h1

ΕΞΩΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΙ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Ιουνίου 16, 2011

medieval commerce

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να περιγράψω τους εξωοικονομικούς παράγοντες και πως αυτοί επηρέασαν τη μεσαιωνική οικονομία.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα αναφερθώ στην φεουδαρχία καθώς και στο ρόλο της Εκκλησίας, ενώ στο επόμενο κεφάλαιο θα παρουσιάσω την επίδραση του κλίματος και τις αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον της περιόδου. Στο τρίτο κεφάλαιο θα καταγράψω τους λιμούς, τις σιτοδείες και πως αυτά τα φαινόμενα επηρέασαν την αγροτική παραγωγή. Στο τέταρτο κεφάλαιο θα αναφερθώ στην πανώλη και πως αυτή επηρέασε την περίοδο που εξετάζουμε, ενώ στο τελευταίο κεφάλαιο θα αναφερθώ στις εμπόλεμες συρράξεις και θα καταγράψω τις επιδράσεις τους.

1.ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Από τα τέλη του 11ου αιώνα στην Ευρώπη εδραιώνεται το σύστημα της φεουδαρχίας. Αποτέλεσμα της αποδυνάμωσης των βασιλικών δυναστειών μετά τις τελευταίες βαρβαρικές εισβολές του 9ου και 10ου αιώνα, η φεουδαρχία χτίστηκε πάνω στην αγροτική κοινωνία και οικονομία (Γαγανάκης1999:41). Τα μέχρι τότε αποκλειστικά προνόμια της δημόσιας εξουσίας (δικαιοσύνη, επιβολή φόρων, επιβολή αναγκαστικής εργασίας, φρούρηση κ.α.), περνούν στο φεουδάρχη (Bernstein – Milza 1997:112), ο οποίος σε αντάλλαγμα καρπώνεται μεγάλο μέρος της αγροτικής παραγωγής.
Η χωροδεσποτική υποτέλεια εφαρμόζεται σε διάφορους βαθμούς, με κύριο χαρακτηριστικό την εκμετάλλευση της εργασίας των υποτελών του άρχοντα και τη διαβίωση τους στα όρια της επιβίωσης. (Le Goff 1991:314)

Στη διάρκεια του 11ου αιώνα αναπτύχθηκαν από την Εκκλησία τα κινήματα της Ειρήνης του Θεού (Paix de Dieu) και Εκεχειρίας του Θεού (Treve de Dieu), (Bernstein – Milza 1997:121), που έθεσαν τους πρώτους κανόνες στη διεξαγωγή των πολεμικών συρράξεων, σε μια προσπάθεια να χαλιναγωγήσουν την αυθαιρεσία των πολεμιστών και να εξασφαλίσουν την απρόσκοπτη λειτουργία των αγροτικών εργασιών. Εξέλιξη, η οποία συνέφερε φυσικά και την Εκκλησία αφού στο πέρασμα των αιώνων και μέσα από δωρεές, είχε καταστεί κάτοχος γαιών τεράστιας αξίας τις οποίες και εκμεταλλευόταν σαν φέουδα. (Bernstein-Milza 1997:119)
Τα κινήματα αυτά, λειτούργησαν νομιμοποιητικά ως προς την εντατικοποίηση των φεουδαλικών σχέσεων εκμετάλλευσης, αφού αυτές αποτελούσαν το αναπόφευκτο τίμημα που έπρεπε να πληρώσουν οι υποτελείς σαν αντάλλαγμα της προσφερόμενης ασφάλειας και ειρήνης. (Γαγανάκης 1999:42) Συνέβαλαν επίσης στην εδραίωση του τριμερούς διαχωρισμού της κοινωνίας σε oratores (κληρικούς), bellatores (πολεμιστές) και laboratores (εργαζόμενους), αναθέτοντας «ελέω Θεού», τη συντήρηση των δύο πρώτων στους τελευταίους. (ο.π.:42)
Η εκκλησία επίσης κατέστη σκόπελος οικονομικής ανάπτυξης, αφού καταδίκαζε ως τοκογλυφία χρηματιστικές πρακτικές που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τη βελτίωση της παραγωγής. (Le Goff 1991:313)

2.ΚΛΙΜΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Στη φτωχή από τεχνικά μέσα περίοδο του Μεσαίωνα το κλίμα έπαιζε τεράστιο ρόλο στην οικονομία, αφού αποτελούσε τον βασικό κανόνα ρύθμισης της παραγωγής.
Ανάμεσα στο 8ο και 12ο αιώνα, οι κλιματολογικές συνθήκες έγιναν πιο ευνοϊκές για τις καλλιέργειες, ιδιαίτερα στη βόρεια Ευρώπη. (Γαγανάκης 1999:21)
Οι ευνοϊκότερες κλιματολογικές συνθήκες κατά τον 11ο και 12ο αιώνα και η απουσία γενικευμένων συρράξεων, επέτρεψαν στις ευρωπαϊκές κοινωνίες του φεουδαρχικού μεσαίωνα να γνωρίσουν σημαντική ανάπτυξη.(ο.π.:48) Η εντατικοποίηση της παραγωγής και ο πολλαπλασιασμός των καλλιεργούμενων εκτάσεων σε βάρος του δάσους, οδήγησαν σε αύξηση του δείκτη γεννήσεων (Nicholas 2007:423), αλλά παρά τον πολλαπλασιασμό των καλλιεργούμενων εκτάσεων η γεωργία παρέμεινε εκτατική και όχι εντατική, αδυνατώντας να μεγιστοποιήσει την απόδοση του εδάφους. (Γαγανάκης 1999:67)

Ύστερα από αυτή τη θερμή περίοδο, οι κλιματικές συνθήκες, επιδεινώθηκαν στα τέλη του 13ου αιώνα, οπότε άρχισε η λεγόμενη «μικρή εποχή πάγων». (Rosener 1999:135)
Η δεκαετία του 1290 σημαδεύτηκε από την έναρξη ενός σταδίου ψύχρανσης και υγρασίας και η καλλιεργητική περίοδος συμπτύχθηκε, ενώ πολλαπλασιάστηκαν οι χρονιές κακής συγκομιδής, με αποκορύφωμα το 1315 όταν ουσιαστικά ολόκληρη η συγκομιδή στη βόρεια Ευρώπη καταστράφηκε από καταρρακτώδεις βροχές. (Nicholas 2007:573) Η γενική υγρασία ευνόησε την ανάπτυξη ορισμένων βακτηριδίων ή βακίλων που οδηγούσαν στη διάδοση των επιδημιών. (Grimal- Millotte-Raynal 1999:16) Τον 14ο αιώνα η έντονη κακοκαιρία συνεχίστηκε με αποτέλεσμα μια σειρά από καταστρεπτικές σοδειές. (Γαγανάκης 1999:67), ενώ στις αρχές του 15ου αιώνα οι πλημμύρες της Βόρειας Θάλασσας, κατέστρεψαν μεγάλο μέρος της καλλιεργήσιμης γης. (Nicholas 2007:573)
Τα περισσότερα εδάφη που εκχερσώθηκαν την προηγούμενη περίοδο ήταν άγονα ή ορεινά και ακατάλληλα για μακροχρόνια καλλιέργεια (ο.π.:572), ενώ η εξάπλωση του πληθυσμού και ο κατακερματισμός του εδάφους, σχημάτισε σαφώς μικρότερα αγροκτήματα. (Rosener 1999:128) Τον 12ο αιώνα η αύξηση του πληθυσμού είχε σαν αποτέλεσμα πολλοί αγρότες να μην κατέχουν αρκετή γη για να συντηρήσουν τις οικογένειες τους (Nicholas 2007:427), ζώντας στο όριο της φτώχειας και αναγκαζόμενοι να συμπληρώνουν το εισόδημα τους κάνοντας άλλες δουλειές. (ο.π.:428)

3.ΣΙΤΟΔΕΙΕΣ ΚΑΙ ΛΙΜΟΙ

Οι σιτοδείες τοπικής κλίμακας ήταν συνηθισμένο φαινόμενο από τον πρώιμο Μεσαίωνα (ο.π.:427), ενώ από τη δεκαετία του 790 το φαινόμενο αποκτά μεγαλύτερη κλίμακα (ο.π.:231).
Από το 1315 οι αλλαγές στο κλίμα καταστρέφουν τη σοδειά και προκαλούν ένα παρατεταμένο, θανατηφόρο λιμό. Για τρία χρόνια οι αγρότες ήταν τόσο πεινασμένοι, ώστε έτρωγαν το σπόρο του σταριού, εκμηδενίζοντας έτσι τις πιθανότητες ανάκαμψης την επόμενη χρονιά. (Burns 2006:31) Ο υποσιτισμός, συνέπεια των σιτοδειών, τονώνει τη διάδοση των επιδημιών (Bernstein-Milza 1997:225), με αποτέλεσμα επιδημίες γρίπης, τύφου, κοκίτη και πανώλης (ο.π.:225), στερώντας απαραίτητα χέρια από την γεωργική παραγωγή.
Το 1340 ενέσκηψε νέα σιτοδεία πλήττοντας όλη την Ευρώπη. (Nicholas 2007:574)

4.Ο ΜΑΥΡΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ

Μια σειρά επιδημιών πανώλης ξέσπασαν το 1348. (ο.π.:575) Η βουβωνική, σηψαιμική και πνευμονική πανώλη, έκαναν θραύση και εξόντωσαν περίπου το ένα τρίτο των Ευρωπαίων. (Γαγανάκης 1999:81)
Η ασθένεια έφτασε στην Ευρώπη από τη Μαύρη Θάλασσα όπου η μάστιγα ήταν ενδημική. (Bernstein-Milza 1997:224) Τη μετέφεραν ψύλλοι που ζούσαν παρασιτικά στις ράχες των καφέ αρουραίων των καραβιών. (Nicholas 2007:575)
Η διάδοση του κακού, εξηγείται τόσο από την έλλειψη υγιεινής, όσο και από τον υποσιτισμό, ενώ η ιατρική της εποχής βρίσκεται απροετοίμαστη να την αντιμετωπίσει. (Bernstein-Milza 1997:225)
Οι φτωχοί, οι νέοι και οι κάτοικοι των πόλεων, είναι οι ομάδες πληθυσμού που πλήττονται περισσότερο. Η επιδημία προκάλεσε ένα τεράστιο κύμα φυγής (που ουσιαστικά συνέβαλε στην εξάπλωση της), με αποτέλεσμα να εγκαταλειφθούν μεγάλες εκτάσεις γης, να σαπίζουν οι σοδειές και να σπανίζουν τα εργατικά χέρια, επιδεινώνοντας τη φτώχεια και την πείνα. (Ράπτης 1999:111). Χρονικά της εποχής αναφέρουν ότι σε ορισμένα χωριά δεν μπορούσαν να βρουν πια βοσκούς για τα κοπάδια και θεριστές για τη συγκομιδή. (Rosener 1999:132) Σπίτια καταρρέουν και αγροί ξαναγίνονται χέρσοι καθώς δεν υπάρχουν χέρια να τους καλλιεργήσουν (Bernstein-Milza 1997:225), με αποτέλεσμα βασικά αγαθά να γίνονται όλο και σπανιότερα, ενώ οι τιμές ανέβαιναν. (Burns 2006:34) Η βαθιά κρίση εξήρε τις κοινωνικές συγκρούσεις, πυροδοτώντας μια σειρά αγροτικών και αστικών εξεγέρσεων. (Γαγανάκης 1999:81)
Οι επιδημίες που άρχισαν το 1348 συνεχίστηκαν με μικρά διαλλείματα μέχρι το 1480. (Nicholas 2007:576)

5.ΕΠΙΔΡΟΜΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

Από το 711 και την κατάληψη της Ισπανίας από τους άραβες, αρχίζει να εκδηλώνεται ένα κύμα εισβολών που έπληξαν το μεγαλύτερο μέρος του ευρωπαϊκού εδάφους. Τον 9ο αιώνα μουσουλμανικές επιδρομές ρημάζουν τα παράλια της Προβηγκίας και κατακτούν τη Σικελία. Οι Νορμανδοί κατευθύνουν τις επιθέσεις τους στα Βρετανικά νησιά, την Ισλανδία και τη Γροιλανδία, ενώ οι Βαράγγοι στρέφονται προς τις ρωσικές εκτάσεις. Τον 10ο αιώνα όλη η δύση ζει κάτω από την απειλή των καταστροφικών επιδρομών των Ούγγρων. (Gieysztor στο Αρβελέρ-Aymard 2003:309)
Οι επιδρομές αλλάζουν το χαρακτήρα των αστικών κέντρων, αφού οι πόλεις οχυρώθηκαν και εξελίχθηκαν σε αποθηκευτικούς χώρους για τον πλούτο της υπαίθρου, προδιαγράφοντας την κατοπινή αστική ζωτικότητα. (Γαγανάκης 1999:33)

Κατά το μεγαλύτερο μέρος του ύστερου Μεσαίωνα, την Ευρώπη μάστιζαν συνεχείς πόλεμοι. (Burns 2006:64) Η σύγκρουση Αγγλίας-Σκωτίας, οι πόλεμοι διαδοχής σε Βρετάνη, Καστίλη και Πορτογαλία, οι Ουσιτικές σταυροφορίες, οι θαλασσινοί πόλεμοι ανάμεσα στη Βενετία και τη Γένοβα είναι μερικοί από αυτούς. (Grimal et al. 1999:21)
Οι συχνές συγκρούσεις ανάμεσα σε γειτονικούς χωροδεσπότες ήταν συχνές σε όλο το Μεσαίωνα, παρέμεναν όμως σχετικά περιορισμένες συρράξεις. (Bernstein-Milza 1997:225) συχνά όμως οι περίοδοι ανακωχής ήταν ακόμα χειρότερες αφού οι λεγόμενες «ελεύθερες κομπανίες» των άεργων μισθοφόρων εξαπολύονταν στην ύπαιθρο και επιδίδονταν σε λεηλασίες. (Nicholas 2007:572).
Τον 14ο και τον 15ο αιώνα μαίνεται ο Εκατονταετής Πόλεμος, που φέρνει πια σε αντιπαράθεση οργανωμένα κράτη με ασύγκριτα σημαντικότερα πολεμικά μέσα. Ο ευρωπαίος, αστός ή αγρότης, ζει μέσα στην ανησυχία, αφού η ασφάλεια και η περιουσία του είναι έρμαιο των συγκρούσεων. (Bernstein-Milza 1997:225)
Οι περιοχές που θέρισε ο πόλεμος για πολλά χρόνια (μερικές για πολλές δεκάδες χρόνια συνέχεια), απογυμνώθηκαν κυριολεκτικά και χρειάστηκε να περάσει μια γενιά και πάνω για να ξαναβρούν μια κάποια ισορροπία και ευημερία. (Grimal et al. 1999:21)

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η Μεσαιωνική οικονομία, αν και παρουσίασε μεγάλες διακυμάνσεις ήταν κατά βάση αγροτική και ως εκ τούτου, επιρρεπής στις επιρροές των εξωοικονομικών παραγόντων. Η απουσία κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου συγκεντρωτικών θεσμών, (πλην της Εκκλησίας), προδίκαζε την απουσία κοινωνικών δομών που θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις συμφορές που ενέσκηπταν.
Η βάση της οικονομίας, ο αγρότης, ήταν έρμαιο των διαθέσεων των αρχόντων, των φυσικών φαινομένων και των επιδημιών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Αρβελέρ, Ε., Aymard, M. (2003) Οι Ευρωπαίοι. Α΄τόμος. Αθήνα: Σαββάλας.

Nicholas, D. (2007) Η Εξέλιξη του Μεσαιωνικού Κόσμου. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Bernstein, S., Milza, P. (1997) Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Ράπτης, Κ. (2000) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Β΄τόμος. Πάτρα: ΕΑΠ.

Burns, E.M. (2006) Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός:Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Grimal, P., Millotte, J.P., Raynal, R. (1990) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Γ΄τόμος. Αθήνα: Παπαζήσης.

Rosener, W. (1999) Οι αγρότες στην Ευρώπη. Γ΄τόμος. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Γαγανάκης, Κ. (1999) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Le Goff, J. (1991) Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης. Θεσσαλονίκη: Βάνιας.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: