h1

Η ΑΦΗΓΗΣΗ ΕΡΩΤΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΜΥΘΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΟΥΜΑΝΙΣΤΙΚΟ ΔΙΗΓΗΜΑ:ΚΡΕΤΙΕΝ ΝΤΕ ΤΡΟΥΑ ΚΑΙ ΒΟΚΑΚΙΟΣ.

Νοέμβριος 18, 2009

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σ’ αυτή την εργασία, θα επιχειρήσω να αναλύσω δύο αποσπάσματα από ισάριθμα κορυφαία για την εποχή τους έργα: «Το χτένι της Γκιούνιβερ» από το «Λάνσελοτ ο ιππότης» του Κρετιέν ντε Τρουά και το «Πώς τα κατάφερε», από το «Δεκαήμερο» του Βοκκάκιου.
Στο πρώτο μέρος θα θέσω το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα δύο έργα, περιγράφοντας την εξέλιξη της αφηγηματικής λογοτεχνίας από τον ύστερο Μεσαίωνα ως την Αναγέννηση.
Στο δεύτερο μέρος θα παρουσιάσω την εμφάνιση και την παρέμβαση του αφηγητή στα δύο κείμενα, ενώ στο τρίτο μέρος θα συγκρίνω την εικόνα της γυναίκας και του έρωτα, όπως αυτή παρουσιάζεται στα συγκεκριμένα αποσπάσματα.

2.Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΥΣΤΕΡΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΕΩΣ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ.

Στην αφηγηματική λογοτεχνία του ύστερου Μεσαίωνα, κύριος εκφραστής υπήρξε το Μεσαιωνικό έπος, μια έμμετρη εξιστόρηση ηρωικών κατορθωμάτων με μυθικά ή θρυλικά στοιχεία. Τα έργα αυτά εμπνέονται από μύθους και ιστορίες ελληνικών και ρωμαϊκών επών και αποτελούν συνήθως μια χαλαρή απόδοση της πρωτότυπης ιστορίας. Χρησιμοποιούν υψηλό ύφος περιγράφοντας κυρίως στρατιωτικά ανδραγαθήματα ενός κεντρικού ήρωα από τον οποίο δεν απομακρύνεται η αφήγηση.

Γύρω στον 12ο αιώνα, η ωρίμανση των ομιλούμενων γλωσσών επηρεάζει δραστικά την λογοτεχνική παραγωγή. Τα έπη της περιόδου χρησιμοποιούν πλέον δημώδεις γλώσσες, διατηρώντας το υψηλό τους ύφος και αντλούν τα θέματα τους από τη σχετικά νεότερη ιστορία συνδυάζοντας διάφορους θρύλους. Προορίζονται δε, να τραγουδηθούν συνοδεία μουσικής. Τα έργα αυτά λειτουργούν και σαν φορέας της ιστορικής συνείδησης, χωρίς όμως να εμβαθύνουν ή να εξηγούν τα γεγονότα, απλοποιώντας το παρελθόν.

Τα romans ή «έμμετρες μυθιστορίες», έμμετρα κείμενα του τέλους της περιόδου, επίσης γραμμένα σε δημώδεις γλώσσες, είναι μακροσκελή και αφηγηματικά, ενώ ξεχωρίζουν από την επική ποίηση τόσο σε επίπεδο θεματικής όσο και ύφους. Εμπνέονται από προφορικές παραδόσεις, μιμήσεις και παραλλαγές της ελληνικής και λατινικής ποίησης, αλλά και ιδιάζοντα αφηγήματα της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου. Υιοθετούν μια ρεαλιστικότερη προσέγγιση της καθημερινότητας και περιέχουν έντονα στοιχεία σάτιρας ή λυρισμού. Θεωρούνται πρόδρομοι της νεότερης πεζογραφίας και αποτέλεσαν πηγή για μεταγενέστερα πεζά έργα.
Στα αστικά κέντρα αναπτύσσονται διδακτικές ή σατιρικές μυθιστορίες, με αλληγορικά ή εκπαιδευτικά στοιχεία.

Παράλληλα με το εξελισσόμενο πλαίσιο της φεουδαρχικής αυλής και προσαρμοσμένες στα δεδομένα της μεσαιωνικής φεουδαρχίας αναπτύσσονται οι ιπποτικές μυθιστορίες. Κεντρικό θέα τους είναι ο ιδεόπλαστος (ή ευγενής) έρωτας ιπποτών και οι περιπλανήσεις τους προς αναζήτηση περιπετειών. Οι ιπποτικές μυθιστορίες απομακρύνονται αισθητά από το υψηλό επικό ύφος, χρησιμοποιώντας συχνά την ειρωνεία και γενικότερα την κριτική απόσταση του αφηγητή από τους ήρωες. Φορείς των ηθών της εποχής, εξιδανικεύουν τη γυναίκα και το ρόλο της.

Οι λιμοί και οι πόλεμοι του 14ου αιώνα κορυφώνουν την κρίση της μεσαιωνικής φεουδαρχίας. Η ερήμωση της υπαίθρου και η συγκέντρωση πληθυσμών στα αστικά κέντρα, η αποδυνάμωση της εκκλησίας και η ενίσχυση των επιχειρήσεων, δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν την γιγάντωση της αστικής τάξης. Η αυτονόμηση των πανεπιστημίων από μοναστήρια και επισκοπές, δίνουν ώθηση στην αστική λογιοσύνη, ενισχύοντας τη θέση και την εικόνα του συγγραφέα στην κοινωνία. Η ανάγκη για τυποποίηση συναλλαγών και διαδικασιών, οδηγεί στην επικράτηση των δημωδών διαλέκτων και την επιβολή εθνικών γλωσσών. Η εφεύρεση και η διάδοση της τυπογραφίας επιδρά καθοριστικά στην διάδοση της γραμματείας και των ιδεών.
Αυτές οι τάσεις ανανέωσης σε όλους τους τομείς που αργότερα ονομάστηκαν ουμανισμός, σηματοδοτούν τη στροφή προς τον ανθρωποκεντρισμό. Η ουμανιστική λογιοσύνη στρέφεται στην ξεχασμένη από την θεοκεντρική οπτική του Μεσαίωνα αρχαία γραμματεία. Η αντιγραφή και μετάφραση χειρογράφων της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας στις οποίες επιδίδονται οι λόγιοι, τροφοδοτεί τις μεγάλες βιβλιοθήκες και θέτει τα θεμέλια ενός ευρωπαϊκού δικτύου λογιοσύνης. Εκδίδονται πεζά λογοτεχνικά κείμενα (μεταγραφές μεσαιωνικών έμμετρων αλλά και πρωτότυπα έργα) σε εθνικές γλώσσες.

3. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ.
ΕΜΦΑΝΙΣΗ, ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

Στο χτένι της Γκουίνιβερ ο Κρετιέν ντε Τρουά υιοθετεί την παντογνώστρια οπτική γωνία. «…ο αφηγητής γνωρίζει ότι χρειάζεται για τους συντελεστές, τις ενέργειες και τα γεγονότα της ιστορίας, και έχει προνομιακή πρόσβαση στις σκέψεις, στα αισθήματα και στα κίνητρα των χαρακτήρων¬· επίσης ότι ο αφηγητής είναι ελεύθερος να κινείται κατά βούληση σε χώρο και χρόνο, να μετατοπίζεται από χαρακτήρα σε χαρακτήρα και να παραθέτει (ή να αποκρύπτει) τα λόγια, τις πράξεις και την κατάσταση του εσωτερικού τους κόσμου.» (Abrams:337)
Ο παντόπτης αφηγητής του γνωρίζει τις προηγούμενες κινήσεις του ιππότη:
«Και ο ιππότης, […] κι αρματωμένος…»(σελ. 17)
Ο θέτει επίσης το ιστορικό πλαίσιο της πλοκής και την τοποθετεί χρονικά:
«Τα έθιμα αυτά […] ήταν τέτοια εκείνον τον καιρό…»(σελ. 17).
Μας εξηγεί τις συνήθειες της εποχής: «Αν ιππότης […] κοπέλα μόνη της…» (σελ 17).
Μας εξηγεί ακόμη και τα αίτια των πράξεων των ηρώων: «Γι’ αυτόν[…]είπε στον ιππότη…»(σελ 18).
Τρυπώνει στην σκέψη του ιππότη: «Δεν ήθελε να μιλάει, […] στους στοχασμούς του…»(σελ. 18) και μέσα από αυτές μας παρουσιάζει κάποια στοιχεία για το παρελθόν του: «Δεν του έβαλαν […] τις γιατρέψουν…» (σελ. 18).
Προηγείται των ηρώων και βλέπει τα πράγματα πριν απ’ αυτούς: «Πάνω σ’ αυτήν […] χτένι φιλντισένιο…» (σελ. 18), ξέρει ακόμα και τι νιώθει ο ιππότης: «…ένιωσε να λιποψυχά…»(σελ. 20).
Αργότερα στο κείμενο επεμβαίνει άμεσα απευθυνόμενος κατευθείαν στον αναγνώστη, ανανεώνοντας το ενδιαφέρον του : «Μην νομίζετε […] τον λόγο…»(σελ. 20).
Γνωρίζει τις επιθυμίες του ιππότη: «…και δεν θα τ’ άλλαζε μήτε με κάρο ολάκερο…»(σελ. 20), αλλά και τα πιστεύω του: «Γιατί τόσο πολύ πιστεύει ότι τον προστατεύουν…»(σελ. 21).
Αλληλεπιδρά επίσης με τον αναγνώστη, απαντώντας σε υποθετικό ερώτημα του: «κι αν μου γυρέψετε όλα να τα πω…»(σελ. 21).
«Ο Κρετιέν χειρίζεται … την επέμβαση του αφηγητή-εξαιρετικά πολύπλοκη σε ορισμένες περιπτώσεις-,τη χρήση, μέσα στην ίδια τη δομή της ιστορίας, επαναλήψεων και αντιθέσεων που απαιτούν από την πλευρά του ακροατηρίου μια ερμηνευτική προσπάθεια, αποκλείοντας την απλή παθητική στάση.» (Fontaine & Benoit-Dusausoy:175)
Ο αφηγητής του Κρετιέν, είναι συνάμα ο διευθυντής της αφηγηματικής ορχήστρας, η υφάντρα του αργαλειού της πλοκής και ο τεχνίτης του χειρισμού του ύφους.

Στο απόσπασμα του Δεκαήμερου που εξετάζουμε, ο Βοκκάκιος χρησιμοποιεί την αφήγηση σε πολλαπλά επίπεδα. Το πρώτο με τον κεντρικό αφηγητή, το δεύτερο με την Ελίζα, και το τρίτο με τους ήρωες της διηγούμενης ιστορίας.
«Σε καθένα από τα τρία αυτά επίπεδα ο λόγος αρθρώνεται με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την παιδεία και την οπτική γωνία του ομιλούντος ή του γράφοντος…» (Βάρσος:210)
Ο κεντρικός αφηγητής, προλογίζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο, στην αρχή απρόσωπος κι αντικειμενικός: «Ο Τσίμα χαρίζει […] να πραγματοποιηθούν…» (σελ. 40) και στη συνέχεια διεισδυτικός: «…όχι από κακία […] να λέει» (σελ. 40), πάντα όμως παντογνώστης: «…με επακόλουθο να πραγματοποιηθούν.»
Η Ελίζα, ήρωας –αφηγητής, αφηγείται σε τρίτο πρόσωπο την ιστορία του Τσίμα και είναι διεισδυτικός αφηγητής, αφού γνωρίζει τα κίνητρα των πρωταγωνιστών της ιστορίας: «Ο μέσερ […] από την τσιγκουνιά του…»(σελ. 41) και «…με την ελπίδα πως θα τύλιγε τον Τσίμα»(σελ. 41). Δεν εκφράζει προσωπική γνώμη για τους ήρωες και τα συμβάντα, παρά μόνο στον πρόλογό της μία γενικευμένη άποψη για κάποιους ανθρώπους που υποτιμούν τους άλλους: «Πολλοί άνθρωποι […] να σας διηγηθώ» (σελ. 40).
Ο Τσίμα, είναι ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής, τα κατορθώματα του οποίου, ψυχαγωγούν την «laudevole compagnia»1 (Boccaccio:377).
Ο αναγνώστης, κατεβαίνει τα σκαλοπάτια των αφηγηματικών επιπέδων και βυθίζεται στην ιστορία, «στο αισθησιακό παιχνίδι που προσφέρει η ζωή». (Auerbach:2005)

4. Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ.

Το χτένι της Γκουίνιβερ αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα ιπποτικής μυθιστορίας, διαποτισμένου από το ερωτικό δόγμα του αυλικού έρωτα. Η λογοτεχνία αυτού του είδους «…μας μεταφέρει σε μια εξωιστορική, φανταστική χώρα όπου βασιλεύουν η τέλεια συμπεριφορά και ο πλατωνικός έρωτας…» (Nicholas:371-372) Η δεσποσύνη ξέρει πώς να κεντρίσει την προθυμία του ιππότη απευθυνόμενη στην περηφάνια του: «…αν τολμάς μαζί σου να με πάρεις…» (σελ.17) ενώ με την αναφορά των εθίμων: «…με σεβασμό στα ήθη και τα έθιμα…» (σελ. 17), θέτει και τους όρους της μεταξύ τους συμφωνίας.
Το κοινωνικό πλαίσιο της εποχής για τις γυναίκες, περιγράφεται έξοχα στην παράγραφο που μιλάει για τα έθιμα: «Αν ιππότης συναντούσε μια κοπέλα μόνη της…»(σελ. 17).
Ο ιππότης, δεσμεύεται να προστατέψει όχι μόνο της ασφάλεια και την τιμή της αλλά και την καλή της διάθεση: «Έχεις το λόγο μου, κανένας δεν θα σε δυσαρεστήσει…» (σελ.18). Ο ιππότης ούτε φαντάζεται ότι η δεσποσύνη μπορεί να του πει ψέματα: «…συλλογίστηκε τότε […] ν’ αποφύγει κάποιον κίνδυνο.» (σελ. 19). Συνεχίζει δε τις αβροφροσύνες προσφέροντας της το χτένι: «Μετά χαράς δεσποσύνη…» (σελ. 19). Ο ατρόμητος ιππότης σχεδόν πέφτει απ’ το άλογο όταν μαθαίνει ότι το χτένι ανήκε στην εκλεκτή της καρδιάς του: «Τα λόγια αυτά σαν άκουσε ο ιππότης, ένιωσε να λιποψυχά…»(σελ. 20). Επιδίδεται σε λατρευτικές εκδηλώσεις προς στις τρίχες της αγαπημένης του: «…τ’ άγγιξε, […] και στο μέτωπο…» (σελ. 20), και καταλήγουν το πολυτιμότερο απόκτημα του: «Ε, όλα αυτά […] αν ήταν να μην έβρισκε τούτες τις τρίχες!» (σελ. 21).

Ο Βοκκάκιος αφιερώνει το Δεκαήμερο στις γυναίκες, τις οποίες και περιγράφει με ρεαλισμό. Πλάσματα γήινα με αρετές αλλά και πάθη, που ξέρουν τι θέλουν και πως να το αποκτήσουν.
Η Ελίζα, είναι δεινός χειριστής του λόγου φανερώνοντας μια γυναίκα με παιδεία. Περιγράφοντας την γυναίκα του μεσέρ Φραντσέσκο, σκιαγραφεί τις σημαντικότερες αρετές μιας γυναίκας της εποχής: «…που ήταν πολύ όμορφη και τίμια.» (σελ 41). Ο έρωτας είναι ένα πάθος που ενώνει ευγενείς και αστούς. Η κοινωνία δεν καταδικάζει τον έρωτα του ταπεινής καταγωγής Τσίμα προς μια παντρεμένη αρχόντισσα: «Όπως ήταν […] για τη γυναίκα του μεσέρ Φραντσέσκο…» (σελ. 41), οπότε προφανώς δεν καταδικάζει και την ανταπόκριση αυτού του έρωτα. Η σύζυγος, οφείλει υπακοή: «Την πρόσταξε να ‘ρθει ν’ ακούσει…» (σελ.41) και υποταγή: «…αλλά της απαγόρεψε ν’ απαντήσει…» (σελ. 41) στις εντολές του συζύγου της, αλλά απαιτεί αγάπη και αφοσίωση και επιζητά τις χαρές του έρωτα, σύμφωνα με τα όσα λέει ο Τσίμα για να την πείσει: «…ο έρωτας μου είναι ο πιο βαθύς κι ο πιο φλογερός…» (σελ. 42).
Η γυναίκα απαιτεί την αποκλειστικότητα: «…δεν είναι δυνατόν […] όσο εγώ…» (σελ. 42) και ενδιαφέρεται να κρατήσει μια καλή φήμη: «…θα βγει το όνομα σας…» (σελ. 42). Η ανταπόκριση στον έρωτα μπορεί να είναι πράξη ευσπλαχνίας: «… να μην σπλαχνιστώ τον αγαπημένο μου…» (σελ 42) και «…λυπηθείτε με πριν να πεθάνω…» (σελ. 43) ή πράξη αναγνώρισης των προσπαθειών του ενδιαφερόμενου: «…οι παράφορες εκδηλώσεις […] και άλλα παρόμοια…» (σελ. 43). Η γυναίκα όχι μόνο επιζητά αλλά και απαιτεί τον έρωτα: «Πότε θα μου δώσει αντιστάθμισμα για τον χαμένο καιρό;» (σελ 45), τον οποίο θεωρεί μια μεγάλη απόλαυση, ένα γλέντι: «Γιατί να μην γλεντήσω όσο ακόμα μπορώ…» (σελ 45).

5.ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Δύο ερωτικές ιστορίες. Δύο διαφορετικές οπτικές του ίδιου θέματος με 200 χρόνια απόσταση. Ο ιππότης και η δεσποσύνη, ο νέος και η αρχόντισσα. Το σπαθί και η ευγένεια, ο λόγος και η πονηριά. Ο έρωτας. Λατρευτικός, άκαμπτος και αιώνιος στον ντε Τρουά, σκανδαλώδης, λάγνος και εφήμερος στον Βοκκάκιο.

1 Εξαίρετη συντροφιά.

6.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. M.H Abrams., Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων, Λήμμα :Οπτική γωνία, Πατάκης, Αθήνα ,Μάιος 2005.

2. G. Fontaine A. & Benoit-Dusausoy (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας, μτφρ. A. Zήρας κ.ά., τ. Γ΄, Σοκόλη, Αθήνα 1999.

3. Γ. Βάρσος, Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας, Από τον 6ο έως τις αρχές του 18ου αιώνα, ΕΑΠ, Πάτρα 2008.

4. Nicholas D. Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 2007.

5. Boccaccio G. Decameron, ed. critica a c. di Natalino Sapegno, UTET, Torino, 1956.

6. Erich Auerbach, «Ο αδελφός Αλβέρτος» (απόσπασμα), Μίμησις. Η εικόνα της πραγματικότητας στη δυτική λογοτεχνία, μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου πρόλ. George Steiner, MIET, Αθήνα, 2005 σς. 283-286.

Advertisements

7 Σχόλια

  1. Κατά την γνώμη μου, απουσιάζει εντελώς η αναφορά στο γενικότερο ύφος των συγγραφέων,το οποίο ήταν και το ζητούμενο.

    φιλικά,
    irene


  2. Ειρήνη σ’ ευχαριστώ για το εύστοχο σχόλιο.
    Η αλήθεια είναι πως θεωρώ ότι το ύφος των συγγραφέων δεν ήταν το ζητούμενο, γι αυτό και έριξα το βάρος στο ρόλο του έρωτα και της γυναίκας, καθώς και στην εξέλιξη της αφηγηματικής λογοτεχνίας.


  3. Λοιπόν – αν και απέχω απο τις ψηφοφορίες – εδώ ψήφισα «καλή».
    Ιδού και οι ενστάσεις μου.
    Κατ΄αρχήν φαίνεται πως αυτή είναι κάποια εργασία που παραδόθηκε – ή θα παραδοθεί – σε κάποιον καθηγητή. Αυτός μπορεί να ξέρει οι σελίδες που σημειώνεις σε ποιό βιβλίο ποιάς έκδοσης αναφέρονται. Εμείς όχι.
    Τα αποσπάσματα που παραθέτεις προυποθέτουν γνώση της ιστορίας.(και μάλιστα απο συγκεκριμένη έκδοση)
    Η γνώση αυτή μας λείπει (μιλώ γενικά σαν τυχαίος αναγνώστης του μπλογκ σου)
    Αν ήθελες να είναι πιο «προσβάσιμη» απο τον μέσο αναγνώστη του μπλογκ σου, θα μπορούσες να έκανες μια εισαγωγική ανάλυση (σαν αυτή που κάνεις), μετά να έβαζες δυο λινκ που να παράπεμπαν στην ανάγνωση των δύο ιστοριών, και μετά να συνέχιζες με την ανάλυση των κειμένων και τα παραθέματα.
    Μπλόγκερ σκορποχώρι είμαστε φίλε μου και να με συγχωρείς για το θάρρος μου να κάνω αυτές τις παρατηρήσεις.


    • Αλέξανδρε έχεις δίκιο, φαίνεται σαν να σνομπάρω τον τυχαίο αναγνώστη. Θα προσπαθήσω να το φτιάξω.


  4. Υ.Γ. πες μου όμως κάτι γιατί έχω μπερδευτεί πολύ.
    Δεν έχω πολλές μέρες να μπω στο μπλογκ σου (6-7)
    Ετούτη εδώ την ανάρτηση καθώς και τις δυο προηγούμενες δεν θυμάμαι να τις έχω ξαναδεί στις ημερομηνίες που αναγράφονται. Τι γίνεται;


    • Σε μερικές αναρτήσεις είχα τσεκαρισμένη την επιλογή «μόνιμα στην 1η σελίδα» και σήμερα που ψιλοσυμμάζευα τό ‘φτιαξα. Τώρα λογικά βγάζει όλες τις αναρτήσεις με χρονολογική σειρά.


  5. Μπράβο!!!!!!!!! Πάρα πολύ καλή εργασία.



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: