h1

«ΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΟΜΩΣ ΘΑ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΕΙ ΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ ΤΟΝ ΥΣΤΕΡΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ.»

Ιουνίου 17, 2011

medieval map

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις μεταβολές που υπέστη το κέντρο της Ευρώπης από τον ύστερο μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Στο πρώτο κεφάλαιο, θα προσπαθήσω να καθορίσω την Ευρώπη σαν γεωγραφική οντότητα και να προσδιορίσω την έκταση της κατά το έτος 1000. Στη συνέχεια θα επιχειρήσω να περιγράψω την πολιτική κατάσταση και το νοητό κέντρο αυτής της περιόδου. Στα επόμενα κεφάλαια θα περιγράψω τις αιτίες για την μετακίνηση του κέντρου της, ενώ στο τέλος θα επιχειρήσω μια καταγραφή της προσπάθειας διχοτόμησης και των προσπαθειών ένωσης.

1.Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΑΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΟΝΤΟΤΗΤΑ

Η Ευρώπη λόγω της απουσίας συγκεκριμένων γεωγραφικών συνόρων, υπήρξε από καταβολής του όρου μια μεταβαλλόμενη γεωγραφική οντότητα. Ανάλογα με την εποχή, οι ευρωπαίοι προσλάμβαναν και απέλυαν στους κόλπους της, λαούς ή έθνη σε μια διαδικασία που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. Η ασαφής γεωγραφική διάρθρωση της ηπείρου, ακολουθούσε τις δραστηριότητες των κατοίκων της, οι οποίες φαίνονται να είχαν σαν αφετηρία τη μεσόγειο, όπου εμφανίζονται και οι πρώτες οργανωτικές δομές. «…ο ελληνικός κόσμος και ο πολιτισμός που άνθισε εκεί είναι όντως η αφετηρία αυτής της ανθρώπινης περιπέτειας που είναι η ιστορία των Ευρωπαίων.» .(Claude Mosse στο Αρβελέρ-Aymard 2003: 59)
Την αρχή της περιόδου που εξετάζουμε (περί το έτος 1000), η Ευρώπη έχει εξαπλωθεί χωρικά σε σχέση με τους Ρωμαϊκούς χρόνους τοποθετούμενη ανάμεσα στον Ατλαντικό και τα Ουράλια, ενώ τα ανατολικά της σύνορα παραμένουν ακαθόριστα. Αν και είναι χωρισμένη σε ανατολή και δύση, αποτελείται από αμιγώς χριστιανικούς πληθυσμούς « H Republica Christiana, είναι χριστιανικό κράτος και συναθροίζει ορισμένους λαούς και διάφορες κοινότητες, και ανταποκρίνεται , από αυτό και μόνο το γεγονός, σε μια ορισμένη περιοχή, που τυχαίνει να είναι η Ευρώπη.» (Grimal-Millotte-Raynal 1990:46).

2.Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΗΝ ΑΥΓΗ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ

Στην ανατολή η βυζαντινή αυτοκρατορία βρίσκεται στο απόγειο της. Εκτείνεται από την Τραπεζούντα ως το Μπάρι και από τον Δούναβη ως τον Ευφράτη. Η Κωνσταντινούπολη είναι η μεγαλύτερη πόλη της χριστιανοσύνης και κυριαρχεί στο εμπόριο. «…βρίσκεται στο σταυροδρόμι των μεγάλων χερσαίων και ναυτικών οδών που συνδέουν τη βόρεια Ευρώπη και τη μεσογειακή λεκάνη, με την Εγγύς Ανατολή και την Ασία, ελέγχει τις ανταλλαγές προς ανατολάς και προς βορρά μέχρι τη Ρωσία και τη Σκανδιναβία.» (Berstein-Milza 1997:71).
Κυβερνάται από ισχυρούς αυτοκράτορες που εξασφαλίζουν τη συνοχή στο εσωτερικό και την ασφάλεια από εξωτερικούς κινδύνους, ενώ είναι μια αδιαμφισβήτητη θαλάσσια υπερδύναμη που εγγυάται την ασφάλεια του δια θαλάσσης εμπορίου.

Στη δύση η ύπαιθρος σπαράσσεται από ένοπλες συρράξεις μεταξύ τοπικών ηγεμόνων καθιστώντας το χερσαίο εμπόριο εξαιρετικά επισφαλές, ενώ τα παράλια λυμαίνονται πειρατές. «Μουσουλμάνοι εμίρηδες κατείχαν τα παράκτια νησιά Σαρδηνία, Κορσική και Σικελία. Η χρόνια πολιτική αστάθεια της περιοχής προσέλκυσε τυχοδιώκτες, και λίγο μετά το 1000 οι Νορμανδοί πειρατές έκαναν την εμφάνιση τους στη νότια Ιταλία.» (Nicholas 1993:281).

3.ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ

Οι σταυροφορίες, ανοίγουν το δρόμο για την επέκταση της δύσης, πυροδοτώντας μια πρωτοφανή κινητικότητα «Από την επαύριο κιόλας της άλωσης της Ιερουσαλήμ, ολόκληροι στόλοι δρομολογήθηκαν για να μεταφέρουν κάθε χρόνο χιλιάδες προσκυνητών που έρχονταν από όλη τη δύση για να επισκεφτούν τους Άγιους Τόπους» .(Richard στο Αρβελέρ-Aymard 2003: 259)
Ιταλικές και Γαλλικές πόλεις συνάπτουν εμπορικές σχέσεις με την άλλη πλευρά της μεσογείου. Στα λιμάνια της δύσης, αναπτύσσονται μεγάλες βιοτεχνίες που μετατρέπουν τις πρώτες ύλες από την ανατολή σε προϊόντα προς πώληση. Μέσω της ανάπτυξης του εμπορίου, η δύση βγαίνει από έναν οικονομικό λήθαργο έξι αιώνων, που επιτρέπει την ανασύνταξη των παπικών δυνάμεων, με αποτέλεσμα την ανακατάληψη της Ισπανίας και την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης τον 13ο αιώνα.
Την ίδια περίοδο στο βορρά, η επέκταση των αρόσιμων γαιών με την αποψίλωση των δασών και την αποξήρανση των ελών βρίσκεται στο απόγειο της, τροφοδοτώντας έναν εσωτερικό αποικισμό από τη Φλαμανδική ακτή μέχρι τη Σλαβική κεντρική Ευρώπη. Τον 14ο και τον 15ο αιώνα η δυτική Ευρώπη ισχυροποιείται πολιτικά «Η δυτική Ευρώπη βλέπει να γεννιούνται πάνω στα ερείπια των μεσαιωνικών αντιλήψεων που κληρονομήθηκαν από τον ρωμαϊκό πολιτισμό, τα πρώτα έθνη-κράτη (η Ισπανία, η Γαλλία και η Αγγλία) γεωγραφικά προσδιορισμένα από σύνορα.» (Berstein-Milza 1997:257)

Η πτώση της Κωνσταντινούπολης τον 15ο αιώνα επιφέρει ένα ισχυρό πλήγμα στην Ευρώπη. Η πτώση, συνεπάγεται και αλλαγή κυριότητας των στενών (Βοσπόρου και Δαρδανελίων), καθιστώντας πολύ δύσκολο το εμπόριο με την Ανατολή, που γινόταν κυρίως μέσω των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας. Η Ευρώπη μετακινείται δυτικότερα, ενώ αναζητά νέους εμπορικούς δρόμους. Από την Ιβηρική χερσόνησο ξεκινούν οι μεγάλες εξερευνήσεις σε αναζήτηση νέων εμπορικών δρόμων για την Ασία. Οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι πρωτοστατούν σε αυτές τις προσπάθειες. «Νέα κράτη με δυναμισμό και κεκτημένη ορμή από τα χρόνια της ανάκτησης της Ιβηρικής χερσονήσου, επιδίωξαν να συμμετάσχουν στο εμπόριο με την Ανατολή, η οποία βρισκόταν στα χέρια των Αράβων και των Ιταλικών πόλεων, ανακαλύπτοντας νέους θαλάσσιους δρόμους που θα οδηγούσαν στην Ασία και τα προϊόντα της.» (Ράπτης 1999:134) Η ανακάλυψη της Αμερικανικής Ηπείρου και η ίδρυση αποικιών, τροφοδοτεί τη Δύση με φτηνές πρώτες ύλες και πολύτιμα μέταλλα, ενώ ξανασχεδιάζει την οργάνωση της παραγωγής. Το κράτος προσβλέποντας στην ειδίκευση και την κατανομή της εργασίας που θα διαχειριστεί τους νέους πόρους, αναπτύσσει ένα συγκεντρωτικό εκπαιδευτικό σύστημα, θεμελιώδες συστατικό της γέννησης των εθνικισμών. «Ωστόσο η ισχυρότερη μακρόχρονη επίδραση των ανακαλύψεων ήταν η αργή, με διακοπές, αλλά συνεχής μετατόπιση του πολιτικού, οικονομικού και πολιτισμικού βάρους της Ευρωπαϊκής ηπείρου από τη Νότια και Κεντρική Ευρώπη στη Δυτική Ευρώπη και συγκεκριμένα στις χώρες που βρέχονται από τον Ατλαντικό Ωκεανό.» (Ράπτης 1999:138)

4.ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΟ

Η ανακάλυψη της τυπογραφίας και η διάδοση του ευαγγελίου στα χέρια των λαϊκών, πυροδότησε μια μεταρρυθμιστική καταιγίδα (Λουθηρανισμός, Προτεσταντισμός, Αγγλικανισμός), χωρίζοντας τα κράτη της Βόρειας Ευρώπης από τον Ρωμαιοκαθολικισμό και γεννώντας εθνικισμούς. «Η ανάγκη αποκοπής και κατ’ επέκταση διαχωρισμού από τη Ρώμη υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στη δημιουργία εθνικής συνείδησης για τους λαούς της Βόρειας Ευρώπης, όπου η αποδοχή του Λουθηρανισμού και των παραλλαγών του ήταν καταλυτική.» (Λεοντίδου 2008:42)
Η δήμευση των εκκλησιαστικών περιουσιών, συνέβαλε στην αύξηση των κρατικών εσόδων. «Όταν η Σουηδία ασπάσθηκε το λουθηρανισμό, η κυριαρχία του στέμματος στα κτήματα της χώρας πέρασε από το 5 στο 28%…» (Nolte στο Αρβελέρ-Aymard 2003:111)
Στην Ανατολική Ευρώπη η τυπογραφία εισήχθη αργοπορημένα, αφού προσέκρουε στην αντίθεση της Εκκλησίας, σε αντίθεση με την προτεσταντική παιδεία, που έδινε μεγάλη σημασία στην ανάγνωση, μεγαλώνοντας την απόσταση μεταξύ των δύο ευρωπαϊκών πόλων.

Τον 17ο αιώνα στην Βορειοδυτική Ευρώπη, παρουσιάζεται μια ραγδαία ανάπτυξη του μεγάλου θαλάσσιου εμπορίου που ευνοεί τα λιμάνια του Ατλαντικού που πλουτίζουν από το «τριγωνικό εμπόριο». Η οικονομία της ενδοχώρας αυτών των λιμανιών τονώνεται χάρη στη διευθέτηση των υδάτινων οδών, την κατασκευή διωρύγων και στη Γαλλία την δημιουργία ενός δικτύου βασιλικών οδών. «Συγκοινωνία δια θαλάσσης, διαμέσου των ποταμών και δια ξηράς σε μεγάλη ανάπτυξη, περισσότεροι έμποροι και πλοία, περισσότερες αγορές και εμποροπανηγύρεις…» (Aymard στο Αρβελέρ-Aymard 2003:101)

5.Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Από τα μέσα του 18ου αιώνα ξεκινάει από την Αγγλία η βιομηχανική επανάσταση.
Οι δομές ανάπτυξης της υπήρχαν, αφού το διεθνές μεγαλεμπόριο, διέθετε τα απαραίτητα κεφάλαια, ενώ το πιστωτικό σύστημα είχε αναπτυχθεί για να υπηρετήσει τις θαλάσσιες μεταφορές. Ο Διαφωτισμός παρέχει τα ιδεολογικά κίνητρα με την πίστη προς την επιστήμη, την τεχνολογία και την πρόοδο. Στην Αγγλία επίσης, αφθονεί ο γαιάνθρακας, η κινητήρια δύναμη των μηχανών. «Το σημαντικότερο γεγονός παραμένει το χάσμα που ανοίγεται ανάμεσα στη Βορειοδυτική Ευρώπη, όπου παρουσιάζονται οι κυριότερες διαδικασίες εκσυγχρονισμού, και την υπόλοιπη ήπειρο, που διατηρείται στο περιθώριο αυτών των διαδικασιών σε μια αρχαϊκή κατάσταση.» (Berstein-Milza 1997:438)
Η εφεύρεση της ατμομηχανής και οι νέες μέθοδοι κατασκευής του ατσαλιού δημιουργούν ένα νέο μέσο, τον σιδηρόδρομο, που επέτρεψε την μεταφορά ασύλληπτων για την εποχή ποσοτήτων σε πολύ μικρό χρόνο, ανεφοδιάζοντας επαρκώς τον πληθυσμό που είχε κατακλύσει τα βιομηχανικά κέντρα για να επανδρώσει την παραγωγή. «…με κόστος που να μειώνεται τόσο γρήγορα ώστε να μην εξαρτάται πλέον από την υπάρχουσα ζήτηση, αλλά να δημιουργεί τη δική του αγορά.» (Hobsbawm 1990:53)

6.ΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

Η ραγδαία εξέλιξη της βιομηχανίας και η οικονομική ανάπτυξη που ακολούθησε οδήγησε στην όξυνση του ανταγωνισμού Γερμανίας-Αγγλίας για την εξασφάλιση του μονοπωλίου των διεθνών αγορών. «Η διεθνής πολιτική αντιπαλότητα ακολούθησε τα ίχνη της οικονομικής ανάπτυξης και του οικονομικού ανταγωνισμού, αλλά το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της γνώρισμα ήταν ακριβώς το γεγονός ότι δεν είχε κανένα όριο.» (Hobsbawm 1997:29)
Ένας καταστροφικός πόλεμος ξεκινάει το 1914, συμπαρασύροντας στη δίνη του το σύνολο των ευρωπαϊκών κρατών, ενώ όταν λήγει, η καπιταλιστική Ευρώπη του 19ου αιώνα είναι σκιά του παλιού εαυτού της. «Επρόκειτο για έναν παράλογο και καταστροφικό σκοπό που πράγματι κατέστρεψε και νικητές και ηττημένους. Εξώθησε τους ηττημένους στην επανάσταση και τους νικητές στη χρεοκοπία και τη φυσική εξάντληση.» (ο.π.:29)
Οι δυσβάσταχτες αποζημιώσεις που κλήθηκαν να καταβάλουν οι ηττημένοι καθώς και η νόθευση της αρχής της αυτοδιάθεσης των εθνών∙ «Αντίθετα προς την αρχή της αυτοδιάθεσης, αρκετές από τις περιοχές που αποσπάστηκαν από την Αυστρία ήταν ως επί το πλείστον γερμανόφωνες…» (Burns 2006:836) προδιέγραψαν ένα ζοφερό μέλλον για την Ευρώπη, που σε λίγα χρόνια επέστρεψε στα πεδία των μαχών σε έναν ακόμη πιο καταστροφικό πόλεμο.

7.ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΝΕΝΩΣΗ

Μετά το τέλος του Β΄Π.Π., η Σοβιετική Ένωση αναδείχθηκε σε υπερδύναμη. Οι Η.Π.Α., φοβούμενες ότι η εξάπλωση της κεντρικά ελεγχόμενης οικονομίας κομμουνιστικού τύπου στην Ευρώπη θα τους στερήσει τις ευρωπαϊκές αγορές, προχώρησαν το 1947 στην εξαγγελία του σχεδίου Μάρσαλ, με σκοπό την ανάκαμψη της οικονομίας, στις πληττόμενες από τον πόλεμο χώρες. Η αμοιβαία καχυποψία των δύο υπερδυνάμεων χωρίζει την Ευρώπη σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα-σφαίρες επιρροής της καθεμιάς. Τα τείχη ορθώνονται καταμεσής της Ευρώπης.

Η Γαλλία και η Βρετανία, έχοντας περιπέσει στην κατηγορία περιφερειακής δύναμης και φοβούμενες αμερικανικό σχέδιο ενσωμάτωσης των, προχωρούν στη συγκρότηση ευρωπαϊκών συνασπισμών, (Ευρωπαϊκή Κοινοπραξία Άνθρακα και Χάλυβα το 1951, Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα το 1957, Ευρωπαϊκή Ένωση το 1993).
Μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού στη Σοβιετική Ένωση και στην Ανατολική Ευρώπη τη διετία 1989-1991 η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και από το 1995 τίθεται σε ισχύ η συνθήκη του Schengen, καταργώντας τους ελέγχους σε ανθρώπους και αγαθά μεταξύ των εθνικών συνόρων των μελών της.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η Ευρώπη τα τελευταία χρόνια μέσα από την διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπαθεί να συμφιλιώσει την ταραγμένη ιστορία της με την επίσης ταραγμένη γεωγραφία της. Οι θέσεις των πολιτών της μοιράζονται ανάμεσα στον εθνικισμό, την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και την παγκοσμιοποίηση. Η περιφέρεια της Ευρώπης (Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία και βεβαίως Ελλάδα), περιθωριοποιείται για μια ακόμη φορά. Οι ταραχές είναι συχνότερες, η δυσαρέσκεια των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων μεγαλώνει, όπως και η αποχή του εκλογικού σώματος από τις διαδικασίες. Υπάρχει χώρος στο κοινό όραμα των ευρωπαϊκών λαών, για την πολυμορφία και τις εθνικές ιδιαιτερότητες της κάθε ομάδας; Αρκούν οι υπάρχοντες θεσμοί για την στήριξη της οικονομίας; Εν κατακλείδι, χρειαζόμαστε περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη;

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Συλλογικό Έργο, Επιμ. Λεοντίδου, Λ.(2008) Γενική Γεωγραφία, Ανθρωπογεωγραφία και Υλικός Πολιτισμός της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Grimal, P., Millotte, J.P., Raynal, R. (1990) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Παπαζήσης.

Αρβελέρ, Ε., Aymard, M. (2003) Οι Ευρωπαίοι. Α΄τόμος. Αθήνα: Σαββάλας.

Αρβελέρ, Ε., Aymard, M. (2003) Οι Ευρωπαίοι. Β΄τόμος. Αθήνα: Σαββάλας.

Nicholas, D. (1999) Η Εξέλιξη του Μεσαιωνικού Κόσμου. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Bernstein, S., Milza, P. (1997) Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Ράπτης, Κ. (2000) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Β΄τόμος. Πάτρα: ΕΑΠ.

Hobsbawm, E. (1990) Η Εποχή των Επαναστάσεων 1789-1848. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Hobsbawm, E. (1997) Η Εποχή των Άκρων: Ο Σύντομος Εικοστός Αιώνας 1914-1991. Αθήνα: Θεμέλιο.

Burns, E.M. (2006) Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός:Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: