h1

ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΟΣΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΔΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ 5ο ΕΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ 13ο ΑΙΩΝΑ

Σεπτεμβρίου 20, 2009

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σ΄ αυτή την εργασία θα εξετάσουμε τις σχέσεις της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας στην Καθολική δύση και πως αυτές διαμορφώθηκαν από τον 5ο έως τον 13ο αιώνα.
Στο δεύτερο κεφάλαιο θα δούμε πως διαμορφώνεται το τοπίο κατά τον 5ο αιώνα και τον ρόλο της εκκλησίας μετά την κατάρρευση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.
Έπειτα θα αναφερθούμε στον 6ο αιώνα και την κρίση που πλήττει την εκκλησία μέσα από την σύγκρουση με την κοσμική εξουσία για τον έλεγχο του κλήρου, καθώς και στις συνέπειες αυτής της διαμάχης.
Στο τέλος του κεφαλαίου θα καταγράψουμε την ανάπτυξη του μοναχισμού από τον 6ο αιώνα, καθώς και την επίδραση του πάπα Γρηγόριου του Α΄. Επίσης θα αναφερθούμε στην κατάληψη της Ρώμης.
Στο τρίτο κεφάλαιο θα αναλύσουμε τις νέες βάσεις συνεργασίας Φράγκων και Ρώμης τον 8ο αιώνα, την σημαντική επίδραση του Καρλομάγνου στα εκκλησιαστικά πράγματα και την απομόνωση του Βυζαντίου. Στη συνέχεια θα ασχοληθούμε με τις νέες συνθήκες που διαμορφώνονται μετά τον θάνατο του Καρλομάγνου και την υποβάθμιση για μια ακόμη φορά του ρόλου της εκκλησίας . Τέλος θα αναφερθούμε στην βασιλεία του Όθωνα του Α΄ τον 10ο αιώνα.
Στο τέταρτο κεφάλαιο θα καταγράψουμε τη ρήξη του πάπα με τους Γερμανούς αυτοκράτορες τον 11ο αιώνα και θα αναφερθούμε στην έριδα της περιβολής των νέων επισκόπων. Θα εξετάσουμε την αλλαγή στο πολιτικό σκηνικό κατά τον 12ο αιώνα, τον ρόλο του μοναστηριού του Κλυνύ και την επίδραση των παπών της περιόδου στη χειραφέτηση της εκκλησίας.
Τέλος θα αναφερθούμε στις αιρέσεις του 11ου και 12ου αιώνα και στην αντίδραση της εκκλησίας καθώς και στις σταυροφορίες και τον ρόλο τους στην αύξηση του κύρους της εκκλησίας.

ΎΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ (5ος-7ος αιώνας)

Την ταραγμένη περίοδο των μεγάλων μεταναστεύσεων του 5ου αιώνα καθώς και αυτής που την ακολούθησε, η Χριστιανική εκκλησία όχι μόνο επέδειξε αντοχή στις πιέσεις και διατήρησε την συνοχή της αλλά και αύξησε σημαντικά την επιρροή της. Η καταρρέουσα ρωμαϊκή αυτοκρατορία άφησε τεράστια κενά στις διοικητικές δομές τα οποία καλείται εκ των πραγμάτων να αναπληρώσει ο κλήρος, αναδεικνύοντας τους ανώτερους κληρικούς σε πνευματικούς αλλά και κοσμικούς ηγέτες.
Ωστόσο στην Δυτική Ευρώπη και κατά τον 6ο αιώνα ο ρόλος της εκκλησίας υποβαθμίστηκε. Η παύση των εθνικών συνόδων και η παρακμή του επισκοπικού θεσμού οδηγεί στην απώλεια της διοικητικής ενότητας της εκκλησίας.
Βασιλείς και τοπικοί ηγεμόνες θέλουν να ελέγξουν το επισκοπικό σώμα και να χειροτονούν επισκόπους και ιερείς, εξυπηρετώντας πολιτικά συμφέροντα. Οι συνέπειες της κρίσης της εκκλησίας στη Δύση ήταν η κάθετη πτώση του μορφωτικού επιπέδου και η κάμψη του θρησκευτικού συναισθήματος. Οι περισσότεροι ιερείς ήταν αγράμματοι, η ύπαιθρος παρέμενε ειδωλολατρική και η δεισιδαιμονία κέρδιζε έδαφος συνεχώς. (Ράπτης, 1999:34)

Η ανανέωση στα εκκλησιαστικά πράγματα ήρθε με την ανάπτυξη του μοναχισμού κατά τον 6ο αιώνα. Ο Άγιος Κολουμβάνος με αφετηρία την Ιρλανδία, ιδρύει πλήθος μονών στην Γαλατία. Ο εξαιρετικά αυστηρός όμως κανόνας του σε συνάρτηση με τις κακές σχέσεις του με τους επισκόπους του φραγκικού βασιλείου, περιορίζουν την επιτυχία του. Την ίδια περίοδο στη Βόρεια Ευρώπη ο Άγιος Βενέδικτος-ένας Ρωμαίος αριστοκρατικής καταγωγής- ιδρύει το μοναστήρι του Μόντε Κασίνο. Ο ομώνυμος κανόνας του, γραμμένος σε κοινά λατινικά και σαφώς λιγότερο αυστηρός από του Κολουμβάνου, θεσμοθετείται από τον πάπα Γρηγόριο Α΄ τον Μέγα, και επιβάλλεται προοδευτικά σε όλα τα μοναστήρια της Δυτικής εκκλησίας. Η μεγάλη αυτή μορφή της Δυτικής Χριστιανοσύνης εκλέγεται πάπας με λαϊκή ομοφωνία το 590 από μια Ρώμη στο χείλος της κατάληψης από τους Λομβαρδούς. Ο Γρηγόριος σώζει την πόλη και μια νέα εποχή για τον χριστιανισμό ανατέλλει. Ενίσχυσε την παπική εξουσία, διακήρυξε τα πρωτεία της Ρώμης έναντι του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως, απέστειλε ιερείς στη Δυτική Ευρώπη για την διδασκαλία του Ευαγγελίου και πέτυχε τον προσηλυτισμό αρειανών και τον εκχριστιανισμό ειδωλολατρών «βαρβάρων». (Ράπτης, 1999:34)

Με την κατάκτηση της Ρώμης από τους Βυζαντινούς τον 6ο αιώνα και τις εκκλησίες της Βορειοδυτικής Ευρώπης υπό τον έλεγχο των Γερμανών βασιλιάδων, η δύναμη της ρωμαϊκής εκκλησίας περιορίζεται μέχρι τον 8ο αιώνα.
Αντίθετα τα μοναστήρια συνεχίζουν να ασκούν μεγάλη επιρροή στην οικονομική και πολιτική ζωή της Δύσης μέχρι τον 7ο αιώνα. Το ισχυρό οικονομικό τους υπόβαθρο, αποτελούμενο κυρίως από γαίες-προϊόντα κληροδοτημάτων και δωρεών-και η αριστοκρατική κοινωνική τους σύνθεση τα καθιστά εξαιρετικά σημαντικά κέντρα.

ΠΡΩΙΜΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (8ος -10ος αιώνας)

Με την συνένωση των φραγκικών βασιλείων των απογόνων του Χλωδοβίκου υπό τον Κάρολο Μαρτέλο το 714 και παρά την δήμευση της περιουσίας της εκκλησίας από τον ίδιο, ενισχύθηκε σημαντικά η ιεραποστολική δράση για τον εκχριστιανισμό των Γερμανών ανατολικά του Ρήνου.
Η εδραίωση των σχέσεων εκκλησίας-κράτους σε νέες βάσεις ήρθε με την στέψη του Πεπίνου του Γ΄ του Βραχύ το 751 στην θέση του βασιλιά των Φράγκων από τον πάπα Στέφανο τον Β΄. Ο Πεπίνος προστατεύει τον πάπα από τις εισβολές των Λομβαρδών και του εκχωρεί την Ραβένα και τις γειτονικές περιοχές που μαζί με το Δουκάτο της Ρώμης θα αποτελέσουν την βάση για τα παπικά κράτη. Ο νέος άξονας συνεργασίας Φράγκων και Ρώμης διαμόρφωσε νέα δεδομένα και καθόρισε τις κατοπινές εξελίξεις στην Ευρώπη. Με δεδομένη την αδυναμία του Βυζαντινού αυτοκράτορα να προστατέψει πολιτικά τον πάπα και την άρνηση του να αναγνωρίσει τα πρωτεία της Ρώμης έναντι της Κωνσταντινούπολης ,ο ηγέτης της δυτικής χριστιανοσύνης στράφηκε στον πιο ισχυρό ηγεμόνα της Δύσης για να εξασφαλίσει την επιβίωση και ενίσχυση της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας του.(Ράπτης, 1999: 61).

Η μεγαλύτερη επέκταση του Φραγκικού βασιλείου επετεύχθη κατά την βασιλεία του γιού του Πεπίνου, Καρόλου του Μεγάλου ή Καρλομάγνου.
Ο πάπας Λέοντας ο Γ΄ κινδυνεύοντας ακόμα και με φυσική εξόντωση από τη Ρωμαϊκή αριστοκρατία με την οποία είχε έρθει σε ρήξη, έστεψε σε μια αμφιλεγόμενη τελετή τον Καρλομάγνο αυτοκράτορα των Ρωμαίων και Αύγουστο το έτος 800, κερδίζοντας την προστασία του. Ο Καρλομάγνος αναβάθμισε το ρόλο του κλήρου με την ίδρυση ενοριακών, επισκοπικών και μοναστικών σχολών, παρέχοντας έτσι την απαιτούμενη μόρφωση ώστε ο κλήρος ανταποκριθεί στο έργο του εκχριστιανισμού των ειδωλολατρών και της θρησκευτικής και πνευματικής καλλιέργειας. Επί βασιλείας του καθιερώθηκε το 786 η Γρηγοριανή λειτουργία, τελειοποιήθηκε η μικρογράμματη γραφή, συστηματοποιήθηκε η λατινική ορθογραφία και γραμματική και αναπτύχθηκε η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική. Εντούτοις δεν θα ήταν καθόλου άστοχο να χαρακτηρίσουμε «θεοκρατική» τη βασιλεία του Καρλομάγνου. Ό ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του εκπρόσωπο του θεού, επιφορτισμένο με την ιερή αποστολή να υπερασπιστεί του χριστιανούς και να διαδώσει και να προστατεύσει την χριστιανική πίστη (Nicholas, 2007: 192,193).

Μετά τον θάνατο του Καρλομάγνου το 814 η άλλοτε κραταιά Καρολίγεια αυτοκρατορία κλονίστηκε σημαντικά. Οι έριδες των κληρονόμων του, οι καταστροφικές επιδρομές Σαρακηνών και Νορμανδών καθώς και η ισχυροποίηση των τοπικών αρχόντων διαμόρφωσαν την μετεξέλιξη του Φραγκικού βασιλείου σε μια πληθώρα πολιτικών μορφωμάτων. Οι νέες συνθήκες ευνόησαν την φεουδαρχία συμπαρασύροντας και την Εκκλησία στο σύστημα υποταγής όρκου πίστης και υποτέλειας στους άρχοντες. Η χειροτονία αλλά και η χορήγηση κάθε εκκλησιαστικού προνομίου βρίσκεται υπό τον έλεγχο του φεουδάρχη οδηγώντας στην κατάπτωση των ηθών και της πειθαρχίας αλλά και του θρησκευτικού αισθήματος μεγάλο μέρος του
κλήρου. Στην εκτράχυνση αυτή που ζημιώνει το ηθικό κύρος της Εκκλησίας και εκτρέπει τους λειτουργούς της από τα πνευματικά καθήκοντα τους έρχεται να προστεθεί η εγκατάλειψη των μοναστικών κανόνων από πολλές κοινότητες μοναχών, ενώ τα αβαεία γίνονται κι αυτά αντικείμενο κάθε είδους βλέψεων και συναλλαγών.
Άλλο δείγμα των δύσκολων καιρών είναι η υποθαλπόμενη από την μόνιμη ανασφάλεια, από τις αδιάκοπες βιαιοπραγίες και τους εσχατολογικούς φόβους του χιλιοστού έτους (διογκωμένους σε τελευταία ανάλυση) δυναμική άνοδος μιας θρησκείας λαϊκής, που συνίσταται σε δεισιδαιμονίες και τελετουργίες λίγο ως πολύ μαγικές καθώς και στη λατρεία των λειψάνων και των αγίων. (Bernstein-Milza 1997:120)
Από τις αρχές του 10ου αιώνα και την εγκαθίδρυση στο θρόνο του Ανατολικού Φραγκικού βασιλείου του Όθωνα του Α΄ της Σαξονίας τα δεδομένα στο χώρο της Εκκλησίας αλλάζουν.
Ο μονάρχης με την στήριξη του ανώτερου κλήρου, προστάτεψε τα σύνορα του από τις επιδρομές των Μαγυάρων, κατέστειλε μια σειρά στάσεων Γερμανών δουκών και ενσωμάτωσε νέες περιοχές. Το 962 στέφθηκε αυτοκράτορας των Ρωμαίων από τον πάπα Ιωάννη τον Β΄.

ΚΛΑΣΙΚΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (11ος-13ος αιώνας)

Οι Γερμανοί αυτοκράτορες ενέδυσαν το κράτος τους μ’ έναν ιερό χαρακτήρα και διόριζαν επισκόπους και ηγούμενους που θα ενίσχυαν την εξουσία τους. Η αναπόφευκτη ρήξη με τον πάπα-ο οποίος απαιτούσε η Ρώμη να έχει τον έλεγχο των υποθέσεων της Εκκλησίας- ήρθε με την «έριδα της περιβολής».Αυτή η διαμάχη αφορούσε την τελετουργία περιβολής κάθε νέου επισκόπου με την κοσμική και πνευματική του εξουσία. Στα μέσα του 11ου αιώνα αυτή η διαμάχη πυροδότησε έναν αδίστακτο αγώνα μεταξύ της κοσμικής και της πνευματικής εξουσίας που μαινόταν για δυόμισι αιώνες. Ο αγώνας που έληξε το 2ο μισό του 13ου αιώνα, βρήκε την Γερμανική αυτοκρατορία σε προχωρημένη αποσύνθεση ενώ αντίθετα την Εκκλησία μεγαλύτερη και δυνατότερη. Η αναμέτρηση αυτή πήρε τέλος το 1122 χάρη σ’ ένα συμβιβασμό, το κονκορδάτο της Βόρμς, το οποίο όριζε ότι ο διορισμός των επισκόπων θα γινόταν σε συνάρτηση με το αν ήταν σύμφωνη η υποψηφιότητα τους προς τους κανόνες της εκκλησίας: όσο για τους ηγεμόνες, τους βασιλιάδες και τον αυτοκράτορα, αυτοί θα περιορίζονταν να είναι παρόντες στην εκλογή, την οποία θα μπορούσαν ενδεχομένως να προσανατολίσουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους.(Luis Suarez Fernandez στο Αρβελέρ-Aymard 2003: 245).

Οι αναδυόμενες μοναρχίες της Αγγλίας και της Γαλλίας ενισχύονται βαθμιαία ανατρέποντας τον συσχετισμό δυνάμεων στην Ευρώπη. Το 1215 στην Αγγλία η υπογραφή της μάγκνα κάρτα από τον Ιωάννη τον Α΄ εξασφαλίζει τις ελευθερίες της εκκλησίας. Ο κλήρος εκπροσωπείται και στο νεοσύστατο σώμα που συγκροτείται για τον έλεγχο του μονάρχη.
Στη νότια Γαλλία το πρώτο μισό του 11ου αιώνα οι επίσκοποι επιβάλλουν την «εκεχειρία του θεού» απαγορεύοντας τις εχθροπραξίες σε συγκεκριμένες περιόδους του χρόνου. Την ίδια περίοδο το μοναστήρι του Κλυνύ στη Βουργουνδία εξελίσσεται στο μεγαλύτερο εκκλησιαστικό κέντρο της Δύσης μετά τον Αγ. Πέτρο της Ρώμης.
Το μέγεθος των γαιών που κατέχει εξασφαλίζουν την ανεξαρτησία του από την κοσμική εξουσία και το τάγμα του συμβάλλει αποφασιστικά στην πνευματική και ηθική αναμόρφωση του κλήρου και των μοναχών, μέσω των πολυάριθμων ιδρυμάτων του τάγματος σε όλη την Ευρώπη.

Οι δυναμικοί και μορφωμένοι πάπες του δεύτερου μισού του 11ου αιώνα, αγωνίστηκαν για την χειραφέτηση από τον έλεγχο της κοσμικής εξουσίας και τον απόλυτο έλεγχο του εκκλησιαστικού μηχανισμού. Η εκλογή του ποντίφικα ανατέθηκε στο κολέγιο των καρδιναλίων της Ρώμης , καταδικάστηκαν τα φαινόμενα διαφθοράς στην εκκλησία και καθαιρέθηκαν παραδειγματικά ορισμένοι αρχιερείς, απαγορεύτηκε η πρακτική της χειροτονίας των επισκόπων από κοσμικούς, ενώ με τα Διατάγματα του ο πάπας Γρηγόριος ο Ζ΄ εδραίωσε τα πρωτεία της Ρώμης έναντι όλων των εξουσιών, συμπεριλαμβανόμενης και εκείνης του αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. (Bernstein-Milza 1997: 88)

Τον 11 ο και κυρίως τον 12 ο αιώνα ένας νέος κίνδυνος ανατέλλει για την καθολική εκκλησία. Οι αιρέσεις κερδίζουν έδαφος ανάμεσα στους πιστούς υποσκάπτοντας τα θεμέλια της εξουσίας της. Η αίρεση των Καθαρών-από τις πιο επικίνδυνες της περιόδου-αποτελούνταν από άκαμπτους ηθικολόγους που διακήρυσσαν το ιδεώδες της πενίας. Η Ρώμη κατέστειλε άγρια τους αιρετικούς και ίδρυσε τα επαιτικά τάγματα. Σ’ αυτά Φραγκισκανοί και Δομινικανοί μοναχοί, ανέλαβαν την προώθηση της πενίας, της επαιτείας, της αλληλεγγύης και της παιδείας, μέσα από ένα δίκτυο 2000 μοναστηριών και ιδρυμάτων, στελεχώνοντας συγχρόνως τα πρώτα πανεπιστήμια. Αυτός ο «πνευματικός στρατός» ήταν σε θέση να ισχυροποιήσει την επιρροή της παποσύνης στην Ευρώπη καθώς και να ελέγξει και να προσηλυτίσει τα πλήθη των πιστών.

Αναμφισβήτητα η αύξηση του γοήτρου του παπισμού στη Δύση πήγασε από τις σταυροφορίες. Τους «ιερούς» αυτούς πολέμους που εξαπολύθηκαν κατά των Αράβων και των Βυζαντινών. Από το 1096 έως το 1291 οργανώθηκαν επτά μεγάλες σταυροφορίες υπό την καθοδήγηση και τις ευλογίες του πάπα. Χαρακτηρίστηκαν μάλλον ανεπιτυχείς, με κορυφαίες στιγμές την κατάληψη των Ιεροσολύμων και την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Οι σταυροφορίες, μαζί με την ολοκλήρωση του εκχριστιανισμού σχεδόν όλης της Ευρώπης, ώθησαν την Λατινική Εκκλησία υπό τον πάπα Ιννοκέντιο στο ζενίθ της πολιτικής της δύναμης.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η περίοδος που εξετάσαμε σίγουρα απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί «χρυσή εποχή» της Δυτικής Εκκλησίας, είναι όμως σίγουρο πως έθεσε τις βάσεις για την περαιτέρω άνθηση της.
Μέσα από τις συγκρούσεις και τις εναλλαγές προστατευομένων και συμμάχων η εκκλησία κατέληγε σχεδόν πάντα στο πλευρό του ισχυρότερου ηγέτη της Δύσης.
Τα οφέλη της συνεργασίας, μοιράζονταν μεταξύ παπών και ηγεμόνων, είτε επρόκειτο για νέα εδάφη εκχριστιανισθέντων «βαρβάρων», είτε απίστων μουσουλμάνων, είτε αιρετικών Βυζαντινών.
Έτσι μέσα σ’ αυτούς τους οκτώ αιώνες η εκκλησία ενίσχυσε σημαντικά την εξουσία της και ουσιαστικά από ένα σημείο και μετά συγκυβερνούσε την Ευρώπη.
Το κατά πόσο μέσα απ΄ αυτόν τον αγώνα της για εξουσία απομακρύνθηκε από τις διδαχές του Χριστού και των αποστόλων του, είναι ένα ερώτημα που μένει να απαντηθεί.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Ράπτης, Κ. Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, 1999.
2. Nicholas D. Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 2007.
3. Bernstein S. – Milza P. Ιστορία της Ευρώπης – Από την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στα
Ευρωπαϊκά Κράτη, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1997.
4. Αρβελέρ Ε. – Aymard M. Οι Ευρωπαίοι, Εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα, 2003.

Copyright © Pateras 2008

edit 14/12 Η εργασία αυτή βαθμολογήθηκε με 8,5.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: