h1

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΤΟΠΙΟ ΣΤΙΣ ΜΟΝΤΕΡΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΜΟΝΤΕΡΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ

Ιουνίου 17, 2011

urban

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις αλλαγές στην κοινωνική σύνθεση και στο αστικό τοπίο των ευρωπαϊκών πόλεων κατά τη μετάβαση από το φορντισμό στην παγκοσμιοποίηση.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα περιγράψω τα χαρακτηριστικά των νεωτερικών πόλεων της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης και θα επιχειρήσω μια σύγκριση με τις Μεσογειακές πόλεις.
Στο δεύτερο κεφάλαιο θα περιγράψω τα χαρακτηριστικά των μετανεωτερικών πόλεων και τη μετάβαση προς τις επιχειρηματικές και παγκόσμιες πόλεις και την διαφορετική πορεία των Μεσογειακών πόλεων.

1.Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΠΟΛΗ

Η ανάπτυξη των τεχνολογιών στην οικοδομή και τις μεταφορές στις αρχές του 20ου αιώνα, επιφέρουν σημαντικές αλλαγές στη δομή και την οργάνωση των ευρωπαϊκών πόλεων (Πετροπούλου 2008:279) Οι μεγάλες πόλεις ευνοούν και ευνοούνται από την περαιτέρω ανάπτυξη του φορντισμού. Οι φορντικές βιομηχανίες προσελκύουν εργατικό δυναμικό ενώ οι πυκνές οικονομίες αστικοποίησης αποτελούν κίνητρο για την προσέλκυση πρόσθετων παραγωγικών επενδύσεων. (Κορλιούρος 2009:188)
Η επιτακτική ανάγκη μαζικής στέγασης των πληθυσμών που συνέρεαν μεταπολεμικά στις πόλεις, βρήκε διέξοδο μέσω των προγραμμάτων κοινωνικής στέγασης με την οικοδόμηση συγκροτημάτων εργατικών κατοικιών, ιδιαίτερα στις χώρες που επικρατούσαν οι σοσιαλιστές. (Πετροπούλου 2008:280)
Καθώς οι βορειοευρωπαϊκές χώρες αγωνίζονται να προσεγγίσουν τα προπολεμικά επίπεδα στην παραγωγή, μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα εργατικού δυναμικού προς τα μητροπολιτικά κέντρα, επιφέρουν άνιση και πολωμένη χωροοικονομική ανάπτυξη. (Κορλιούρος 2009:196) Η άνιση ανάπτυξη επηρεάζει και επηρεάζεται από την κοινωνία, μέχρι τη μικροκλίμακα του διαχωρισμού μέσα στην πόλη (Λεοντίδου 2008:250) Το τοπίο της πόλης αλλάζει περνώντας από την αστικοποίηση στην προαστικοποίηση μέσα από τη δημιουργία νέων δικτύων στα μέσα μαζικής μεταφοράς, αλλά και στη μαζική παραγωγή φτηνών κατοικιών. (Πετροπούλου 2008:279-280) Για την κατάπτωση των πόλεων κατά τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση, πολλοί θεωρούν υπαίτιο το ανεκπλήρωτο μανιφέστο της πολεοδομίας του Μοντέρνου Κινήματος, όπως αυτό εκφράστηκε από τα Διεθνή Συνέδρια Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής (CIAM) και ειδικότερα τη «Χάρτα των Αθηνών» του Le Corbusier. (ο.π.:282)
Η οργάνωση της αστικής χωρικότητας αποτέλεσε τομέα συστηματικής κρατικής παρέμβασης διαμορφώνοντας το τυπικό μοντέλο αστικής διαβίωσης του φορντικού καθεστώτος:κατοίκηση σε προάστια με οργανωμένη δόμηση ή σε περιαστικές ζώνες μονοκατοικιών για τα πιο υψηλόμισθα στρώματα εργατοτεχνιτών, εργατικές πολυκατοικίες στο κέντρο για τους απλούς εργάτες. (Κορλιούρος 2009:205-206)
Οι πολιτικές για την οργάνωση της πόλης την εποχή της νεωτερικότητας, επικεντρώνονται στον κατακερματισμό του χώρου, μέσα από τη διαίρεση του σε ζώνες χρήσεων γης. (Λεοντίδου 2008:67)
Γενικά η πολεοδομία στην Βόρεια Ευρώπη, συνέβαλε στην δημιουργία μιας «φορντικής πόλης», εντείνοντας τις κοινωνικο-χωρικές ανισότητες, αφού τις αποσυνέθεσε σε στοιχειώδεις λειτουργίες. (Πετροπούλου 2008:284) Η παραδοσιακή κοινότητα-γειτονιά εξοβελίστηκε από τη νεωτερική «μαζική κοινωνία», που λειτούργησε με βάση τα κοινωνικά δίκτυα και την εξατομίκευση. (Λεοντίδου 2008:267)

Οι ιδέες του Μοντέρνου Κινήματος βρήκαν μικρότερη απήχηση στις πόλεις της Μεσογειακής Ευρώπης που ακολούθησαν σχετικά συγκρίσιμες διαδρομές. Για ιστορικούς λόγους σε αυτές τις πόλεις δεν κυριάρχησε η βασισμένη σε λειτουργικά μοντέλα οργανωμένη δόμηση. (Πετροπούλου 2008:285) Στο μεσογειακό αστικό τοπίο συχνά αποδίδονται «προβιομηχανικά πρότυπα». Εδώ η παράδοση και η ιστορική μνήμη κυριαρχούν σε εντονότερο βαθμό από την υπόλοιπη Ευρώπη. (Λεοντίδου 2008:268)
Οι μεσογειακές πόλεις παρουσιάζουν περισσότερα κοινά με τις λατινοαμερικάνικες, αφού γνώρισαν κοινούς τρόπους ανάπτυξης: την αστική ανάπτυξη πριν τη βιομηχανική, επεκτεινόμενες πριν τη δημιουργία των απαραίτητων υποδομών, βασιζόμενες στην άτυπη οικονομία και τη μικροϊδιοκτησία. (Πετροπούλου 2008:285)
Κυριαρχεί η αντίσταση στον πολεοδομικό σχεδιασμό, η κυριαρχία της «ανώνυμης αρχιτεκτονικής» και η διασπορά των χρήσεων γης στον αστικό ιστό, όπου επιχειρήσεις αναμιγνύονται με κατοικίες. (Λεοντίδου 2008:268)
Άλλα κοινά στοιχεία με τις λατινοαμερικάνικες πόλεις είναι η λεγόμενη «αυθόρμητη δόμηση», η μεσοαστική αυθαίρετη δόμηση αλλά και η κατασκευή πολυώροφων πολυκατοικιών, συχνά δομημένων με μορφές ανταλλαγής όπως η αντιπαροχή. (Πετροπούλου 2008:286)
Οι χρήσεις δεν διαχωρίζονται μόνο οριζόντια αλλά και κατακόρυφα, διαμορφώνοντας ένα μωσαϊκό κατοικίας και οικονομικών δραστηριοτήτων (Λεοντίδου 2008:286)
Το στεγαστικό πρόβλημα μπορεί να λύθηκε με την αυτοστέγαση και την ανέγερση πολυκατοικιών, προκλήθηκαν όμως σοβαρά κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα λόγω της έλλειψης κοινοχρήστων χώρων, της έντονης κυκλοφοριακής συμφόρησης και των υποβαθμισμένων συνθηκών ζωής. (Πετροπούλου 2008:286)

2.Η ΜΕΤΑΜΟΝΤΕΡΝΑ ΠΟΛΗ

Μέσα από τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς που επιφέρουν τα μεταφορντικά καθεστώτα, ανατέλλει η μετανεωτερική κοινωνία. (Λεοντίδου 2008:241)
Στη μεταφορντική εποχή η τοπική αυτοδιοίκηση έχει μεταβιβάσει πλέον πολιτικές εξουσίες σε ιδιωτικούς φορείς. Έτσι η δυνατότητα λήψης αποφάσεων δεν περιορίζεται στα δημοκρατικά εκλεγμένα σώματα. (Πετροπούλου 2008:310)
Οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες βαίνουν από τη μαζική παραγωγή προς καθεστώτα ευέλικτης συσσώρευσης, μετασχηματίζοντας την παραγωγική διαδικασία και τη χωρική διαίρεση. Η κινητικότητα του κεφαλαίου εντείνεται συνεχώς, επιτρέποντας στους επενδυτές να επιλέγουν την περιοχή της εγκατάστασης των επιχειρήσεων ανάμεσα στις πιο συμφέρουσες. (Λεοντίδου 2008:244) Οι πόλεις επιζητούν και ανταγωνίζονται για την προσέλκυση κεφαλαίων και την κεντρικότητα, όπως μια επιχείρηση ανταγωνίζεται τις υπόλοιπες στην προσέλκυση πελατών. (Πετροπούλου 2008:310)
Η εισροή κεφαλαίου σε διαφορετικές κοινωνίες έχει διαφορετικές επιπτώσεις και αποτελέσματα. Ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες, κατά περίπτωση αναδύεται ένα καλειδοσκόπιο τοπίων που διαφοροποιούν τον τόπο σε μια μετανεωτερική πραγματικότητα. (Λεοντίδου 2008:249) Οι τοπικοί θεσμοί και οι αντιλήψεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις αστικές πολιτικές, καθώς οι τόποι και οι κουλτούρες δεν υποτάσσονται σε έναν αφηρημένο χώρο ροών, καθορισμένο από τις κινήσεις κεφαλαίων. (Πετροπούλου 2008:311)
Τα νέα μεταφορντικά τοπία χαρακτηρίζονται από γεωγραφική επανασυγκέντρωση, διαφορές στην ιεραρχία τόπων γεωγραφικού χώρου και από-πόλωση σε συνδυασμό με αστικοποίηση. (Λεοντίδου 2008:249)
Οι νέες αστικές πολιτικές επιδιώκουν την προσέλκυση της δημιουργικής τάξης στο κέντρο της πόλης, η οποία αποτελεί τη νέα κυρίαρχη δύναμη της σύγχρονης μετανεωτερικής κοινωνίας. Η παρουσία της στον αστικό χώρο, τροφοδοτεί την οικονομική ανάπτυξη καθώς αποτελεί πόλο έλξης των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, γεγονός που προϋποθέτει τη μεταμόρφωση των πόλεων σε χώρους ζωντάνιας, ετερογένειας και αυθεντικότητας. (Savage and Warde 2005:168)
Στον τελευταίο κύκλο ζωής των νεωτερικών πόλεων, τα κέντρα αναβαθμίζονται, αλλάζουν χρήσεις και «εξευγενίζονται», εντείνοντας ταυτόχρονα την αστική επέκταση και διασπορά και γεννώντας την επιχειρηματική πόλη. (Λεοντίδου 2008:270) Οι επιχειρηματικές πόλεις αναπτύσσουν στρατηγικές προσέγγισης κεφαλαίων δίνοντας έμφαση στην αρχιτεκτονική σύνθεση και τον τεχνολογικό τους εξοπλισμό, στις πολιτιστικές εγκαταστάσεις, ενώ εξειδικεύονται σε συγκεκριμένες υπηρεσίες προβάλλοντας την «ταυτότητα» τους με διαφημιστικές εκστρατείες, εκθέσεις και συνέδρια. (Πετροπούλου 2008:311)
Η αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας επέφερε σημαντικές μεταβολές όπως η σταδιακή επέκταση του διεθνούς κεφαλαίου, η μετάβαση στη μεταφορντική παραγωγή και η εμφάνιση ενός παγκόσμιου καταμερισμού εργασίας που συνέβαλαν στη παρακμή του παραδοσιακού έθνους-κράτους. Η παρακμή αυτή σημαδεύτηκε από την αύξηση της αυτονομίας και της σημασίας των επιμέρους περιοχών και πόλεων, οι οποίες αναδείχτηκαν σε ανταγωνιστικές οικονομικές οντότητες.(Stevenson 2007:208)
Η σημασία των μεγαλουπόλεων συνεχώς αυξάνεται. Σήμερα υπάρχουν διάσπαρτες σε όλη την υφήλιο περίπου 400 μεγαλουπόλεις με πληθυσμό μεγαλύτερο του ενός εκατομμυρίου και περίπου 10 με πληθυσμό άνω των 10 εκατομμυρίων. Οι ευρωπαϊκές μητροπόλεις παρά το μικρότερο συγκριτικά μέγεθος τους, κατέχουν σημαντικές θέσεις στην παγκόσμια ιεραρχία με βάση τις διευρυμένες διεθνείς τους δραστηριότητες. (Καραβέλη 2009:67) Αυτές οι παγκόσμιες πόλεις παίζουν ιδιαίτερο ρόλο στην παγκοσμιοποίηση του πολιτισμού όσο και στην παγκόσμια οικονομία, συγκροτώντας παγκόσμια δίκτυα. Αναδύονται ως χωρικοί άξονες και κατευθύνουν τα πολύπλοκα διεθνή οικονομικά, επικοινωνιακά και πληροφορικά δίκτυα των πόλεων. (Stevenson 2007:211)
Παρά τις διαφορές στην ορολογία μεταξύ συγγραφέων οι παγκόσμιες πόλεις αποτελούν ένα ειδικό τύπο μεγαλούπολης που δημιουργείται μέσα στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Αποτελούν κέντρα παγκοσμιοποίησης στην οικονομία της τεχνολογίας, την πολιτική και τον πολιτισμό, παγκοσμιοποιώντας τις ανθρώπινες δραστηριότητες σε αυτούς τους τομείς και δημιουργώντας δίκτυα ανταλλαγής εμπορευμάτων και χρήματος, πληροφοριών και γνώσεων, πληθυσμών και αξιών. (Πετροπούλου 2008:305)
Οι παγκοσμιουπόλεις συγκεντρώνουν τα αρχηγεία των πολυεθνικών επιχειρήσεων, έχουν σημαντικές υποδομές που υποστηρίζουν τα διοικητικά και χρηματιστηριακά κέντρα των υπηρεσιών, φιλοξενούν μεγάλα πανεπιστήμια ή ερευνητικά κέντρα και συγκεντρώνουν πολιτικές δραστηριότητες μεγάλης εμβέλειας. (Καραβέλη 2009:68-69) Σημαντικό χαρακτηριστικό των παγκόσμιων πόλεων είναι ότι οι πόλεις αυτές έχουν περισσότερα κοινά μεταξύ τους παρά με τις περιφέρειες μέσα στις οποίες εντάσσονται, καθώς και με τις γειτονικές τους πόλεις. Συχνά δε, συνορεύουν με φτωχές περιοχές χωρίς υποδομές αστικών χώρων, όπως είναι οι παραγκουπόλεις και οι εγκαταλειμμένοι τόποι βιομηχανικής παραγωγής, οπού κατοικούν όλο και περισσότεροι φτωχοί και κυρίως πρόσφυγες. (Stevenson 2007:220)

Αντίθετα οι μεσογειακές πόλεις δεν ακολουθούν τους συμβατικούς «κύκλους ζωής» της βιβλιογραφίας, αλλά μια διαδικασία μετάβασης από την αυθόρμητη αστικοποίηση στην επιχειρηματική πόλη, στο πλαίσιο μιας μετανεωτερικής ενδημικότητας στο αστικό τοπίο της Μεσογειακής Ευρώπης. (Λεοντίδου 2006:75)
Στο μεσογειακό αστικό τοπίο κυριαρχεί με το εντονότερο τρόπο η παράδοση και η ιστορική μνήμη, αν και αυτή παρουσιάζει ασυνέχειες, αντιφάσεις, ανακολουθίες καθώς το «μνημειακό» δεν ορίζεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε εποχή. Οι πόλεις εδώ, αν και δεν βίωσαν σε μεγάλο βαθμό τη νεωτερικότητα, το φορντισμό, ή τον κεϋνσιανισμό, τα τοπία της μετανεωτερικότητας τους φαίνονται πολύ οικεία. (Λεοντίδου 2005:290-291)

4.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Φαίνεται πως από τις βιομηχανικές στις νεωτερικές και μετανεωτερικές πόλεις δημιουργούνται κλιμακούμενες χωρικές διαφοροποιήσεις σε όλα τα επίπεδα. Οι πόλεις μεταβάλλονται από παραγωγικές σε καταναλωτικές και επιχειρηματικές εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες. Οι αστοί στις παγκόσμιες πόλεις, ζουν παράλληλους βίους έστω κι αν τους χωρίζουν χιλιάδες χιλιόμετρα, σε αντίθεση με τους φτωχούς και τους μετανάστες των παραγκουπόλεων που είναι τόσο κοντά τους και συνάμα τόσο μακριά.

5.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Πετροπούλου, Κ. 2008. Ευρωπαϊκή Αστική Γεωγραφία: Από την Πόλη-Κράτος στην «Παγκοσμιούπολη». Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός. (ΕΠΟ 12, ΕΑΠ, Πάτρα)
2. Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
3. Κουρλιούρος, Η. 2001: Διαδρομές στις Θεωρίες του Χώρου: Οικονομικές Γεωγραφίες της Παραγωγής και της Ανάπτυξης. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
4. Λεοντίδου, Λ. 2006. Διαπολιτισμικότητα και ετεροτοπία στο Μεσογειακό αστικό τοπίο: από την αυθόρμητη αστικοποίηση στην επιχειρηματική πόλη. Στο Γοσποδίνη, Α. και Μπεριάτος, Η. (επιμ.) Τα νέα αστικά τοπία και η ελληνική πόλη. Κριτική, Αθήνα.
5. Λεοντίδου, Λ. 2005. Mετανεωτερική Αστική Διακυβέρνηση: από την Πολεοδομική Πολιτική στην Επιχειρηματική Πόλη. Στο ΕΜΠ, Παν. Θεσσαλίας και ΣΕΠΟΧ (επιμ.), Τιμητικός τόμος για τον καθ. Α.Ι.Αραβαντινό, Πόλη και Χώρος από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Αθήνα.
6. Savage, M. & Warde, A. 2005. Αστική Κοινωνιολογία, Καπιταλισμός και Νεωτερικότητα. Παπαζήσης, Αθήνα
7. Stevenson, D. 2007. Πόλεις και αστικοί πολιτισμοί. Κριτική, Αθήνα.
8. Καραβέλη, Ε. 2009. Ανισότητες, Συγκεντρώσεις και Νέα Οικονομική Γεωγραφία. Gutenberg, Αθήνα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: