h1

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΤΩΝ ΠΡΩΙΜΩΝ ΝΕΟΤΕΡΩΝ ΧΡΟΝΩΝ

Ιουνίου 16, 2011

medieval artisans

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να εξετάσω συγκριτικά τα συστήματα οργάνωσης της παραγωγής του μεταποιητικού τομέα, που αναπτύχθηκαν και λειτούργησαν στη δυτική και κεντρική Ευρώπη από τις αρχές του 16ου αιώνα ως τα μέσα του 18ου.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα περιγράψω το σύστημα παραγωγής στις συντεχνίες των τεχνιτών και τις ιδιομορφίες του. Στο δεύτερο κεφάλαιο θα αναφερθώ στο σύστημα ανάθεσης της παραγωγής (“Putting Out” system ή οικοτεχνία), τα χαρακτηριστικά του και την επιρροή του στη διαμόρφωση των μετέπειτα συνθηκών στις αγορές.
Στο τέλος θα επιχειρήσω μια σύγκριση των δύο συστημάτων και θα δοκιμάσω να εξάγω κάποια συμπεράσματα.

1.ΟΙ ΣΥΝΤΕΧΝΙΕΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΤΩΝ

Κατά την πρώιμη νεότερη εποχή, η πληθυσμιακή άνοδος, η διεύρυνση του αστικού χώρου, η αύξηση του εισοδήματος των ευπορότερων στρωμάτων, τα μεταναστευτικά ρεύματα που προκάλεσε η Μεταρρύθμιση, αλλά και οι ανάγκες της κρατικής ανάπτυξης, συνέβαλαν την άνθιση του ευρωπαϊκού μεταποιητικού τομέα. (Γαγανάκης 1999:194)
Τα αγαθά, παρήγαγαν σε μονάδες μικρής κλίμακας στις πόλεις οι τεχνίτες. Αυτοί, διέθεταν συνήθως οι ίδιοι τα προϊόντα τους μέσα στα εργαστήρια/καταστήματα τους, που συχνά είχαν αμιγώς οικογενειακό χαρακτήρα και αποτελούσαν επέκταση του οικιακού χώρου. (Διαλέτη 2008:49) Οι τεχνίτες, ήταν οργανωμένοι σε επαγγελματικές συντεχνίες, οργανώσεις που ρύθμιζαν συλλογικά τη κοινή τους δραστηριότητα, μέσα από την τήρηση αυστηρών κανόνων. (Nicholas 2007:444)
Στην κορυφή της αυστηρής ιεραρχίας των συντεχνιών βρισκόταν ο μάστορας, το μόνο μέλος της συντεχνίας με πλήρη δικαιώματα. Η ιδιότητα του μέλους της συντεχνίας ήταν κληρονομική και έδινε το δικαίωμα στο μάστορα να διατηρεί δικό του κατάστημα, να εκπαιδεύει μαθητευόμενους και να προσλαμβάνει μισθωτούς τεχνίτες. Οι τελευταίοι, όφειλαν σεβασμό στο μάστορα, ο οποίος έλεγχε την επαγγελματική αλλά και την ηθική τους συμπεριφορά, ενώ είχε λόγο και σε προσωπικά ζητήματα, όπως π.χ. ο γάμος του μαθητευόμενου. (Διαλέτη 2008:50)
Η ιδιότητα του μάστορα στις περισσότερες συντεχνίες, αποτελούσε κοινωνική διάκριση, αφού χαρακτήριζε έναν εύπορο πολίτη, κατάλληλο να αναλάβει δημόσια αξιώματα. (Nicholas 2007:580)
Αποστολή των συντεχνιών ήταν η συμμαχία μεταξύ των μαστόρων του ίδιου επαγγέλματος, η προάσπιση της αποκλειστικότητας στην παραγωγή συγκεκριμένων προϊόντων και η κυριαρχία στην αγορά της πόλης. (Μπρωντέλ 1995:369)
Οι συντεχνίες αποφάσιζαν και επέβαλλαν τα ημερομίσθια, τα ωράρια και τους όρους εργασίας του κλάδου τους, ενώ πολύ σημαντική ήταν και η διασφάλιση της ποιότητας του προς διάθεση προϊόντος. Υπήρχε στενή συνεργασία μεταξύ των δημοτικών αρχόντων και των συντεχνιών, ενώ στις πόλεις του Βορρά οι συντεχνίες απέκτησαν και πολιτική εξουσία. (Nicholas 2007:446-7)
Κάθε συντεχνία πέρα από τον επαγγελματικό της ρόλο, ανέπτυσσε πρωτοβουλίες θρησκευτικού και φιλανθρωπικού χαρακτήρα. Στις καθολικές πόλεις οι συντεχνίες είχαν τις δικές τους θρησκευτικές αργίες και προστάτη άγιο. Μέσω των αργιών περιόριζαν και την παραγωγή κρατώντας την πάντα κάτω από τη ζήτηση. (Διαλέτη 2008:51)
Οι συντεχνίες δεν κατόρθωσαν να επιβληθούν χωρίς περιορισμούς, ενώ ακόμα και την εποχή της άνθησης τους, δεν κατάφεραν να ανταποκριθούν σε ένα μεγάλο μέρος των συναλλαγών, της αγοράς εργασίας και της παραγωγής. (Μπρωντέλ 1995:368)
Ο ανταγωνισμός που οι ίδιες ευνοούσαν, δεν απέβλεπε στη μείωση του κόστους παραγωγής, αλλά στη βελτίωση της ποιότητας του προϊόντος. (Διαλέτη 2008:52) Επιπλέον, ενισχυμένες από νέες τεχνολογικές πρακτικές, καινούργιες δραστηριότητες είχαν αρχίσει να δημιουργούνται έξω από το συντεχνιακό σύστημα, όπως τα ορυχεία, η μεταλλουργία και η εριουργία. (Burns 2006:239)
Σταδιακά οι συντεχνίες χάνουν της αυτονομία τους. Σ’ αυτό συμβάλλουν η αύξηση του κόστους των μέσων παραγωγής, η περιορισμένη πρόσβαση σε φθηνές πρώτες ύλες, ο δανεισμός και η απώλεια του δικαιώματος πρόσβασης στις τοπικές αγορές. Τον έλεγχο παίρνουν σταδιακά οι έμποροι που διαθέτουν τα απαραίτητα κεφάλαια. (Γαγανάκης 1999:199)
Στην υφαντουργία, η κυριαρχία του εμπορικού κεφαλαίου απλώς επιδείνωσε τις συνθήκες των χειροτεχνών σε βαθμό που οι τελευταίοι να βρίσκονται από μερικές απόψεις, σε χειρότερη θέση από τους μισθωτούς εργάτες. (Χίλτον 1986:215)

2.ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΘΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Τον 17ο αιώνα στη Βόρεια Ευρώπη, εδραιώνεται το σύστημα ανάθεσης της παραγωγής. Οι έμποροι, λειτουργώντας σαν εργοδότες, παρέχουν στους τεχνίτες των πόλεων και κυρίως στους κατοίκους της υπαίθρου πρώτες ύλες και εργαλεία, αγοράζοντας κατόπιν το παραγόμενο προϊόν σε προκαθορισμένη τιμή. (Διαλέτη 2008:53) Η εξάπλωση του συστήματος στην αγροτική ύπαιθρο, συντελέστηκε με τη συνεργασία των μεγάλων γαιοκτημόνων, της κοσμικής αριστοκρατίας, της Εκκλησίας, αλλά και πολλών συνεταιρισμών μαστόρων των συντεχνιών. (Γαγανάκης 1999:200)
Το σύστημα της οικοτεχνίας, χαρακτήριζε ο σαφής καταμερισμός της εργασίας. Εφαρμόστηκε κυρίως στην υφαντουργία και απασχολούσε ανειδίκευτους εργάτες στα πρώτα στάδια της παραγωγής όπως ο καθαρισμός του μαλλιού και το λανάρισμα και εξειδικευμένους στην τελική κατεργασία του προϊόντος όπως το γνέσιμο και η ύφανση. (Διαλέτη 2008:53) Η ίδια η φύση των αγροτικών και αλιευτικών εργασιών των κατοίκων της υπαίθρου που δεν μπορούσαν να εργαστούν το χειμώνα, τράβηξε το ενδιαφέρον των επιχειρηματιών εμπόρων στο εξωαστικό εργατικό δυναμικό, προωθώντας μια εκτεταμένη βιοτεχνική δραστηριότητα. (Μπρωντέλ 1995:355-356)
Σε γενικές γραμμές τα οικοτεχνικά δίκτυα αποτελούνταν από μικρές παραγωγικές μονάδες, αφού σε αυτές ήταν ευκολότερος ο συντονισμός της παραγωγής και λιγότερες οι δυσλειτουργίες, αλλά υπήρχαν και δίκτυα μεγαλύτερης κλίμακας. (Γαγανάκης 1999:201)
Η οικοτεχνία υπήρξε ένα σύστημα ευέλικτο, ικανό να προσαρμόζεται στις ανάγκες της αγοράς και ευκίνητο, αφού μπορούσε εύκολα να μεταφερθεί και να στηθεί σε πιο προσοδοφόρες περιοχές. Ο έμπορος/βιοτέχνης, ελεύθερος από τους περιορισμούς των συντεχνιών, μπορούσε να καθορίζει τη ροή του κεφαλαίου και των πρώτων υλών προς το δίκτυο. (ο.π.:202)
Τα οικοτεχνικά δίκτυα, διασπαρμένα στην ύπαιθρο, δεν διέθεταν οργανώσεις εργατών, είχαν μικρή διαπραγματευτική δύναμη και δεν μπορούσαν να προστατευθούν από τις αυθαιρεσίες των εμπόρων/εργοδοτών. (Burns 2006:240)

Η οικοτεχνία όμως παρείχε πλεονεκτήματα και στους εργάτες, παρέχοντας καλύτερο περιβάλλον εργασίας, χωρίς καθορισμένο ωράριο, δίνοντας τη δυνατότητα να συμπληρώσουν το εισόδημα τους καλλιεργώντας παράλληλα ένα μικρό χωράφι. Εργάζονταν χωρίς την άμεση επίβλεψη του επιστάτη και τον φόβο της απόλυσης, ενώ στις απλούστερες εργασίες είχαν τη βοήθεια της οικογένειας τους. (Burns 2006:240)
Σε καιρούς οικονομικής άνθησης, εμφανίζονταν σε κάποιες περιπτώσεις μεγαλύτερα εργαστήρια, μια μορφή «πρωτοεργοστασίων», όπου εφαρμόζονταν όλα τα στάδια παραγωγής του προϊόντος. (Γαγανάκης 1999:201)
Η αυξανόμενη αστικοποίηση αλλά και η δημογραφική ανάπτυξη των αρχών του 18ου αιώνα, συνέβαλαν στην άνοδο της ζήτησης καταναλωτικών αγαθών. (Διαλέτη 2008:55) Η στασιμότητα ή και η μείωση στις τιμές των δημητριακών, επέτρεψαν στις ασθενέστερες οικονομικά ομάδες, να διαθέσουν μέρος του εισοδήματος για την απόκτηση τους. (Γαγανάκης 1999:206-207) Την ίδια περίοδο, υπήρξε σαφής διεύρυνση της αγοράς και άνοδος της καταναλωτικής ζήτησης. (Διαλέτη 2008:66)
Η αυξανόμενη χρησιμοποίηση εσωρούχων, ακόμα και από τους ταπεινότερους, ευνόησε την παραγωγή ελαφρών υφασμάτων ή υφασμάτων από λινάρι και κάνναβη. (Bernstein-Milza 1997:298)
Η κατασκευαστική και εμπορική άνθηση, συνδέθηκε άμεσα με την εδραίωση ενός σύνθετου χρηματοπιστωτικού συστήματος που ευνοούσε τις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές, και διευκόλυνε τις επενδύσεις. (Διαλέτη 2008:57 και 61)
Στις ευρωπαϊκές αποικίες, ιδιαίτερα στον Ατλαντικό, υπήρξε εντατικοποίηση των εμπορικών συναλλαγών. Οι κτήσεις απορροφούσαν ένα μεγάλο μέρος της κατασκευαστικής παραγωγής, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα. (Γαγανάκης 1999:193 και 208)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στην πρώιμη νεότερη περίοδο, η κατάλυση της φεουδαρχικής τάξης ευνόησε τη συσπείρωση των τεχνιτών στις συντεχνίες. Οι μάστορες, εξελίχθηκαν στην αριστοκρατία των μεσαίων στρωμάτων, αποκομίζοντας οικονομικά και πολιτικά οφέλη, μέσα στο αναβαθμισμένο αστικό τοπίο. Ο ανελαστικός όμως χαρακτήρας της κάθετης οργάνωσης και των κλειστών κοινωνιών των συντεχνιών, ο εσωτερικός ανταγωνισμός, αλλά και η διαμόρφωση νέων συνθηκών με τη διεύρυνση των αγορών, σηματοδότησαν την υποχώρηση και τέλος την υποδούλωση των συντεχνιών στους εμπόρους.
Οι πρωτεργάτες της καπιταλιστικής μεταστροφής της κοινωνίας έμποροι/επιχειρηματίες της περιόδου, κατέφυγαν στην ύπαιθρο σε αναζήτηση χαμηλότερου κόστους εργασίας. Ο καταμερισμός των εργασιών και η συγκεντροποίηση της φτηνής παραγωγικής διαδικασίας μέσα από το σύστημα ανάθεσης της παραγωγής, άλλαξε τις παραγωγικές δομές και μεγιστοποίησε την παραγωγή. Αυτός ο ιδιότυπος πρωτο-καπιταλισμός, δημιούργησε τη βάση των μισθωτών εργασιακών σχέσεων και προλείανε το έδαφος για την βιομηχανική επανάσταση που θα ακολουθούσε.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Nicholas, D. (2007) Η Εξέλιξη του Μεσαιωνικού Κόσμου. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Bernstein, S., Milza, P. (1997) Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Burns, E.M. (2006) Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός:Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Μπρωντέλ, Φ. (1995) Υλικός πολιτισμός οικονομία και καπιταλισμός. Αθήνα, Αγροτική Τράπεζα.

Γαγανάκης, Κ. (1999) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Διαλέτη,Α. (2008) Η Μετάβαση από το Μεσαίωνα στη Νεότερη Εποχή στο Δρίτσα, Μ. (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Χίλτον Ρ. (1986) Καπιταλισμός-Τι σημαίνει η λέξη; Στο Συλλογικό έργο, Η Μετάβαση από το Φεουδαλισμό στον Καπιταλισμό. Αθήνα: Θεμέλιο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: