h1

ΑΝΙΣΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΕ ΕΝΔΟΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας

Ιουνίου 17, 2011

uneven

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω την περιφέρεια καταγωγής και κατοικίας μου, την περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Στο πρώτο κεφάλαιο θα καταγράψω μερικά δημογραφικά στοιχεία καθώς και τις σημαντικότερες υποδομές.
Στο δεύτερο κεφάλαιο θα επικεντρωθώ στην έδρα της ΠΚΜ τη Θεσσαλονίκη, παρουσιάζοντας τους κυριότερους τομείς ανάπτυξης της.
Στο τρίτο κεφάλαιο θα εξετάσω την άνιση ανάπτυξη μεταξύ του νομού Θεσσαλονίκης και των λοιπών νομών της ΠΚΜ και στο τέταρτο θα συγκρίνω την ανάπτυξη της ΠΚΜ σε σχέση με αυτή της περιφέρειας Αττικής.

1.Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

Η περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας (ΠΚΜ) βρίσκεται στο βόρειο άκρο της χώρας και αποτελείται από τους νομούς Ημαθίας, Θεσσαλονίκης, Κιλκίς, Πέλλας, Πιερίας, Σερρών και Χαλκιδικής. Αποτελεί τη μεγαλύτερη γεωγραφική περιοχή της χώρας, με συνολική έκταση 19.147 km2, καταλαμβάνοντας το 14,5% της συνολικής εθνικής επικράτειας.
Σύμφωνα με την απογραφή της ΕΣΥΕ του 2008 ο πληθυσμός της περιφέρειας, ανέρχονταν σε 1.875.757 κατοίκους, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 17,2% του συνολικού πληθυσμού της χώρας. (ΕΣΥΕ 2009:49)
Η πυκνότητα, η κατανομή και η σύνθεση του πληθυσμού, καθώς και τα ποσοστά απασχόλησης και ανεργίας δεν παρουσιάζουν αξιόλογες διαφοροποιήσεις από τον εθνικό μέσο όρο. Παρόλα αυτά, σε επίπεδο περιφερειών η Κεντρική Μακεδονία προηγείται σε τομείς όπως η συνολική παραγωγή του πρωτογενή τομέα με 18,5% ( η υψηλότερη εθνική τιμή) και το 17,18% του ΑΕΠ. (Πετράκης-Ψυχάρης 2004:48&63)
Στην ΠΚΜ, λειτουργεί το 2ο μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας (το λιμάνι της Θεσσαλονίκης που αποτελεί και τη φυσική πύλη των Βαλκανίων στη θάλασσα) και ο 2ος μεγαλύτερος Αερολιμένας (Αεροδρόμιο Μακεδονία). Η περιφέρεια κατέχει τη δεύτερη θέση στις εξαγωγές με ποσοστό 21,63%.
Η Κεντρική Μακεδονία, είναι η πρώτη περιφέρεια της χώρας σε αγροκτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, κατέχοντας ταυτόχρονα τη μεγαλύτερη έκταση χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης (6.571 χιλ. στρέμματα, σύμφωνα με στοιχεία του 2005), ενώ στη περιοχή παράγεται το 1/5 της συνολικής εγχώριας παραγωγής. (Στουρνάρας 2009:91)
Την περιφέρεια συνδέει οδικά με την υπόλοιπη χώρα ο αυτοκινητόδρομος ΠΑΘΕ και η Εγνατία οδός (έργα σε εξέλιξη), ενώ υπάρχει και επαρκές σιδηροδρομικό δίκτυο με κάθετες συνδέσεις από και προς τις χώρες των Βαλκανίων. Την ενεργειακή αυτονομία διασφαλίζει το δίκτυο μεταφοράς φυσικού αερίου υψηλής πίεσης που διατρέχει την περιφέρεια προερχόμενο από την Τουρκία.
Στην περιφέρεια το 2006, καταγράφονται 10.031 κλίνες θεραπευτηρίων (δημόσιων και ιδιωτικών), αριθμός ο οποίος αντιστοιχεί σε 5,2 κλίνες ανά 1.000 κατοίκους, όταν στο σύνολο της χώρας, αντιστοιχούν 4,8 κλίνες ανά 1.000 κατοίκους. Επίσης, η περιφέρεια το 2005 διέθετε 9.881 ιατρούς, αντιστοιχία δηλαδή 5,2 ιατρών ανά 1.000 κατοίκους. (άνω του εθνικού μέσου όρου). Επίσης, η Κεντρική Μακεδονία διαθέτει 23 δημόσια νοσοκομεία εκ των οποίων τα 13 βρίσκονται στο νομό Θεσσαλονίκης. (ο.π.:19)
Λειτουργούν τέσσερα πανεπιστημιακά εκπαιδευτικά ιδρύματα (Αριστοτέλειο πανεπιστήμιο, πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Αλεξάνδρειο Τ.Ε.Ι. και Τ.Ε.Ι. Σερρών) με το πανεπιστήμιο Μακεδονίας να αποτελεί το μεγαλύτερο σε φοιτητές πανεπιστήμιο της χώρας. (ο.π.:91)
Σχετικά με τον αριθμό των σχολείων, η Κεντρική Μακεδονία, διέθετε 856 δημοτικά σχολεία το 2006, με την αναλογία ανά 1.000 μαθητές πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης να είναι μικρότερη από το σύνολο της χώρας (7,3 έναντι 8,9 δημοτικών σχολείων ανά 1.000 μαθητές στη χώρα). Αντίστοιχα, ανά 1.000 μαθητές γυμνασίου το 2006, αντιστοιχούν 5,1 γυμνάσια στην περιφέρεια (5,7 η αντίστοιχη αναλογία για τη χώρα το ίδιο έτος), ενώ για κάθε 1.000 μαθητές λυκείου (Γενικής κατεύθυνσης και ΤΕΕ) στην Κεντρική Μακεδονία αντιστοιχούν 4,6 σχολεία. Η συγκεκριμένη αναλογία είναι μικρότερη σε σχέση με το σύνολο της χώρας, όπου ανά 1.000 μαθητές αντιστοιχούν 6,1 σχολεία. (ο.π.:20)
Στην ΠΚΜ λειτουργούν τρείς βιομηχανικές περιοχές (ΒΙ.ΠΕ.): Σίνδου, Σερρών και Κιλκίς και ένα βιομηχανικό πάρκο (ΒΙΠΑΘΕ). Επίσης, λειτουργούν το Τεχνολογικό Πάρκο Θεσσαλονίκης – θερμοκοιτίδα ΤΠΘ και εταιρία ∆ιαχείρισης και Ανάπτυξης ΤΠΘ, το Επιχειρηματικό Πάρκο Τεχνόπολη, η θερμοκοιτίδα Τεχνόπολη, η θερμοκοιτίδα i4G και η θερμοκοιτίδα Θέρµη. (ΕΚΕΤΑ 2009:9)
Έδρα και διοικητικό κέντρο της ΠΚΜ είναι η Θεσσαλονίκη.

2.Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Η Θεσσαλονίκη χτισμένη στο σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής, υπήρξε πολιτιστικό, οικονομικό και εμπορικό κέντρο, γνώρισε δε ιδιαίτερη ανάπτυξη τόσο κατά τους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους, όσο και την περίοδο της Τουρκοκρατίας.
Από το 1961 έως το 2001 ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης αυξήθηκε κατά 94,3% φτάνοντας τους 800.764 κατοίκους, κάτι που αποτέλεσε καταλυτικό παράγοντα για το υψηλό επίπεδο ανάπτυξης που κατέχει σήμερα. Η πόλη παρουσιάζει ρυθμούς ανάπτυξης υψηλότερους από το μέσο όρο και συγκεντρώνει το 11,05% της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας της χώρας. (Πετράκης-Ψυχάρης 2004:43-56)
Στην πόλη ιδρύθηκε και λειτουργεί από το 1926 η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης, η μεγαλύτερη εμπορική έκθεση στην Ελλάδα, που διοργανώνεται κάθε Σεπτέμβριο με πλήθος εκθετών από διάφορες χώρες. Επίσης δραστηριοποιείται από το 1961 το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και από το 1959 η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης. Στην πόλη λειτουργούν 15 μουσεία: Αρχαιολογικό, Βυζαντινό, Τεχνολογίας, Κινηματογράφου, Εβραϊσμού, Κρατικό και Μακεδονικό Σύγχρονης Τέχνης, Λαογραφικό, Μακεδονικού Αγώνα, Μουσικών Οργάνων, Ολυμπιακό, Πολεμικό, Σιδηροδρομικό και Ύδρευσης. Πραγματοποιούνται δε σε ετήσια βάση το Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου, το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου, το Φεστιβάλ Τραγουδιού, τον Διεθνή Διαγωνισμό Μουσικής Δωματίου και τα Δημήτρια.
Η Θεσσαλονίκη, υπήρξε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης το 1997, θεσμός για τον οποίο δαπανήθηκαν για έργα και εκδηλώσεις 23 εκατομμύρια ευρώ. (Λαμπριανίδης 2001:77)

3.ΕΝΔΟΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΙΣΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Οι σχετικά υψηλοί δείκτες που παρουσιάζει η ΠΚΜ, οφείλονται κατά κύριο λόγο στη δυναμικότητα της Θεσσαλονίκης. Περίπου ο μισός πληθυσμός της περιφέρειας, ζει στη πόλη, ενώ στον κεντρικό και πυκνοκατοικημένο Δήμο της Θεσσαλονίκης, συγκεντρώνεται το 60% περίπου του πληθυσμού της πόλης – στην Αθήνα ο κεντρικός και επίσης πιο πυκνοκατοικημένος δήμος, συγκεντρώνει μόλις το 25% του αντίστοιχου πληθυσμού. (Μαλούτας 2000:45)
Καθοριστικό παράγοντα για την αστικοποίηση του πληθυσμού της ΠΚΜ έπαιξε και η περίφημη αντιπαροχή, ένας νόμος που ενεργοποιήθηκε κατά τη δεκαετία του 1950 και ωφέλησε τη συγκέντρωση του πληθυσμού στις μεγάλες πόλεις.
Σε επίπεδο υποδομών, η Θεσσαλονίκη διαθέτει το μοναδικό αεροδρόμιο, το μοναδικό εμπορικό λιμάνι, τα τρία από τα τέσσερα ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα και τα δεκατρία από τα 23 νοσοκομεία.
Με εξαίρεση το μητροπολιτικό κέντρο της Θεσσαλονίκης, η υπόλοιπη περιφέρεια της ΚΜ δεν διαθέτει την απαιτούμενη κρίσιμη μάζα σε επίπεδο χωρικού, πληθυσμιακού, παραγωγικού και τεχνολογικού δυναμικού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η αντιμετώπιση των πολλαπλών προκλήσεων και προβλημάτων που συνδέονται με τα διαρθρωτικά προβλήματα της οικονομίας στο σύνολό της. Έτσι, παρά τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης της ΠΚΜ οι περιφερειακές ανισότητες σε όρους αναπτυξιακών επιδόσεων, απασχόλησης και παραγωγικότητας εργασίας είναι σημαντικές. (Στουρνάρας 2009:9)
Η Θεσσαλονίκη είναι ο κύριος εξαγωγικός νομός και μάλιστα με σημαντική διαφορά από τους υπόλοιπους νομούς της ΠΚΜ. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΣΕΒΕ οι εξαγωγές του νομού Θεσσαλονίκης την περίοδο 2003-2007, καταλαμβάνουν το 76,9% των συνολικών εξαγωγών της περιφέρειας, ενώ η μικρότερη συμβολή προέρχεται από τους νομούς Σερρών και Πιερίας (1,8% και 1,9% αντίστοιχα). (ο.π.:44)

4.ΔΙΑΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΙΣΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Διάφοροι ιστορικοί παράγοντες ευθύνονται για την άνιση ανάπτυξη της ΠΚΜ.
Ενδεικτικά μπορούμε να αναφερθούμε στην περιμετρική θέση που καταλαμβάνει σε σχέση με την μητροπολιτική περιφέρεια Αττικής, η οποία δημιουργήθηκε με την ίδρυση του νεότερου ελληνικού κράτους και συσπείρωσε γύρω της υπηρεσίες και θεσμούς. Η μητροπολιτική περιφέρεια επίσης, ενδυναμώθηκε με εργατικό δυναμικό σε μεγαλύτερο βαθμό από ότι η ΠΚΜ, με την εγκατάσταση των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής. (Πετράκης-Ψυχάρης 2004:105)
Η υπαγωγή της κατά τη κατοχή στους Γερμανούς (σε αντίθεση με την Αττική που είχε παραχωρηθεί στους Ιταλούς), ερήμωσε τους περιφερειακούς νομούς της και απογύμνωσε τη μητρόπολη της από την Εβραϊκή κοινότητα-πόλο δραστηριοποίησης στο εμπόριο και τις τέχνες.
Στη διάρκεια «του ψυχρού πολέμου» που ακολούθησε τον Ελληνικό εμφύλιο και για 40 χρόνια, η ΠΚΜ βρέθηκε αποκλεισμένη οικονομικά από τον βορρά, αφού τα σύνορα της συνέπιπταν με τα όρια του σιδηρού παραπετάσματος. (ο.π.:106)
Οι εξελίξεις στη Σερβία από το 1993, επέφεραν ένα σημαντικό πλήγμα στην οικονομία της ΠΚΜ, αφού δυσχεράνθηκαν οι εξαγωγές που πραγματοποιούνταν οδικώς κυρίως προς την Κεντρική Ευρώπη, ενώ σταμάτησε σχεδόν η ροή των τουριστών από την Κεντρική Ευρώπη από όπου έφθαναν οδικώς, ενώ διακόπηκε η προσέλευση Σέρβων για την αγορά φθηνών καταναλωτικών προϊόντων.(Λαμπριανίδης 2008:302)
Στις μέρες μας, η γεωγραφική εγγύτητα της ΠΚΜ με τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, λειτούργησε και πάλι ανασταλτικά αφού οι αναπτυσσόμενες οικονομίες τους που εγγυούνταν μικρά ημερομίσθια, αποτέλεσαν πόλο έλξης των τοπικών βιομηχανιών και επενδύσεων. Αντίθετα η απόσταση με το μεγαλύτερο αστικό κέντρο που θα μπορούσε να απορροφήσει τη παραγωγή, αύξανε το κόστος και το χρόνο μεταφοράς, καθιστώντας την, μη αποδοτική.
Η αποβιομηχάνιση, επέβαλλε την επανεμφάνιση μορφών εργασίας, όπως η άτυπη εργασία, η αυτοαπασχόληση, η υπεργολαβία και η μικρή βιοτεχνική μονάδα. (Λεοντίδου 2008:248&250)
Καθοριστικό ρόλο στην άνιση ανάπτυξη των περιφερειών, έπαιξαν και συνεχίζουν να παίζουν οι κρατικές και κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές. Τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα (ΜΟΠ) που εφαρμόστηκαν από το 1986 έως το 1992 καθώς και τα τρία Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης (ΚΠΣ) που εφαρμόστηκαν από το 1989 έως 2006, απέτυχαν να δημιουργήσουν τις δομές που θα μπορούσαν να εξαλείψουν τις περιφερειακές ανισότητες εντός και εκτός των εθνικών συνόρων, αφού κατασπαταλήθηκαν σε μικρά και ημιτελή έργα με μικρή προστιθέμενη αξία. (Σκλιάς 2008: 199 & Πετράκος-Ψυχάρης 2004:109)
Το κοινοτικό πρόγραμμα περιφερειακής σύγκλισης Inforegio 2007-2013 και το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς, δεν περιλαμβάνουν την ΠΚΜ στις άμεσου ενδιαφέροντος περιοχές. Ο δε αναπτυξιακός νόμος 3299/2004 περιλαμβάνει σημαντικά κίνητρα μόνο για ένα μικρό κομμάτι του νομού Κιλκίς.
Τη δεκαετία το 1990, λανθασμένοι πολιτικοί χειρισμοί (σύγχρονοι και παρελθόντες) δημιούργησαν μια σφοδρή αντιπαράθεση με το γειτονικό κράτος των Σκοπίων σχετικά με την ονομασία του, κόβοντας τους δεσμούς με έναν πιθανό εταίρο στην ανάπτυξη, αλλά κυρίως υποδαυλίζοντας τη μισαλλοδοξία και το νεοσυντηρητισμό που έκτοτε συντήρησε τοπικές πολιτικές εσωστρέφειας και αγκυλώσεων.

Στην Αττική έχει συγκεντρωθεί η οικονομική, κοινωνική και πολιτική ελίτ της χώρας.
Η άρχουσα τάξη της Ελλάδας εκπαιδεύεται εκεί στα ίδια καλά σχολεία, πηγαίνει στα ίδια αθλητικά κλαμπ, σπουδάζει στα καλύτερα πανεπιστήμια της Ευρώπης και των ΗΠΑ, εργάζεται σε υψηλά αμειβόμενες δουλειές στο εξωτερικό και στη συνέχεια στην Ελλάδα. Τμήμα της άρχουσας τάξης της Αθήνας ανήκει πλέον στη διεθνή καπιταλιστική ελίτ, γεγονός που της προσδίδει τεράστια δυναμική. (Λαμπριανίδης 2008:308)
Τα πανελλήνιας εμβέλειας κανάλια είναι συγκεντρωμένα στην Αθήνα και κατέχουν ποσοστό τηλεθέασης 83,2%. Στη Θεσσαλονίκη υπάρχουν δύο τηλεοπτικοί σταθμοί πανελλήνιας εμβέλειας: ΕΤ-3: 2,4% και ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ TV:0,7%. (ο.π.:326)
Για τους ολυμπιακούς αγώνες του 2004 επενδύθηκαν σε έργα υποδομής στην περιφέρεια Αττικής 9 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ αξιόλογη υπήρξε και η μεταφορά της τεχνογνωσίας που συντελέστηκε μέσα από αυτή τη διαδικασία. (Τσώλης:2004)
Το εκτεταμένο πρόγραμμα μετοχοποιήσεων που συντελέστηκε μεταξύ 2000-2005, αφορούσε εταιρείες οι οποίες λόγω του μέχρι πρότινος δημόσιου χαρακτήρα τους έδρευαν στην Αθήνα. Η ανισορροπία που έχουν διαμορφώσει αυτοί οι παράγοντες καθίσταται ιδιαιτέρως εμφανής όταν βλέπουμε τις κεφαλαιοποιήσεις των εισηγμένων εταιρειών στο Χρηματιστήριο. Το έτος 1997, όταν ιδρύθηκε ο δείκτης FT/ASE 20 (κατ’ ουσία ο δείκτης των είκοσι εκ των ισχυρότερων ελληνικών επιχειρήσεων), η συνολική κεφαλαιοποίηση των τότε 21 εισηγμένων εταιρειών της Βόρειας Ελλάδας έφθανε μόλις στο 4,3 % της συνολικής κεφαλαιοποίησης των εταιρειών του δείκτη FT/ASE 20. Οκτώ χρόνια μετά, και παρά τον διπλασιασμό των εισηγμένων της Βόρειας Ελλάδας από 21 σε 46, αυτό το ποσοστό μειώθηκε στο 3,7 % – μια που η κεφαλαιοποίηση των εταιρειών του δείκτη FT/ASE 20 διπλασιάστηκε αυτή την περίοδο. Σήμερα όλες οι εταιρείες του δείκτη FT/ASE 20 έχουν τη διοίκησή τους στην Αττική (αλλά και από τις εταιρείες που συνθέτουν τον δείκτη FT/ASE 40 μόνο τέσσερις εδρεύουν εκτός Αττικής). (Καμάρας:2005)

5.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Όπως είδαμε το εύρος των ενδοπεριφερειακών και διαπεριφερειακών ανισοτήτων στις περιπτώσεις που εξετάσαμε είναι σημαντικό. Ειδικότερα οι αποκλίσεις μεταξύ πρωτεύουσας και περιφέρειας, η οποία δεν καταφέρνει να πετύχει υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, είναι μεγάλες. Οι κυριότεροι λόγοι είναι γεωγραφικοί, ιστορικοί και πολιτικοί. Την εποχή της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης είναι δύσκολο να εφαρμοστούν ουσιαστικά μέτρα για την αντίστροφη του κλίματος. Ίσως η παρακμή των αστικών κέντρων να σηματοδοτήσει μια αναγέννηση της περιφέρειας και την εκ νέου διαμόρφωση του περιφερειακού χάρτη.

6.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Σκλιάς, Π. 2008. Άνιση Ανάπτυξη: Από την Αποικιοκρατία στην Παγκοσμιοποίηση. Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός. (ΕΠΟ 12, ΕΑΠ, Πάτρα)
2. Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
3. Πετράκος, Γ., Ψυχάρης, Γ. 2004. Περιφερειακή Ανάπτυξη στην Ελλάδα. Κριτική, Αθήνα.
4. Στατιστική Επετηρίδα της Ελλάδος 2008, 2009. ΕΣΥΕ, Πειραιάς.
5. Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης. 2009. Μελέτη των δυνατοτήτων Καινοτομίας στην Περιφέρεια Κεντρικής Ελλάδος, ΕΚΕΤΑ, Θέρμη.
6. Στουρνάρας, Γ. 2009. Ανταγωνιστικότητα των 13 Ελληνικών Περιφερειών: Η περίπτωση της Κεντρικής Μακεδονίας. ΙΟΒΕ, Αθήνα.
7. Μαλούτας, Θ. 2000. Κοινωνικός και Οικονομικός Άτλας της Ελλάδας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος.
8. Λαμπριανίδης, Λ. 2008. Η πορεία ανάπτυξης της πόλης από τη δεκαετία του ΄80: γιτί δεν αξιοποιήθηκαν αποτελεσματικά οι ευκαιρίες. Στο Παπαμίχος, Ν. (επιμ.) Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: Η πόλη από τη σκοπιά των αλλαγών, Κριτική, Αθήνα.
9. Λαμπριανίδης, Λ. 2001. Θεσσαλονίκη, πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης ΄97. Το Βήμα των Κοινωνικών Επιστημών. Τόμος ΣΤ, Τεύχος 31.
10. Καμάρας, Α. 2005. Συντηρητισμός και επιχειρηματικότητα στη Θεσσαλονίκη. Εφημερίδα το Βήμα. Τεύχος 20/2/2005.
11. Τσώλης, Ζ. 2004. Η αλήθεια για το κόστος των ολυμπιακών έργων. Εφημερίδα το Βήμα. Τεύχος 14/11/2004.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: