει στο φυσικό περιβάλλον μόνον έναν από τους παράγοντες διαμόρφωσης της ανθρώπινης δραστηριότητας και τη σχέση μεταξύ φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος σαν μια σχέση ανοικτή, όπου όλα τα ενδεχόμενα είναι πιθανά και όχι μηχανιστικά προκαθορισμένα. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:59) Θεωρούν ότι η φύση έπρεπε να αντιμετωπιστεί όχι σαν καθοριστικός για την ανθρώπινη δράση παράγοντας, αλλά μόνο σαν μια σειρά επιλογών και περιορισμών. (Massey-Allen 2001:19)
Ο Blache στο έργο του Αρχές Ανθρωπογεωγραφίας που εκδόθηκε το 1922 μετά το θάνατο του, εισάγει την έννοια της αλληλεπίδρασης μεταξύ των επιρροών από τον άνθρωπο στο περιβάλλον και το αντίθετο. Οι ιδιομορφίες των ανθρώπινων κοινοτήτων παρόλα τα κοινά στοιχεία από τόπο σε τόπο, τις κάνουν να προσαρμόζονται με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο. (Λεοντίδου 2008:84)
Η περιφερειακή γεωγραφία θεωρεί κάθε τόπο (περιφέρεια) μοναδικό και ανεπανάληπτο, αφού σε κάθε τόπο συναντώνται πλήθος διαφορετικών χαρακτηριστικών (φυσικο-γεωγραφικών, πληθυσμιακών/δημογραφικών, οικονομο-κοινωνικών, πολιτικών κλπ) που το καθένα έχει την δική του βαρύτητα και πρέπει να μελετηθεί, υιοθετώντας τη διεπιστημονική προσέγγιση. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:60)
Η περιφερειακή γεωγραφία επηρεάζει κατά το μεσοπόλεμο και τις Η.Π.Α. με βασικότερο εκπρόσωπο τον Richard Hartshorne, χάνοντας όμως τον παλιό της δυναμισμό, σε αντιδιαστολή με τις κοινωνικές επιστήμες και τη φυσική γεωγραφία. Ο Hartshorne υποστήριξε ότι ναι μεν η γεωγραφία πρέπει να γίνει μια νομοθετική επιστήμη-με την έννοια της ανακάλυψης των γενικότερων νόμων που διέπουν τα γεωγραφικά φαινόμενα- αλλά οι νόμοι αυτοί πρέπει να ανασκευάζονται με βάση τις ιδιαιτερότητες των συγκεκριμένων τόπων. (Κορλιούρος 2001:68)
Με την έλευση της βιομηχανικής επανάστασης, ο ταχύτατος εκτοπισμός των περιφερειακών ιδιαιτεροτήτων από την τεχνολογική ανάπτυξη και εξέταση, υπονόμευσε την περιφερειακή γεωγραφία. (Λεοντίδου 2008:99)

3.ΑΝΑΡΧΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Στο περιθώριο των δύο προηγούμενων τάσεων, αναπτύχθηκε η περισσότερο θεωρητική και αναλυτική, «εναλλακτική» γεωγραφία των αναρχικών,(Λεοντίδου 2008:99) με κύριο εκπρόσωπο τον πρίγκιπα, θεωρητικό του αναρχισμού και γεωγράφο Piotr Kropotkin στη Ρωσία και τον γεωγράφο Elisee Reclus στη Γαλλία. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:60)
Ο Kropotkin υπήρξε ένας από τους πιο μορφωμένους αναρχικούς στοχαστές και το γεωγραφικό του έργο αν και περιορισμένης έκτασης είναι άκρως πρωτότυπο και προφητικό, όπως το Αγροί, εργοστάσια και εργαστήρια, μια σειρά άρθρων που εκδόθηκαν σε βιβλίο το 1859.
Στη Γαλλία τα έργα του Reclus, του πιο περιπετειώδη από τους μαθητές του Ritter, το La Terre (1866-1867)-μια συστηματική φυσική γεωγραφία και το 19-τομο έργο περιφερειακής γεωγραφίας Nouvelle Geographie Universelle (1875-1894), αποτέλεσαν τη βάση για μια σειρά εγκυκλοπαιδικών σπουδών της γεωγραφίας.(Λεοντίδου 2008:86)
Οι αναρχικοί γεωγράφοι αρνούνταν τη μονοδιάστατη επιρροή των φυσικών και γεωγραφικών φαινομένων στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς. Η εποχή που η πιθανοκρατία του de la Blache, αρκούσε για να εξηγήσει τα φαινόμενα σε τόπους με απλές δραστηριότητες αυτοκατανάλωσης και αγροτικά τοπία, είχε παρέλθει ανεπιστρεπτί με την έλευση της βιομηχανικής επανάστασης. Οι απομονωμένες και αυτοτελείς κοινωνίες του, αφού μπολιάστηκαν με νεωτερικές δομές και εξελιγμένα μέσα παραγωγής, ανέπτυξαν σύνθετες και ταχύτερες διαδικασίες ανάπτυξης σε τοπικό και διεθνές επίπεδο. Το μοντέλο του, καθομολογία και του ίδιου, ωθεί στην αναπόληση του παρελθόντος. Δεν επιδέχεται ούτε την ατμομηχανή, ούτε το σιδηρόδρομο, ούτε καν τα κανάλια. (ο.π. 86-316)
Οι αναρχικοί γεωγράφοι λαμβάνουν υπόψη τους την τεχνολογική και επιστημονική εξέλιξη που επιφέρει η βιομηχανική επανάσταση και διαβλέπουν την εξάπλωση της πέρα από τα σύνορα της Ευρώπης, προφητεύοντας την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. (ο.π. 87) Όπως γράφει ο Κροπότκιν «Αποικίες που συναγωνίζονται τη μητέρα-πατρίδα στην παραγωγή βιομηχανικών αγαθών, αυτός είναι ο παράγοντας που θα ρυθμίσει την οικονομία στον εικοστό αιώνα.» (Κροπότκιν 2008:125).
Ο διεθνισμός των αναρχικών γεωγράφων αντιτάχθηκε στη ραστώνη της πιθανοκρατίας. Τα έργα του Kropotkin τονίζουν τις αντιπαραθέσεις μεταξύ των κυριότερων κοινωνικών ομάδων και επηρέασαν επαναστάτες και μεταρρυθμιστές που ήρθαν σε σύγκρουση με το καπιταλιστικό κατεστημένο. (Λεοντίδου 2008:86-88)
Δυστυχώς η πολιτική φιλοσοφία των αναρχικών γεωγράφων, περιθωριοποιήθηκε από την ακαδημαϊκή κοινότητα και το έργο τους αφαιρέθηκε από το σώμα της ιστορίας της επιστήμης, αφού αγνοήθηκε από την μεταπολεμική γεωγραφική βιβλιογραφία, ενώ η «αποκατάσταση» του Kropotkin, άρχισε μόλις τη δεκαετία του 1970 από την ομάδα του περιοδικού Antipode. (Λεοντίδου 2008:86-87)
Οι αναρχικοί γεωγράφοι κοιτούν το μέλλον, αφού προέβλεψαν την απο-πόλωση και την αποκέντρωση της βιομηχανίας, ακριβώς την περίοδο που η βιομηχανία προκαλούσε πρωτοφανείς συγκεντρώσεις στα βιομηχανικά, εμπορικά και διαμετακομιστικά κέντρα, (Λεοντίδου 2008:87) και την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, τον καιρό των ισχυρών εθνικών συνόρων. Η εκμηχάνιση της γεωργίας, το εμπόριο, η αποικιοκρατία, η εκβιομηχάνιση και άλλες εξελίξεις, σταδιακά καθιέρωσαν τη λογική των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στην Ευρώπη. (Λεοντίδου 2008:88)
Παρόλα αυτά η γεωγραφία, τουλάχιστον αυτή που διδάσκονταν στα πανεπιστήμια, παρέμεινε στάσιμη στην «περιφερειακή σχολή» του μεσοπολέμου, μέχρι τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

4.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Όλες οι ευρωπαϊκές γεωγραφίες που εξετάσαμε παραπάνω, μπορούν να εξηγηθούν μόνο στο ευρύτερο κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν.
Ο χώρος αντιμετωπίζεται διαφορετικά σε κάθε περίπτωση: παντοδύναμη αιτία στην «κλασική» γεωγραφία, μέρος μιας δυναμικής σχέσης αλληλεπίδρασης στην «περιφερειακή», ενώ μελετάται και με διαφορετικό τρόπο: διαιρεμένος σε περιφέρειες ή ακέραιος από τους αναρχικούς γεωγράφους. Η κάθε σχολή σκέψης, κρίνει τα γεωγραφικά φαινόμενα σε συνάρτηση με την πολιτική που εξυπηρετεί. Οι αιτιοκράτες την αποικιοκρατία, οι αναρχικοί την επανάσταση. Οι τελευταίοι, προειδοποίησαν τους λαούς της Ευρώπης για τις συνέπειες του άκρατου οικονομικού φιλελευθερισμού και του καπιταλισμού. Το ζοφερό παρόν και το δυσοίωνο μέλλον τους δικαιώνει.
Η πορεία της γεωγραφίας από τα τέλη του 19ου αιώνα αλλά και κατά τον 20ο, υπήρξε περιπετειώδης μέσα από τη συνύπαρξη αλλά και τη σύγκρουση πολλών σχολών σκέψης. Ο Κορλιούρος την περιγράφει «ως μια πορεία συνέχειας μέσα στην ασυνέχεια, γένεσης, αμφισβήτησης και ανασκευής των υποθέσεων κατά την ποππεριανή έννοια του όρου» (Κορλιούρος 2001:126-127)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Σκλιάς, Π. 2008. Οριοθέτηση της «Ευρώπης» και ανάδυση της Ε.Ε. Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός. (ΕΠΟ 12, ΕΑΠ, Πάτρα)
2. Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
3. Κορλιούρος, Η. 2001. Διαδρομές στις Θεωρίες του Χώρου: Οικονομικές Γεωγραφίες της Παραγωγής και της Ανάπτυξης. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
4. Κροπότκιν, Π. 2008 (μτφρ) Η κατάκτηση του ψωμιού, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα.
5. Massey, D., Allen, J. 2001 (μτφρ) Η Γεωγραφία έχει σημασία! ΕΑΠ, Πάτρα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: