h1

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ,ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

Σεπτεμβρίου 20, 2009

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η περίοδος μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπήρξε μια εποχή έντονης δοκιμασίας για την κοινωνία, την οικονομία και τους φιλελεύθερους θεσμούς. Ο νέος κόσμος που προέκυψε μετά την σύγκρουση, σε τίποτα δεν θύμιζε την προπολεμική Ευρώπη.
«Το γεγονός, ωστόσο, ήταν ότι σχεδόν κάθε σύνορο στην ανατολική Ευρώπη μεταξύ του 1919 και του 1921 άφηνε ανικανοποίητο το ένα ή το άλλο κράτος, και πολλές φορές ταυτόχρονα και τα δύο.» (P. M. H. Bell, 2002:60).
Η εύθραυστη ειρήνη του 1918 θεμελιώθηκε πάνω στα σαθρά θεμέλια της συνθήκης των Βερσαλλιών και οικοδομήθηκε με τα επισφαλή υλικά της οικονομικής και πολιτικής αστάθειας. Το παραπαίον οικοδόμημα στην ύστατη του αγωνία, γέννησε τον φασισμό και τον ναζισμό, πριν τελικά καταρρεύσει, παρασύροντας στην καταστροφική του πτώση το σύνολο της Ευρώπης.

2. ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ

Κομμουνισμός
Λίγα πράγματα είχαν αλλάξει στη Ρωσία με την επανάσταση του 1905. Έπρεπε να έρθει ο πόλεμος για να δώσει τη χαριστική βολή στο τσαρικό καθεστώς. Η Ρωσία, κοντά στην ήττα και φανερά καταβεβλημένη από τον πόλεμο, ήταν πλέον ώριμη για μια κοινωνική επανάσταση που θα συγκλόνιζε όλο τον κόσμο.
Όσο ο λαός μετρούσε τους νεκρούς του από τον πόλεμο και την πείνα, η προσωρινή κυβέρνηση αδυνατούσε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα. Οι λιποταξίες, οι απεργίες και οι καταλήψεις κτημάτων, πήραν διαστάσεις χιονοστιβάδας και το 1917 η μειοψηφία των μπολσεβίκων του Λένιν κατέλαβε την εξουσία. «Καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία της Οκτωβριανής Επανάστασης έπαιξε η εκτεταμένη απείθεια στις τάξεις των οπλιτών και των αξιωματικών του ρωσικού στρατού, οι οποίοι έβλεπαν τους μπολσεβίκους ως εγγύηση για την ενότητα της Ρωσίας, η οποία σπαρασσόταν από αποσχιστικά εθνικά κινήματα…» (Ράπτης 2000:177).
Ό Λένιν εξασφάλισε την ειρήνη με βαρύτατους όρους για την χώρα, επέτρεψε στους αγρότες να καταλάβουν την γη και εξασφάλισε τα απαραίτητα είδη διατροφής με επιτάξεις.
Οι Σύμμαχοι θεώρησαν προδοσία την έξοδο της Ρωσίας από τον πόλεμο και βοήθησαν τους οπαδούς του Τσάρου ν’ ανακαταλάβουν την εξουσία χωρίς όμως αποτέλεσμα, αφού η κυβέρνηση των μπολσεβίκων ήταν η μόνη ικανή και πρόθυμη να κρατήσει ενιαία τη Ρωσία και να πραγματοποιήσει τις υποσχέσεις της.
Η Τρίτη Διεθνής (Κομιντέρν), που ίδρυσε ο Λένιν το 1919, απελευθέρωσε επαναστατικές δυνάμεις σε όλη την Ευρώπη. Σκοπός της ήταν να διαδώσει την επανάσταση, ιδρύοντας και ενισχύοντας κομμουνιστικά κόμματα σε κάθε χώρα.
Στη Γερμανία που ήδη συγκλονίζονταν από απεργίες και ταραχές εξαιτίας του αποκλεισμού, το κομμουνιστικό κόμμα που είχαν σχηματίσει οι Σπαρτακιστές, εξεγέρθηκε το 1919. Την ίδια χρονιά στην Ουγγαρία, οι κομμουνιστές του Μπέλα Κούν κατέλαβαν την εξουσία. Σ’ όλες τις χώρες δημιουργήθηκαν κομμουνιστικά κόμματα, πιστά στις ιδέες της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά η αντεπανάσταση επικράτησε κι όλα απέτυχαν. Ο σπόρος όμως της Κομιντέρν, είχε ριζώσει βαθιά στην Ευρώπη και ο φόβος αναζωπύρωσης των επαναστατικών κινημάτων, έθρεψε τον μιλιταρισμό της περιόδου και δικαιολόγησε στην συνείδηση των λαϊκών στρωμάτων, την άνοδο των δικτατοριών στην εξουσία.

Φασισμός
Ο Ιταλικός φασισμός γεννήθηκε μέσα από τα προβλήματα που προέκυψαν αμέσως μετά τον πόλεμο. Οι εδαφικές παραχωρήσεις περιοχών με αμιγώς Ιταλικούς πληθυσμούς που της υποσχέθηκαν οι Σύμμαχοι για να την φέρουν στο στρατόπεδο τους το 1915, δεν ικανοποιήθηκαν στο σύνολο τους.
Ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους, υπήρξε διάχυτο το αίσθημα της ταπείνωσης.
Την αντιπάθεια για την ανεπαρκή κυβέρνηση συμπλήρωνε η ανεργία κι ο πληθωρισμός που ώθησαν το υπερχρεωμένο κράτος στην αύξηση της φορολογίας και των τιμών. Το αρνητικό κλίμα αποτυπώθηκε στις εκλογές του 1919 με την ανάδειξη των σοσιαλιστών σε τρίτο κόμμα. Στις ίδιες εκλογές σημαντικό ποσοστό συγκέντρωσε το πρωτοεμφανιζόμενο κόμμα των φασιστών του Μουσολίνι.
Στις τάξεις του, βρήκαν αντιπροσώπευση οι πρώην αξιωματικοί και στρατιώτες του Μεγάλου Πολέμου, που είχαν απογοητευτεί από την αναποτελεσματικότητα της πολιτικής ζωής, καθώς και άτομα των μεσαίων και κατώτερων τάξεων.
Οι αναταραχές που ακολούθησαν τις εκλογές με τις απεργίες και τις καταλήψεις εργοστασίων και αγροκτημάτων, θορύβησαν την ιθύνουσα τάξη που χρηματοδότησε το κόμμα του Μουσολίνι για να καταστείλει τα εργατικά κινήματα και να συγκρατήσει την άνοδο του κομμουνισμού.
Νεαροί εθνικιστές, στελέχωσαν τις ομάδες «fasci» που οργανώθηκαν σ’ όλη την Ιταλία, εξαπολύοντας διώξεις, κακοποιώντας και δολοφονώντας κομμουνιστές, συνδικαλιστές, φιλελεύθερους και καθολικούς.
Η άνοδος του Εθνικού Φασιστικού Κόμματος ήταν ραγδαία και στις εκλογές του 1924, με την χρηματοδότηση των μεγαλοβιομηχάνων, κατάκτησε την απόλυτη πλειοψηφία. Η λειτουργία των υπόλοιπων κομμάτων απαγορεύτηκε και το Κοινοβούλιο παραγκωνίστηκε.

Ναζισμός
Οι νικητές σύμμαχοι έριξαν την αποκλειστική ευθύνη του πολέμου στη Γερμανία, αναγκάζοντας την σε ηθική ταπείνωση, οικονομική εξόντωση και κοινωνική απομόνωση. Η συνθήκη των Βερσαλλιών άφησε τους Γερμανούς απογοητευμένους, πικραμένους κι έτοιμους να εκδικηθούν την απαξίωση της χώρας τους.
Τα νεότευκτα κόμματα της εθνικιστικής δεξιάς χρησιμοποίησαν πρώην αξιωματικούς για να προσελκύσουν τέτοιους πικραμένους ανθρώπους από τα κατώτερα και μεσαία στρώματα.
Το 1918 σχηματίστηκε στη Βαϊμάρη μια κυβέρνηση συνασπισμού που περιελάμβανε τις κυριότερες πολιτικές δυνάμεις της χώρας. Στην «Δημοκρατία της Βαϊμάρης» χρεώθηκαν όλα τα δεινά που κατέκλυσαν την Γερμανία μετά τον πόλεμο, ενώ η αδυναμία συνεννόησης κράτους-εργοδοτών-εργατών συνέπεια της ύφεσης καθώς και η μαζική ανεργία που ακολούθησε, της έδωσαν το τελειωτικό χτύπημα.
Εκμεταλλευόμενος τις περιστάσεις, ο Χίτλερ και το Εθνικοσοσιαλιστικό του κόμμα, εφάρμοσαν μια έξυπνη εθνικιστική προπαγάνδα, υποσχόμενοι την ανατροπή του status quo του 1918, εδαφική επέκταση, οικονομική ανόρθωση, κοινωνικές παροχές και εξάλειψη της ανεργίας, βρίσκοντας μεγάλη απήχηση στα λαϊκά και μεσαία στρώματα. Τα αντίπαλα κόμματα των κομμουνιστών και των σοσιαλδημοκρατών, απέτυχαν να συσπειρωθούν εναντίον του κι έτσι στις εκλογές του 1923 ο Χίτλερ λαμβάνει την πλειοψηφία.

3. ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ

Λειψανδρία
Ο «Μεγάλος Πόλεμος», στέρησε την Ευρώπη από εκατομμύρια άνδρες. Μια ολόκληρη γενιά χάθηκε στα χαρακώματα του «Δυτικού Μετώπου». Η σημαντική λειψανδρία έριξε και το ποσοστό γεννήσεων. Μόνο στη Γαλλία, χάθηκε το 20% των ανδρών στρατεύσιμης ηλικίας. Αν συμπεριλάβουμε τους τραυματίες, τους ανάπηρους και τους αιχμάλωτους, τότε μόνο ένας στους τρείς Γάλλους επέστρεψε σώος μετά τον πόλεμο. Οι Γερμανοί είχαν ακόμη περισσότερους νεκρούς ενώ στη Ρωσία οι νεκροί έφτασαν τα 6,5 εκατομμύρια μαζί με τα θύματα των επαναστάσεων.

Οικονομική κρίση
Το μεγαλύτερο μέρος των νεκρών στρατιωτών προέρχονταν από την αγροτική και την αστική τάξη, οι οποίες επλήγησαν ανεπανόρθωτα από τον πόλεμο.
Η αγροτική παραγωγή μειώθηκε και μαζί με τις κακές σοδειές που ακολούθησαν, εκτίναξαν στα ύψη τις τιμές των προϊόντων. Οι μικροεισοδηματίες λύγισαν κάτω απ’ το βάρος του πληθωρισμού. Η εργατική και η μικροαστική τάξη υπέφερε από την μείωση της αγοραστικής δύναμης των μισθών τους. Στην Γαλλία και στην Βρετανία ή αγοραστική δύναμη των μισθωτών μειώθηκε κατά 15%, ενώ στη Γερμανία και την Ιταλία κατά 25%. «Όταν ο μεγάλος πληθωρισμός τέλειωσε το 1922-1923, ουσιαστικά με την απόφαση των κυβερνήσεων να σταματήσουν να εκτυπώνουν χαρτονόμισμα σε απεριόριστες ποσότητες και να αλλάξουν το νόμισμα, ο κόσμος στη Γερμανία, που είχε βασιστεί σε καθορισμένα εισοδήματα και αποταμιεύσεις, υπέστη κυριολεκτικό αφανισμό, μολονότι σε άλλες χώρες, όπως στην Πολωνία, την Ουγγαρία και την Αυστρία, διασώθηκε τουλάχιστον ένα μικροσκοπικό τμήμα της αξίας του χρήματος.» (Hobsbawm 1997:76)
Κερδισμένοι από τον πόλεμο βγήκαν οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι και οι ιδιοκτήτες γης, δημιουργώντας έντονες κοινωνικές αντιθέσεις.

Η κρίση του θεσμού της οικογένειας
Οι επιζώντες και των δύο πλευρών αντιμετώπισαν προβλήματα κοινωνικής ενσωμάτωσης, εξαιτίας των ψυχολογικών τραυμάτων και της κοινωνικής απομόνωσης. « Ήταν “κατεστραμμένοι άντρες” (σύμφωνα με μια έκφραση της εποχής) και “τραυματισμένοι πατριάρχες”. Ανήμποροι να επανενταχθούν στη ζωή του πολίτη, με τις μνήμες απ’ τον πόλεμο να στοιχειώνουν το μυαλό τους, πολλοί αυτοκτόνησαν-τα ποσοστά αυξήθηκαν πολύ στο τέλος του πολέμου-, το ‘ριξαν στο πιοτό για να ξεχάσουν ή προσπάθησαν να επιβάλουν πάλι την εξουσία τους δέρνοντας τις γυναίκες και τα παιδιά τους.» (Mazower 2001:88-89).

Ο ρόλος των γυναικών
Η γυναίκα που στη διάρκεια του πολέμου εργαζόταν στα μετόπισθεν στην πολεμική βιομηχανία και τα αγροκτήματα, κλήθηκε τώρα ν’ αναλάβει την φροντίδα της μονογονεϊκής οικογένειας ή την φροντίδα του τραυματισμένου-ψυχολογικά ή σωματικά- συζύγου της. Μέσα απ’ αυτή τη διαδικασία ή γυναίκα μετεξελίχθηκε σε ισότιμο άτομο, βελτιώνοντας την κοινωνική θέση και το κύρος της, με αποτέλεσμα να χειραφετηθεί, αποκτώντας και δικαίωμα ψήφου.

Οι πρόσφυγες
Τα εκατομμύρια των προσφύγων που εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου κι αμέσως μετά, σαν αποτέλεσμα των συνθηκών ειρήνης, δημιούργησαν σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα. Νέες πρωτόγνωρες πρακτικές και διαδικασίες επινοήθηκαν , προκειμένου να δημιουργηθούν τα «εθνικά κράτη» των συνθηκών, χωρίς μειονότητες.
Ο ξεριζωμός χιλιάδων κατοίκων της Βαλκανικής χερσονήσου, βαφτίστηκε «ανταλλαγή πληθυσμών» με αποκορύφωμα τους 1.200.000 Έλληνες της Μικράς Ασίας. Η υποδοχή, η σίτιση, η στέγαση και η απασχόληση των προσφύγων, βάρυναν αφόρητα τις ήδη παραπαίουσες από τα πολεμικά δεινά εθνικές οικονομίες, συμβάλλοντας στο γενικό κλίμα αστάθειας και αβεβαιότητας.
«Στη Ρωσία η Οκτωβριανή Επανάσταση και ο εμφύλιος πόλεμος προκαλούν μεγάλη μεταναστευτική κίνηση προς τις περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις και την Ασία» (Blum-Rallu στο Αρβελέρ-Aymard 2003:433).

4. ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

Η κρίση της φιλελεύθερης διακυβέρνησης
Στο τέλος του πολέμου, σ’ ολόκληρη την ανατολική και κεντρική Ευρώπη καμιά κυβέρνηση δεν ήταν ίδια με την προπολεμική. Η κατάρρευση των μεγάλων αυτοκρατοριών και η εντεινόμενη οικονομική ύφεση επηρέασαν τον φιλελευθερισμό.
Από τις πρώτες κιόλας εκλογικές αναμετρήσεις που διεξήχθηκαν στην μεταπολεμική Ευρώπη, η φιλελεύθερη Δημοκρατία εμφανίστηκε αποδυναμωμένη, δεχόμενη εκατέρωθεν τα πυρά των αριστερών και των εθνικιστικών κινημάτων.
Τα μικροαστικά και μεσοαστικά στρώματα που είχαν πληγεί περισσότερο από τις συνέπειες του πολέμου, θεωρούσαν υπεύθυνο για την υποβάθμιση τους το φιλελεύθερο κράτος, στρεφόμενοι προς νέες απολυταρχικές ιδεολογίες.

Η άνοδος του αυταρχισμού
Σε χώρες που δεν είχαν μακρά δημοκρατική παράδοση, (Αυστρία, Ουγγαρία, Πορτογαλία), σ’ αυτές που είχαν συντηρητικό ή αγροτικό πληθυσμό (Ισπανία, Πολωνία, Γιουγκοσλαβία) και τέλος σε χώρες με πληγωμένο τον εθνικισμό και τεράστια οικονομικά προβλήματα (Γερμανία, Ιταλία), η δημοκρατία αμφισβητήθηκε.
Στην Ισπανία (1923), στην Πορτογαλία (1926) και στην Λιθουανία (1926), εκλέχθηκαν αυταρχικά καθεστώτα. Στην Γιουγκοσλαβία (1929) και στην Ουγγαρία εγκαταστάθηκαν μοναρχίες. Η Πολωνία είχε από το 1926 μια ήπια στρατιωτική δικτατορία, ενώ η Ελλάδα αντικατέστησε την μοναρχία με δημοκρατία το 1924, για να την επαναφέρει το 1935.
Στην πολιτική σκηνή της Ευρώπης, επήλθαν σημαντικές αλλαγές, κυρίως λόγω της μεγάλης οικονομικής κρίσης και της ανόδου των ριζοσπαστικών κινημάτων.

Κρατικός παρεμβατισμός και ύφεση
Η διεξαγωγή του πολέμου υπερέβη τις αντοχές των οικονομιών των εμπλεκομένων χωρών και τις κατέστησε προβληματικές. Οι κυβερνήσεις για να ανταπεξέλθουν, σύναψαν εσωτερικά κι εξωτερικά δάνεια, επέβαλαν άμεση φορολογία και συνέχισαν τον κρατικό παρεμβατισμό της πολεμικής περιόδου. Καθόριζαν τον όγκο της βιομηχανικής παραγωγής, έλεγχαν τις εισαγωγές και τις εξαγωγές και καθόριζαν τις τιμές και τα ημερομίσθια.
Η έλλειψη αγαθών και η μείωση των ημερομισθίων, είχαν σαν αποτέλεσμα σοβαρά προβλήματα επισιτισμού του πληθυσμού. Η τροφοδότηση των αγορών με χρήμα χωρίς αντίκρισμα, οδήγησε στην υποτίμηση των κυριοτέρων Ευρωπαϊκών νομισμάτων, σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης του καλπάζοντος πληθωρισμού.
Το κράχ της Γουώλ Στρήτ το 1928 «..που τίναξε στον αέρα τους πιστωτικούς μηχανισμούς που εξασφάλιζαν την “ευημερία” της δεκαετίας του 1920 και προκάλεσε σταδιακά μια ύφεση δίχως προηγούμενο στις καπιταλιστικές οικονομίες» (Bernstein-Milza, 1992: 67), επηρέασε βαθιά τις εξαρτώμενες Ευρωπαϊκές οικονομίες.

Το τέλος της οικονομικής πρωτοκαθεδρίας
Μετά τον πόλεμο επήλθε μείωση της βιομηχανικής κι αγροτικής παραγωγής, εξαιτίας της λειψανδρίας και των υλικών καταστροφών. Η μείωση των ευρωπαϊκών εξαγωγών, επηρέασε το παγκόσμιο εμπόριο προς όφελος των Η.Π.Α.. Η Βρετανία και η Γαλλία μόλις ανέκαμψαν από την κρίση, αντιμετώπισαν τις απαιτήσεις του συνδικαλισμού για καλύτερα ημερομίσθια, αυξάνοντας το κόστος παραγωγής και καθιστώντας την-μικρή έτσι κι αλλιώς-παραγωγή της Ευρώπης μη ανταγωνιστική.
Τα ευρωπαϊκά κράτη για να καλύψουν τις ανάγκες τους, προχώρησαν σε εισαγωγές βιομηχανικών πρώτων υλών και ειδών διατροφής, ενώ νέοι δασμολογικοί φραγμοί που προέκυψαν με τη δημιουργία νέων κρατών, παρεμπόδισαν τη ροή της παραγωγής και της διανομής της. Η πολιτική αστάθεια παρεμπόδιζε τη σύναψη διεθνών δανείων.
Τα ελλειμματικά ισοζύγια, οι διαταραγμένες διεθνείς εμπορικές συναλλαγές και τα πολεμικά χρέη, καθιστούσαν αδύνατη την επιστροφή της Ευρώπης στην προπολεμική οικονομική δραστηριότητα. Μετά την απώλεια και των παγκόσμιων αγορών, η παγκόσμια οικονομική ηγεμονία περιήλθε στις Η.Π.Α..

5. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Όχι άδικα, πολλοί ιστορικοί χαρακτηρίζουν την περίοδο από το 1914 έως το 1945, «Τριαντακονταετή Πόλεμο». Η περίοδος του μεσοπολέμου μπορεί να μην σημαδεύτηκε από γενικευμένες συρράξεις, σίγουρα όμως τροφοδότησε με τις διεργασίες του αυτές που ακολούθησαν.
Πώς θα ήταν άραγε η Ευρώπη σήμερα αν δεν είχαν χυθεί οι ποταμοί αίματος της περιόδου κι όλη αυτή η προσπάθεια αναλωνόταν σε ειρηνικούς σκοπούς;

6. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Eric Hobsbawm, Η Εποχή των Άκρων: ο Σύντομος Εικοστός Αιώνας 1914-1991, Αθήνα, Εκδόσεις Θεμέλιο, 1997.

2. Mark Mazower, Σκοτεινή Ήπειρος: ο Ευρωπαϊκός Εικοστός Αιώνας, Αθήνα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2001.

3. P. M. H. Bell, Τα Αίτια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη, 2002.

4. Κ. Ράπτης, Γενική Ιστορία Ευρώπης, τ. Β΄, Πάτρα 1999, ΕΑΠ.

5. Ελένη Αρβελέρ – Maurice Aymard, Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, εκδόσεις Σαββάλας 2003.

6. Bernstein S. – Milza P. Ιστορία της Ευρώπης, τ. Γ΄– Διάσπαση και ανοικοδόμηση της Ευρώπης, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1997.

Advertisements

2 Σχόλια

  1. πολύ καλή εργασία. με βοήθησε να γραψω την δική μου .ευχαριστώ ;))


  2. Πολιτικός και Οικονομικός Άξονας



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: