Σε αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να καταγράψω τη μεταμόρφωση που υπέστη το ιδανικό της ομορφιάς στη ζωγραφική, την αρχιτεκτονική και τη μουσική της Αναγέννησης.
Στο πρώτο μέρος θα αναλύσω τρεις προσωπογραφίες γυναικών και θα προσπαθήσω να τις κατατάξω στα πρότυπα της περιόδου. Στο δεύτερο μέρος θα περιγράψω τις καινοτομίες στην αρχιτεκτονική καθώς και τα σημαντικότερα έργα. Στο τελευταίο μέρος θα παρουσιάσω τα νέα ρεύματα στη μουσική της περιόδου.

ΤΟ ΚΑΛΛΟΣ ΣΤΑ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΙΑΚΑ ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ

ΤΟ ΘΕΪΚΟ ΚΑΛΛΟΣ

Στην εικόνα 1 βλέπουμε το έργο του Sandro Boticelli «Πορτραίτο νεαρής» που φιλοτεχνήθηκε μεταξύ 1480 και 1485. Τέμπερα σε ξύλο 82Χ54cm.
Στο πορτραίτο αυτό απεικονίζεται το προφίλ μιας νέας γυναίκας μέχρι το μπούστο, μπροστά από ένα σκούρο φόντο. Έχει μακριά ξανθά μαλλιά πλεγμένα σε ένα περίτεχνο χτένισμα, διακοσμημένο με μαργαριτάρια και πιασμένα με κορδόνι και κόκκινη κορδέλα. Στην κορυφή του κεφαλιού φέρει χρυσή ανθόσχημη καρφίτσα με κόκκινη σφαιρική πέτρα, κάτω από την οποία στερεώνεται ένα μπλε φτερό.
Στον μακρύ, λεπτό λαιμό της κρέμεται από μια δέσμη χρυσών πολύ λεπτών συρμάτων ένα μενταγιόν από μαύρη πέτρα που έχει κάποια παράσταση. Φοράει κομψή λεπτή πουκαμίσα με δαντελένιο μπούστο, που το άνοιγμα του στεφανώνει φαρδύ κορδόνι, όμοιο με του χτενίσματος.
Η γυναίκα έχει ανοιχτόχρωμα καστανά μάτια, λεπτά ξανθά φρύδια και ζωηρά κόκκινα χείλη.
Το έργο είναι μονοεπίπεδο, με το πρώτο και μοναδικό επίπεδο να καταλαμβάνεται πλήρως από την νεαρή.
Το θέμα φωτίζεται από μπροστά, χωρίς έντονες φωτοσκιάσεις, ενώ κυριαρχούν τα θερμά χρώματα..
Πρόκειται για μια πολυσημία, αφού η ίδια μορφή εμφανίζεται σε διάφορους πίνακες του καλλιτέχνη, άλλοτε σαν Θεά και άλλοτε σαν Παναγία. Τη θεϊκή χροιά ενισχύει η παράσταση στο μενταγιόν που αφορά το μύθο του Απόλλωνα και του Μαρσύα.
Ο πίνακας εντάσσεται στην πρώιμη ιταλική Αναγέννηση, είναι χαρακτηριστικός της περιόδου του και αντιπροσωπευτικός του δημιουργού του.
Απεικονίζεται η Simonetta Cattaneo de Cadia Vespucci, γυναίκα ευγενικής καταγωγής και σύζυγος του Marco Vespucci από τη Φλωρεντία. Εικάζεται ότι υπήρξε ερωμένη του Τζουλιάνο των Μεδίκων, νεότερου αδελφού του Λαυρέντιου του Μεγαλοπρεπή. Υπήρξε έμπνευση πολλών ποιητών και ζωγράφων της εποχής της, ενώ εικάζεται ότι και ο ίδιος ο Boticelli ήταν ερωτευμένος μαζί της , κάτι που στηρίζεται στο γεγονός ότι ζήτησε να ταφεί στα πόδια της, στην εκκλησία των αγίων Πάντων της ενορίας των Vespucci, στη Φλωρεντία.
Η Simonetta, έχει σαφώς μια σπάνια, συμμετρική ομορφιά, κατάλληλη να στολίσει απεικονίσεις ανώτερων πλασμάτων.

ΤΟ ΓΗΙΝΟ ΚΑΛΛΟΣ

Στην εικόνα 2 βλέπουμε το έργο του Albrecht Dürer «Πορτραίτο Νεαρής Βενετής», που φιλοτεχνήθηκε το 1505. Λάδι σε ξύλο 35Χ26cm
Στο πορτραίτο απεικονίζεται υπό γωνία ¾, μια γυναίκα νεαρής ηλικίας μέχρι το μπούστο σε μαύρο φόντο. Έχει κόκκινα καλλιά, μάλλον μακριά, στερεωμένα με φιλέ στο πίσω μέρος του κεφαλιού, ενώ σγουρές τούφες πλαισιώνουν το πρόσωπο. Έχει λεπτά φρύδια, σκούρα καστανά μάτια και μάλλον χλωμή επιδερμίδα.
Φοράει μια κόκκινη πουκαμίσα που δένει με κορδέλες στα μανίκια, μια κόκκινη και μια μαύρη.
Στο λαιμό φοράει κολιέ με μαργαριτάρια και μαύρες πέτρες.
Το έργο είναι μονοεπίπεδο με το πρώτο και μοναδικό επίπεδο να καταλαμβάνει πλήρως η γυναίκα στο κέντρο του. Το θέμα φωτίζεται από μπροστά με δυνατό φως και κυριαρχούν τα θερμά χρώματα.
Ο πίνακας εντάσσεται στην ώριμη Αναγέννηση και φέρει επιρροές από τον Bellini, φίλο του Dürer και αναγνωρισμένο καλλιτέχνη, την περίοδο που φιλοτεχνήθηκε ο πίνακας.
Πρόκειται για την αναπαράσταση μιας νέας γυναίκας της εποχής της Αναγέννησης που κοιτάει μπροστά χωρίς
συστολή και με διεισδυτικό βλέμμα. Το γήινο, προσιτό Κάλλος, δεν σκιάζεται από μικρές ατέλειες που τόσο σοφά δεν παρέλειψε ο καλλιτέχνης, όπως η ελαφρά σουβλερή μύτη και την κόρη του αριστερού ματιού, ελαφρά εκτός κέντρου.

ΤΟ ΣΥΜΒΟΛΙΚΟ ΚΑΛΛΟΣ

Στην εικόνα 3 βλέπουμε το έργο του Leonardo Da Vinci που συναντάμε με την ονομασία «Μόνα Λίζα», ή «Τζιοκόντα» ή «Πορτραίτο της Λίζα Γκεραρντίνι, συζύγου του Φραντσέσκο ντελ Τζιοκόντο». Δημιουργήθηκε μεταξύ 1503-1519. Λάδι σε ξύλο 77Χ53cm.
Στον πίνακα απεικονίζεται μια γυναίκα καθισμένη σε καρέκλα, ορατή μέχρι τους γοφούς, να στρέφεται προς τον καλλιτέχνη, σχεδόν ανφάς, μπροστά σε ένα παράθυρο που βλέπει στη θάλασσα. Έχει καστανοκόκκινα σγουρά μαλλιά που καλύπτει μέχρι ψηλά στο μέτωπο ένα διάφανο μαντήλι.
Φοράει μια σκούρα χρυσή πουκαμίσα ανοιχτή στο λαιμό και μια διάφανη εσάρπα από πάνω, με τη μια άκρη της να πέφτει τυλιγμένη στο δεξί της ώμο.
Έχει λευκό δέρμα, δεν φοράει κοσμήματα και δείχνει να χαμογελάει, περισσότερο με τα μάτια παρά με το στόμα. Στο φόντο διακρίνουμε μια βραχώδη ακτή, έναν χωματόδρομο από κοκκινόχωμα που κατευθύνεται σε κάποιο μυχό της ακτής, ενώ φαίνεται μια γέφυρα να ενώνει ένα βραχώδες χάσμα πάνω από ρηχά νερά. Ο ουρανός είναι γκρίζος και ο καιρός ομιχλώδης.
Ο πίνακας χωρίζεται σε δύο επίπεδα. Το τοπίο δημιουργεί μια αίσθηση βάθους καθώς χάνεται μέσα στην καταχνιά. Η γυναίκα φωτίζεται από αριστερά, με αποτέλεσμα αρκετές σκιές στην αριστερή πλευρά του προσώπου και του σώματος. Το τοπίο αποτελείται από ψυχρά χρώματα, ενώ η γυναίκα από θερμά.
Το τοπία σαφώς και δεν είναι τυπικό των προσωπογραφιών γυναικών της περιόδου, που συνήθως απεικονίζονται μέσα στο σπίτι ή μπροστά σε ειδυλλιακά τοπία .Σε μια προσεκτικότερη ανάγνωση παρατηρούμε ότι το τοπίο δεν είναι καθόλου ρεαλιστικό, έτσι όπως αποτελείται από βράχια που υψώνονται κατακόρυφα, με τις μυτερές κορφές τους να χάνονται μέσα στην ομίχλη. Επίσης είναι πολύ έντονη η αντίθεση του αγριεμένου τοπίου με την πραότητα της γυναίκας.
Το έργο ανήκει στην ώριμη Αναγέννηση. Ο Leonardo χρησιμοποιεί εκτεταμένα το σφουμάτο και την ατμοσφαιρική προοπτική, χαρίζοντας ένα μυστηριακό σύνολο, αντάξιο του μύθου του.

ΝΕΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΣΤΗ ΦΛΩΡΕΝΤΙΑ

Ακολουθώντας τη στροφή των γραμμάτων και της φιλολογίας, οι Ιταλοί του 15ου αιώνα στρέφονται στα αρχαία αρχιτεκτονήματα που σώζονταν στη χώρα. Η μελέτη τους, στρέφει τους προοδευτικούς αρχιτέκτονες στις αρχαίες φόρμες, υιοθετώντας τις κατασκευές τους αναλογίες ρωμαϊκών κτιρίων, στοχεύοντας στην επίτευξη αρμονίας και ομορφιάς. Ο αναγεννησιακός ρυθμός, είναι η εφαρμογή των κλασικών κανόνων στην αρχιτεκτονική.
Βαθύς γνώστης και μελετητής των έργων της ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής και ηγετική φυσιογνωμία στην φλωρεντίνικη αρχιτεκτονική ης περιόδου, ήταν ο αρχιτέκτονας και γλύπτης Filippo Brunelleschi (1337-1446). Αναδεικνύει και πάλι τη ζωοφόρο, το γείσωμα, το τόξο επάνω σε κίονες και δίνει αρμονικές αναλογίες στα κτίρια που ανεγείρει, μέσα από λεπτούς μαθηματικούς υπολογισμούς και με επιτήδεια χρήση των βασικών γεωγραφικών σχημάτων. Έργο του είναι ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής, ο τρούλος διαμέτρου 42m και ύψους με το φανό 110m, του καθεδρικού ναού της Φλωρεντίας. Ο τρούλος ακολούθησε τις αρχαίες κατασκευαστικές τεχνικές. Χτίστηκε με διαδοχικές οριζόντιες στρώσεις, όπως ο τρούλος του Πάνθεου, ενώ χρησιμοποιήθηκαν τούβλα και λιθοδομή σε σχηματισμό ψαροκόκαλου, μια τυπική ρωμαϊκή λιθόστρωση.
Στον Leon Batista Alberti (1404-1472), οφείλουμε την καθιέρωση της ιδιότητας του επαγγελματία αρχιτέκτονα, που ασχολείται αποκλειστικά με το σχεδιασμό του κτίσματος και όχι με τη κατασκευή του. Συνέθεσε επίσης την πρώτη αρχιτεκτονική πραγματεία της Αναγέννησης «De re aedificatoria» (Περί Αρχιτεκτονικής), στην οποία εκφράζει την πεποίθηση ότι η ομορφιά του κτιρίου εξαρτάται από το συνδυασμό του Αριθμού, της Αναλογίας και της Διάταξης.
Στην πρόσοψη του τριώροφου ανακτόρου Ruccellai, ο Alberti χρησιμοποιεί αρχαίους ρυθμούς (ιωνικό και δωρικό) στις παραστάδες των ορόφων, ενώ στο μαυσωλείο του Malatesta και τον ναό του Αγίου Ανδρέα στη Μάντοβα εισάγει ρωμαϊκές, θριαμβικές αψίδες.

Η ΩΡΙΜΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΣΤΗ ΡΩΜΗΣ

Στην ώριμη Αναγέννηση το σημαντικότερο καλλιτεχνικό κέντρο υπήρξε η Ρώμη. Ο φιλόδοξος πάπας της περιόδου Ιούλιος Β’, κάλεσε στη Ρώμη τον Donato Bramante (1444-1514) για να του αναθέσει έργα μεγάλης κλίμακας όπως την επέκταση του ανακτόρου του Βατικανού και την ανέγερση ενός μεγαλειώδους ναού αφιερωμένου στον Άγιο Πέτρο. Από την άποψη της μορφής και των αναλογιών, ιδιαίτερα σημαντικό έργο του Bramante, είναι ο περίκεντρος τρουλαίος ναΐσκος του San Pietro in Montorio, που χτίστηκε στη Ρώμη γύρω στα 1502. Πρόκειται για την πρώτη μετά τα ρωμαϊκά χρόνια, θολοσκέπαστη περίπτερη ροτόντα-έναν κυκλικό σηκό με κιονοστοιχία-στον τύπο των ναών της Εστίας. Το 1515 ο Λέοντας Γ’ της οικογένειας των Μεδίκων διορίζει τον Raffaelo Santi (1483-1520), επιθεωρητή των ρωμαϊκών αρχαιοτήτων. Κοντά στη Ρώμη ο Ραφαήλ χτίζει για τον καρδινάλιο Ιούλιο (τον μελλοντικό πάπα Κλήμεντα Ζ΄) της ίδιας οικογένειας τη βίλα Μαντάμα.. Στη βίλα ο Ραφαήλ χρησιμοποιεί γύψινες διακοσμήσεις που μιμούνται τις καμάρες ρωμαϊκών οικιών, όπως του Τίτου και του Νέρωνα.
Ο Baltassare Perucci (1481-1536) σχεδίασε στη Ρώμη το παλάτσο Μάσσιμι το 1532. Στο πρόπυλο της ανατολικής πλευράς του κτιρίου ο Περούτσι αναβιώνει μια αρχαία πρακτική χρησιμοποιώντας πέτρινα δοκάρια για να το γεφυρώσει, ενώ η κύρια αυλή σχεδιάστηκε σαν αρχαΐζον άτριο.
Στη βίλα Φαρνεζίνα (1509-1511)της Ρώμης, ο Περούτσι προσπαθεί να αναβιώσει τον τύπο κτιρίου που είχε περιγράψει ο Πλίνιος ο νεώτερος στα αρχαία χρόνια, τη villa suburbana.
O Antonio da Sangallo ο νεώτερος (1484-1546), σχεδιάζει το διασημότερο αναγεννησιακό κτίρο της Ρώμης στο παλάτσο Φαρνέζε, έδρα του καρδινάλιου Αλεσάντρο Φαρνέζε, μετέπειτα πάπα Παύλου Γ΄. Οι πανύψηλες (30m) όψεις του και η επιβλητική στεγασμένη με καμάρα και περιτειχισμένη από κίονες σήραγγα εισόδου, παραπέμπουν σε αρχαίες κατασκευές όπως το Κολοσσαίο ή το Θέατρο του Μαρκέλλου.
Η λαμπρότερη πολεοδομική σύλληψη όλης της Αναγέννησης, υπήρξε αναμφισβήτητα η ανάπλαση του Καμπιντόλιο το 1538 για λογαριασμό του πάπα Παύλου Γ΄ από τον Michelangelo Buonarroti (1475-1564). Η μεταχείριση των κενών και των μαζών στο χώρο, έμελλε να ασκήσει ευρεία επίδραση στον αστικό σχεδιασμό των επόμενων αιώνων. Ο Μιχαήλ Άγγελος σε αυτό το έργο του εισάγει το οβάλ στην αρχιτεκτονική, δημιουργεί την πρώτη προσαρμοσμένη στην πρόσοψη ενός μεγάρου σκάλα (Μέγαρο των Συγκλητικών), ενώ συστήνει τον «γιγάντιο» ρυθμό στην αρχιτεκτονική της Ρώμης. Τοποθέτησε κορινθιακές παραστάδες που ορθώνονταν σε όλο το ύψος των διώροφων κτιρίων, με τους θριγκούς και τους κίονες του δευτερεύοντος ρυθμού του ισογείου πίσω τους, σε ξεχωριστό επίπεδο, διαλύοντας τον επίπεδο τοίχο και φτιάχνοντας ένα σύνθετο πλέγμα από διασυνδεόμενα και αλληλοεπικαλυπτόμενα επίπεδα.

ΝΕΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Την περίοδο της Αναγέννησης οι αρχαίες μορφές μουσικής έκφρασης ταλαντεύονται κυριολεκτικά μπροστά στη «Νέα Τέχνη». Η μακρά περίοδος της μονωδίας, δίνει τη θέση της στην πολυφωνία, όπως τα μελαγχολικά περιχαρακωμένα κάστρα των βαρόνων του Μεσαίωνα δίνουν τη θέση τους στα ευρύχωρα οικοδομήματα με τις αρμονικές αναλογίες.
Οι μουσικοί της περιόδου, χρησιμοποίησαν όλα τα μέσα που διέθεταν για να ξεφύγουν και να διακριθούν, διευρύνοντας τα θέματα των συνθέσεων τους, αυξάνοντας τους εκφραστικούς χρωματισμούς και δημιουργώντας απαλότερες τεχνοτροπίες.
Η ιταλική πολυφωνία ήταν απλή, χωρίς ρυθμικές περιπλοκές. Ο πιο διαδεδομένος τύπος της ήταν ο κανόνας, που αποτελούνταν από δύο φωνές που τραγουδούσαν την ίδια μελωδία με μια μικρή διαφορά στο ξεκίνημα τους, σαν να κυνηγάει η δεύτερη φωνή την πρώτη.
Η ενασχόληση με τη μουσική στο χώρο της οικίας, γίνεται όλο και πιο δημοφιλής με την άνοδο της μεσαίας τάξης και οι μουσικές σπουδές θεωρούνται πια μέρος της καλής ανατροφής. Πρόσθετα, η διαθέσιμη ποσότητα νέας μουσικής, αυξάνεται δραματικά με την πρόοδο της μουσικής τυπογραφίας.
Στην αυλή της Βουργουνδίας και υπό την αιγίδα του δούκα Φιλίππου του Καλού, αναπτύχθηκε ένας πόλος έλξης για καλλιτέχνες και μουσικούς. Η Σχολή της Βουργουνδίας ανέδειξε μεγάλους μουσικούς, όπως ο Γουλιέλμος Ντυφέ (1400-1474) και ο Ζύλ Μπενσουά (1400-1460). Οι πιο διαπρεπείς ανάμεσα τους θα διαδώσουν σε όλη την Ευρώπη την πλούσια γραφή της πολυφωνίας, κάνοντας λαμπρή καριέρα στους μεγάλους ναούς, στις πριγκηπικές, εκκλησιαστικές ή βασιλικές αυλές της Ιταλίας, Ισπανίας, Γερμανίας και Αγγλίας. Εγκαταλείποντας τις μουσικές πολυπλοκότητες του 14ου αιώνα ο Ντυφέ και οι Βουργουνδοί ομότεχνοι του, συνθέτουν ξεκάθαρους ρυθμούς και καλοσχηματισμένες μελωδίες, συνθέτουν ξεκάθαρους ρυθμούς και καλοσχηματισμένες μελωδίες, υιοθετώντας ένα απλούστερο και πιο προσιτό ύφος, που έχει κάτι από τη γοητεία του λαϊκού τραγουδιού.
Ο Ντυφέ, στο λατινικό του μοτέτο «Φιλεύσπλαχνη Μητέρα του Σωτήρα», φανερώνει καθαρά το ύφος του, προσαρμόζοντας ρυθμικά και μελωδικά τον θρησκευτικό ύμνο. Ακολουθεί τρίμετρη μετρική, με το κάντους φίρμους στην υψηλότερη φωνή να κυριαρχεί πάνω στις άλλες. Η τρίφωνη αρμονία, δημιουργεί στο τέλος της σύνθεσης τετράφωνες αντηχήσεις με τον διαχωρισμό των σοπράνο.
Η μετάβαση από τον ανώνυμο συνθέτη του μεσαίωνα στον αυστηρά ατομοκεντρικό καλλιτέχνη της Αναγέννησης, ολοκληρώνεται με την εντυπωσιακή μουσική ιδιοφυΐα του Ζοσκέν ντε πρέ (π.1440-1521). Ο Ζοσκέν προσέφερε πολλά στην αρμονία, βάζοντας τις φωνές να τραγουδούν τις δικές τους διαφορετικές νότες, αλλά προσέχοντας ώστε η κάθε συλλαβή που προφέρουν να συμπίπτει χρονικά με τις συλλαβές των υπόλοιπων φωνών. Τα έργα του εκφράζουν μια τολμηρή πρωτοτυπία στην έκφραση και τη γραφή τους, ηχώντας λιγότερο απόμακρα από εκείνα των προηγούμενων εποχών, με μια σχεδόν σύγχρονη αντίληψη για την τέχνη.
Οι πολυφωνικές, αντιστικτικές, μουσικές ενδύσεις της Θείας Λειτουργίας με τα ποικίλματα των τραγουδιστών, ανησύχησαν τους καρδινάλιους που θεωρούσαν ότι το ιερό κείμενο γινόταν δυσδιάκριτο, θέτοντας το θέμα στη Σύνοδο του Τρέντο (1545-1563) : «Ubi sive organo, sive catus lascivum aut impurum aliquid miscentur» (Επειδή είτε όργανο είτε τραγούδι προκαλεί ηθική χαλάρωση ή κάτι ακάθαρτο). Έτσι ανατίθεται στον Ιταλό Τζιοβάνι Πιερλουΐτζι ντα Παλεστρίνα (1526-1594), η καθιέρωση ενός πολυφωνικού μέλους όσο δυνατόν πιο καθαρού και απέριττου, ώστε το κείμενο της εκκλησιαστικής λατρείας να είναι εύκολα κατανοήσιμο από τους πιστούς. Έγραψε πάνω από 100 λειτουργίες απαράμιλλης τέχνης, πραγματώνοντας το ιδανικό α καπέλα ύφος στη φωνητική πολυφωνία, υποτάσσοντας τη μεμονωμένη φωνή στο σύνολο.
Η καντσόνα και το μαδριγάλιο είναι δυο σημαντικά είδη μουσικής που γεννιούνται από την ένωση ποίησης και μουσικής.
Η καντσόνα του 15ου αιώνα επικράτησε στις αυλές των προστατών των τεχνών, μοναρχών της Βουργουνδίας και της Γαλλίας. Πρόκειται για μελοποιημένα ερωτικά ποιήματα, με την ύπαρξη επωδού (ρεφραίν) ενός ή δύο στίχων που κατά διαστήματα επαναλαμβάνεται.
Το μαδριγάλι είναι ένα πολυφωνικό κομμάτι που πραγματεύεται θέματα ηρωικά, ποιμενικά και λάγνα. Αποτελείται από μιμήσεις, δηλαδή την επανάληψη μοτίβων σε διαφορετικές φωνές, που αργότερα κάποιες αντικαθιστούνται από όργανα. Έχει έντονο το λογοτεχνικό στοιχείο και μια ευκαμψία που καμία άλλη μουσική φόρμα δεν είχε προσφέρει μέχρι τότε στους μουσικούς.
Τα μαδριγάλια και οι καντσόνες, συχνά παίζονται σε απλοποιημένες τετράφωνες αποδόσεις, αποκλειστικά από όργανα, που συνοδεύουν χορευτές σε δημοφιλή είδη όπως οι παβάνες, τα σαλταρέλα, οι γκαγιάρντες και τα αλμάντ.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η περίοδος της Αναγέννησης συνέβαλε στην αλλαγή στη σκέψη που προώθησε τον πειραματισμό και τον νεωτερισμό στις τέχνες κι τις επιστήμες, αλλά και στη σταδιακή διαμόρφωση της κοινής κουλτούρας της Ευρώπης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Αλμπάνη, Τζένη και Κασιμάτη, Μαριλένα. Η Ιστορία των Τεχνών στην Ευρώπη. Εικαστικές Τέχνες στην Ευρώπη από το Μεσαίωνα ως τον 18ο Αιώνα. Τόμος Α΄, Πάτρα, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2008.
2. Gombrich, E.H. Το Χρονικό της Τέχνης, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1998.
3. Watkin, D. Ιστορία της Δυτικής Αρχιτεκτονικής, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2005.
4. Machlis,J. Forney, K. Η Απόλαυση της μουσικής, Αθήνα, Fagotto, 1996.
5. Στέμαν, Ζ. Ιστορία της Ευρωπαϊκής Μουσικής, Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1984.
6. Headington, C. Ιστορία της μουσικής, Αθήνα, Gutenberg, 1994.
7. Weeks, M. Τα Μυστικά της Μουσικής, Αθήνα, Ελευθεροτυπία, 2009.
8. Westrup, J. Πηγές και παράγοντες της μουσικής, Αθήνα, Δανιάς, 1980.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η παρούσα εργασία εξετάζει τις δυο διαφορετικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις περί δικαιοσύνης από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη με σκοπό να εντοπιστούν οι ομοιότητες και οι διαφορές που υπάρχουν μεταξύ τους.
Όσο αφορά τον Πλάτωνα, γίνεται αναφορά στις φιλοσοφικές θέσεις της Πολιτείας, ενός είδους ιδανικής κοινωνίας όπου η Δικαιοσύνη είναι η υπέρτατη αρετή και έχει θεϊκή προέλευση (Πολιτεία 433a).
Όσο αφορά τον Αριστοτέλη, γίνεται αναφορά στις φιλοσοφικές θέσεις των έργων του Ηθικά Νικομάχεια και Πολιτικά στα οποία, η δικαιοσύνη αποτελεί τον έσχατο σκοπό της πολιτικής μιας πολιτείας και βρίσκεται στην καθημερινή πράξη των ανθρώπων (Πολιτικά III 12, 1282b14-18).
Με βάση αυτές τις δυο κύριες θέσεις, αναπτύσσονται οι θεωρητικές ερμηνείες περί δικαιοσύνης, εντοπίζεται η σχέση ηθικής και πολιτικής και διατυπώνονται κάποιες σκέψεις σχετικά με τη δυνατότητα γονιμοποίησης και εφαρμογής των Πλατωνικών και Αριστοτελικών στοχασμών στις σύγχρονες κοινωνίες τόσο σε ατομικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

1. ΠΛΑΤΩΝ

1.1. Ορισμός της Δικαιοσύνης

Στο Βιβλίο Β΄της Πολιτείας, ο μύθος του δαχτυλιδιού του Γύγη αποτελεί το έναυσμα μιας συζήτησης με στόχο να αποκαλυφθεί ο πραγματικός ορισμός της δικαιοσύνης από τον Σωκράτη. Ο Γλαύκων υποστηρίζει ότι η δικαιοσύνη είναι ένας κοινωνικός εξαναγκασμός δηλαδή ο άνθρωπος αν μπορούσε να αδικήσει και να μη γίνει αντιληπτός θα το έκανε (Πολιτεία 360c). Επίσης είναι δίκαιος γιατί η δικαιοσύνη προσφέρει τιμές, και ωφελήματα. Ο Αδέιμαντος, αδελφός του Γλαύκωνα, συμπληρώνει ότι εκείνος για τον οποίο υπάρχει η εντύπωση ότι είναι δίκαιος αποκτά, χάρη σε αυτή την φαινομενική κατάσταση, όσα καλά επιθυμεί (Πολιτεία 363α). Έτσι, ο Γλάυκων επιμένει να απογυμνώσει ο Σωκράτης τη δικαιοσύνη από τα οφέλη που προέρχονται από αυτήν και να επαινέσει την ίδια καθαυτήν.
Ο Σωκράτης φαινομενικά συμφωνεί αλλά θεωρεί ότι για να διατυπωθεί σωστά ο “ορισμός της δικαιοσύνης”, πρέπει να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο η δικαιοσύνη εφαρμόζεται τόσο σε ατομικό (σε κάθε άνθρωπο ξεχωριστά) όσο και σε συλλογικό επίπεδο (στην Πολιτεία) και αναπτύσσεται η θεωρία της ιδεώδους Πολιτείας.
Η Πολιτεία είναι κατασκευασμένη σύμφωνα με τα πρότυπα της ψυχής και χαρακτηρίζεται από τέσσερις αρετές: σοφία (η γνώση βάσει της οποίας λαμβάνονται οι αποφάσεις για όλη την πόλη και την κατέχουν αυτοί που κυβερνούν) ανδρεία (η εναρμονισμένη με τον νόμο γνώμη του τι πρέπει και τι δεν πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να φοβάται κανείς, την οποία κατέχουν οι φύλακες) σωφροσύνη (η ορθή γνώμη – ο λογισμός που είναι το μικρότερο και ταυτόχρονα καλύτερο κομμάτι κάθε πράγματος) και δικαιοσύνη (το να πράττει κανείς τα δικά του έργα) (Πολιτεία 427e – 433a).
Οι αρετές που απαρτίζουν την Πολιτεία αντιστοιχούν στις τρεις κοινωνικές της ομάδες οι οποίες οφείλουν να λειτουργούν εναρμονισμένα, εκτελώντας η καθεμία αποκλειστικά το δικό της έργο: οι φιλόσοφοι-βασιλείς, οι φύλακες-επίκουροι και οι δημιουργοί-τεχνίτες. Οι φιλόσοφοι-βασιλείς κυβερνούν και έχουν την ευθύνη να λαμβάνουν τις ορθές αποφάσεις (σοφία). Οι φύλακες οφείλουν να υπερασπίζονται την πολιτεία (ανδρεία). Οι δημιουργοί πρέπει να χαλιναγωγούν τα πάθη τους και να είναι συνετοί (σωφροσύνη). Η σωφροσύνη δεν είναι όμως αποκλειστικό χαρακτηριστικό των δημιουργών αλλά όλων των κοινωνικών τάξων.
O κάθε ένας στην κοινωνία κάνει αυτό που χρειάζεται, ανάλογα με τον ρόλο και την ιδιότητα του μέσα σε αυτήν, χωρίς να εμποδίζει τη λειτουργία των συμπολιτών του και να ξεφεύγει από τα όρια που του έχουν οριστεί, χωρίς δηλαδή να είναι πολυπράγμων κάτι που τελικά θεωρείται μέχρι και κακούργημα (Πολιτεία 433a-433b & 434c).
Στο χωρίο 425c-445e, ο Πλάτων ερευνά τα της πόλεως επιχειρώντας να εμβαθύνει στην ψυχή, με στόχο από το συλλογικό να φτάσει στο ατομικό και τελικά να βρεθεί ο ορισμός της δικαιοσύνης. Η ψυχή του ανθρώπου χωρίζεται σε τρία μέρη: το επιθυμητικόν, το οποίο εκφράζει τις βασικές ανάγκες και επιθυμίες του ατόμου, το θυμοειδές που επιχειρεί να τιθασεύσει το επιθυμητικόν και το λογιστικόν στο οποίο (ως ανώτερο) υπακούν τα δύο πρώτα. Το λογιστικόν είναι το μέρος της ψυχής που ελκύεται από την γνώση (φιλόσοφοι), το θυμοειδές επιδιώκει την προστασία του επιθυμητικού, της «τιμής» του ανθρώπου (φύλακες) ενώ το κατώτερο επιθυμητικό κλίνει προς τις σωματικές ηδονές και την απόκτηση πλούτου (δημιουργοί). Και στην περίπτωση της ψυχής, πρέπει να επιτευχθεί αρμονία, ώστε να επιτευχθεί δικαιοσύνη όπως γίνεται με τις κοινωνικές τάξεις. Ο τρόπος επίτευξης της δικαιοσύνης κατά τον Πλάτωνα γίνεται με τη σωστή ανατροφή και παιδεία .
Συμπερασματικά, όταν κάθε τάξη έχει την δική της αρετή τότε στην πολιτεία υπάρχει δικαιοσύνη. Όταν ο καθένας πράττει το καθήκον του όσο γίνεται καλύτερα και εφόσον καθένα από τα μέρη της ψυχής πράττει και αυτό τα δικά του, δηλαδή υπάρχει οικειοπραγία (Πολιτεία 441 d-e) τότε υπάρχει δικαιοσύνη. Ο ορισμός της δικαιοσύνης ανάγεται τελικά στο εξής συμπέρασμα: «… το να παράγεις δικαιοσύνη σημαίνει να ορίζεις κατά τρόπο σύμφωνο με την φυσική τάξη (κατά φύσιν) ποιες θα είναι οι αμοιβαίες σχέσεις εξουσίας των διαφορετικών μερών της ψυχής, ενώ το να παράγεις αδικία σημαίνει αμοιβαίες σχέσεις εξουσίας των μερών της ψυχής οι οποίες αντιστρατεύονται την φύση» (Πολιτεία, 333). Όταν οι σχέσεις εξουσίας των μερών της ψυχής είναι «κατά φύσιν» και όχι «παρά φύσιν», ο άνθρωπος είναι δίκαιος.

1.2. Η Ιδέα του Αγαθού

Οι αρετές σοφία, ανδρεία, σωφροσύνη και δικαιοσύνη είναι Ιδέες και έχουν την πλήρη αξία τους μόνον αν συμπληρωθούν με την Ιδέα του Αγαθού (το Απόλυτο – το Θείο).
Η πραγματική γνώση απορρέει μόνον από τον Κόσμο των Ιδεών. Οι ιδέες είναι νοητές οντότητες, πλήρως επαρκείς, αυθύπαρκτες, αμετάβλητες και κατασκευάσματα θεϊκής νοήσεως και για αυτό αποτελούν τα πραγματικά αντικείμενα της γνώσεως Η πλατωνική θεωρία των ιδεών αναπτύσσεται με τον περίφημο μύθο του σπηλαίου. Οι άνθρωποι ζουν φυλακισμένοι σε σπήλαιο βλέποντας σκιές των πραγμάτων. Η σπηλιά είναι ο κόσμος των αισθήσεων, στον οποίο ο άνθρωπος είναι αιχμάλωτος. Αν κάποιος καταφέρει να βγει από το σπήλαιο, θα αντικρίσει το φως του ήλιου (τη γνώση), τον Κόσμο των Ιδεών. Για κάθε σκιά πράγματος στον κόσμο των αισθήσεων, υπάρχει ένα αντίστοιχο ιδανικό πρότυπο, μια ιδέα. Όλες οι ιδέες κατανέμονται σε μια ιεραρχική τάξη στην κορυφή της οποίας βρίσκεται η απόλυτη Ιδέα του Αγαθού που αποτελεί τον λόγο για τον οποίο όλες οι ιδέες λειτουργούν ως αρχέτυπα των αισθητών φαινομένων .
Ο διαλεκτικός φιλόσοφος που φτάνει στη φωτεινότερη, την υπέρτατη γνώση της Ιδέας του Αγαθού, δεν γνωρίζει ότι αυτό ή εκείνο είναι δίκαιο, αλλά τον λόγο που είναι δίκαιο. Η γενική αρετή της πολιτείας που είναι η δικαιοσύνη, εξαρτάται ουσιαστικά από την σοφία, την αρετή των φιλοσόφων που κυβερνούν. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, το έργο του φιλοσόφου είναι ο φωτισμός των συνανθρώπων του, να γνωρίσουν δηλαδή και αυτοί την ιδέα του αγαθού και να ενεργούν με γνώση ώστε να επιτύχουν την ευδαιμονία της ψυχής και της πόλης. Ο φιλόσοφος με όπλο του την παιδεία μπορεί να βοηθήσει να απελευθερωθούν οι υπόλοιποι άνθρωποι από το σπήλαιο των σκιών .

2. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

2.1. Ορισμός της Δικαιοσύνης

Για τον Αριστοτέλη, ο ατομικός στόχος ταυτίζεται με τον συλλογικό. Η ηθική του Αριστοτέλη, από όπου ανάγονται όλες οι αρετές, είναι κοινωνική ηθική και δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ ατομικής ηθικής και πολιτικής (κοινωνικής) ηθικής. Στην αριστοτελική σκέψη το βασικό ερώτημα είναι πώς ο άνθρωπος μπορεί στη ζωή του να πράττει το αγαθό. Η ευδαιμονία, αποτελεί το ανώτερο αγαθό και αποτελεί αυτοσκοπό. Βρίσκεται πάντοτε στην επιλογή της μέσης οδού (έννοια της μεσότητας) (Ηθικά Νικομάχεια 1106b 3-4), μεταξύ των δύο ακραίων προοπτικών, της υπερβολής και της έλλειψης .
Η πόλη συνδέεται με την ευδαιμονία του πρακτικού βίου και επιτυγχάνεται και με την άσκηση της δικαιοσύνης που είναι ενάρετη πράξη. Κάθε ανθρώπινη πράξη αποσκοπεί στη δημιουργία κάποιου αγαθού, που με τη σειρά του εξυπηρετεί κάποιο άλλο αγαθό, κ.ο.κ. Αυτή η αλυσίδα των αγαθών, κατά τον Αριστοτέλη, θα πρέπει να καταλήξει κάπου, να έχει έναν έσχατο σκοπό και ο έσχατος σκοπός είναι η ευτυχία του συνόλου .
Τα ενάρετα έργα των ανθρώπων διαπράττονται ασφαλώς με γνώμονα τις αρετές οι οποίες διαμορφώνονται από τον ορθό λόγο και τις συνήθειες. Διακρίνονται σε δύο κατηγορίες, τις ηθικές και τις διανοητικές. Οι ηθικές αρετές αποκτώνται από την επανάληψη και τη συνήθεια ενώ οι διανοητικές με την διδασκαλία, τον χρόνο και την εμπειρία . Έτσι λοιπόν, η προσωπική υπεύθυνη επιλογή του καθενός να αποφασίσει αν θα πράξει το δίκαιο ή το άδικο γίνεται βάση τη συνήθεια που έχει να πράττει καθημερινά ηθικά και τη γνώση που έχει αποκτήσει με διαμέσου της παιδείας (Ηθικά Νικομάχεια 1105α 1-2).
Το ζήτημα της δικαιοσύνης καλύπτει ένα μεγάλο τμήμα του αριστοτελικού προβληματισμού. Από τη μια πλευρά, υπάρχει η καθολική δικαιοσύνη (η τελεία αρετή) που ενσωματώνει όλες τις αρετές που έχουν να κάνουν με τη συμπεριφορά του ανθρώπου προς τους άλλους. Εφαρμόζεται και επεξηγείται δε μέσω των νόμων
Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η ειδική δικαιοσύνη (μέρος της καθολικής) που περιλαμβάνει τη διανεμητική δικαιοσύνη δηλαδή την ισότητα και τη νομιμότητα. Η ειδική δικαιοσύνη εφαρμόζεται βάσει της αναλογικής ισότητας ως προς τη διανομή συγκεκριμένων αγαθών. Οι πολίτες της πολιτείας είναι ίσοι γιατί η ειδική δικαιοσύνη διανέμει στα μέλη της τα δέοντα, ανάλογα με τη συνεισφορά, την προσωπική τους αξία και τα κρατικά τους αξιώματα ενώ παράλληλα εμποδίζει την παραβίαση της αναλογικής ισότητας (Ηθικά Νικομάχεια 1130b 31-32).
Κατά τον Αριστοτέλη δίκαιος είναι αυτός που ενδιαφέρεται για την ορθή κατανομή των αγαθών σε όλους τους πολίτες (Ηθικά Νικομάχεια 1134 a-3 & 1250a- 12) και η εφαρμογή της διανεμητικής δικαιοσύνης επιτρέπει στην πόλη να αποφεύγει τις ακραίες καταστάσεις του αλόγιστου κέρδους και ζημίας. Η καθολική δικαιοσύνη, δηλαδή οι δίκαιοι νόμοι προάγουν το κοινό όφελος και συμβάλλουν στην ευδαιμονία της Πολιτείας που αυτό είναι άλλωστε και το ζητούμενο
Σε μια Πολιτεία, η ορθότητα των πολιτευμάτων καθορίζεται από το πόσο η πολιτική που ασκούν προάγει το κοινό συμφέρον της πόλης. Στα Ηθικά Νικομάχεια και στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης τονίζει πως τελικός σκοπός της πολιτικής (της σπουδαιότερης από όλες τις ανθρώπινες τέχνες και επιστήμες) είναι η δικαιοσύνη και δικαιοσύνη είναι ότι προάγει το κοινό συμφέρον: Ἐπεί ἀγαθόν τό τέλος, ἔστι δε πολιτικόν ἀγαθόν τό δίκαιο, τοῦτο δε ἐστί το κοινῇ συμφέρον (Πολιτικά III 12, Ηθικά Νικομάχεια 1282b 14-18).

3. Σχέση Ηθικής και Πολιτικής

Οι έννοιες ηθική και πολιτική στην αρχαιοελληνική σκέψη είναι αλληλένδετες και απασχολούν ιδιαίτερα τόσο τον Πλάτωνα όσο και τον Αριστοτέλη.
Ο κυβερνήτης μιας πλατωνικής πολιτείας είναι ο φιλόσοφος που έχει τη δύναμη της γνώσης την οποία απέκτησε με την επίπονη και συνεχόμενη εκπαίδευση που του πρόσφερε η ίδια η Πολιτεία. Γνωρίζοντας την αλήθεια και κατέχοντας όλες τις ηθικές αρετές, πολιτικό και ηθικό του χρέος είναι να οδηγήσει την Πολιτεία και τους συμπολίτες του προς την πλήρη ευδαιμονία χωρίς να σκέφτεται το προσωπικό συμφέρον. Ο φιλόσοφος δεν έχει εξουσιαστικές τάσεις αλλά θεωρεί την ανάληψη της εξουσίας αναγκαία για το καλό της πόλης.
Ο Αριστοτέλης θεωρεί την ηθική μέρος της πολιτικής. Η ηθική ασχολείται με το άτομο και η πολιτική ασχολείται με το σύνολο των ατόμων. Η πολιτεία αποτελεί την προέκταση της ανθρώπινης φύσης διότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως πολιτικόν ζώον που ζει σε οργανωμένες κοινωνίες. Εφόσον ο ηθικός σκοπός του ανθρώπου είναι η ευδαιμονία, ο πολιτικός σκοπός της πολιτείας, αφού η πόλις νοείται ως ένα φυσικό ον, είναι το δημόσιο ευ ζήν, .
Στα Πολιτικά η σχέση ηθικής και πολιτικής εντοπίζεται σε τρία σημεία: α) η ευδαιμονία του ατόμου επιτυγχάνεται μέσα σε μια οργανωμένη πολιτεία β) η τέλεια πόλη είναι εκείνη όπου οι έννοιες «αγαθός ανήρ» και «σπουδαίος πολίτης» ταυτίζονται (Πολιτικά 1276b) και γ) ο ρόλος της παιδείας, που είναι ασφαλώς εργαλείο της πολιτικής είναι ηθικός, και στόχος της είναι να προετοιμάζει ενάρετους πολίτες .

4. Σύγκριση – Συμπεράσματα

Ο Πλάτωνας, μέσω της θεωρίας των Ιδεών προσδίδει γνωσιολογική και οντολογική υπόσταση στη δικαιοσύνη ενώ ο Αριστοτέλης, περισσότερο επιστημονικός και ορθολογιστής ενδιαφέρεται για τις πράξεις της καθημερινότητας οι οποίες έχουν άμεση σχέση με την πολιτική κατάσταση μιας πόλης.
Ο Πλάτωνας θεωρεί την άγνοια ως την αιτία για την αδικία (Πολιτεία ΣΤ 493α). Όταν ο άνθρωπος θέλει να ενεργήσει βρίσκεται ανάμεσα σε δυο επιλογές: το δίκαιο και το άδικο. Επιλέγει την τελευταία στιγμή, από άγνοια, αυτή που θεωρεί ορθή διότι στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει τι πραγματικά είναι δίκαιο ή άδικο. Ο Αριστοτέλης αντίθετα θεωρεί ότι ο άνθρωπος πολλές φορές γνωρίζοντας ότι θα πράξει το άδικο, το κάνει, παρασυρόμενος όχι από την έλλειψη της γνώσης αλλά από τα πάθη του .
Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, η έννοια του Αγαθού γίνεται αντιληπτή μόνο με το νου μας και όχι με τις πράξεις μας. Όταν ο άνθρωπος λάβει την σωστή παιδεία, είναι σε θέση να παραμερίσει μέσα στην ψυχή του το επιθυμητικό. Με αυτόν τον τρόπο, εξαπλώνεται και κυριαρχεί το λογιστικό μέρος, που αντιστοιχεί στη γνώση και έτσι ο άνθρωπος γίνεται δίκαιος, με άλλα λόγια επανέρχεται στο λογιστικό μέρος της ψυχής η Ιδέα του Δικαίου.
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η δίκαιη πράξη είναι εκούσια. Ο δίκαιος έχει ελεύθερη βούληση και πράττει μετά από λογικές διεργασίες (Πολιτικά 1287 α 27-28). Η δικαιοσύνη αποτελεί μια συνήθεια για τον άνθρωπο και επιτυγχάνεται με την καθημερινή επανάληψη και άσκηση του των δίκαιων πράξεων.
Και οι δύο συμφωνούν στο ότι είναι καλύτερο κάποιος να υποστεί παρά να διαπράξει αδικία γιατί όπου υπάρχει αδικία, το πολίτευμα διατρέχει κίνδυνο. Έτσι ο άνθρωπος πρέπει να καταδικάζει κάθε μορφή αδικίας, ώστε να επικρατεί η αρμονική συνύπαρξη των πολιτών και να επιτευχθεί η ευδαιμονία του ατόμου και του συνόλου . Επίσης και οι δυο δίνουν βαρύτητα στην παιδεία των νέων, των μελλοντικών πολιτών. Ένας από τους βασικούς στόχους της Πολιτείας είναι μέσω του εκπαιδευτικού της συστήματος να εξασφαλίσει την ηθική ακεραιότητα του συνόλου της.
Άλλο ένα κοινό σημείο των δυο φιλοσόφων είναι ότι ο τελικός στόχος κάθε πολιτείας είναι η ευδαιμονία η οποία όμως επιτυγχάνεται διαφορετικά για τον καθένα: για τον Πλάτωνα μέσω της εκπαιδευτικής, θεωρητικής διαδικασίας, για τον Αριστοτέλη μέσω της συνεχόμενης πρακτικής εφαρμογής.
Ανάγοντας τις φιλοσοφικές προσεγγίσεις της πλατωνικής και αριστοτελικής σκέψης στη σημερινή εποχή, αυτές αποτελούν εξαιρετικό οδηγό για τον σημερινό άνθρωπο στην κατανόηση των ηθικών αξιών και στην προσωπική αναζήτηση της γνώσης. Η αναζήτηση της γνώσης δύναται να επιτευχθεί μέσω της συστηματικής πνευματικής εξάσκησης και της παιδείας όπως προτείνει ο Πλάτωνας ενώ η κατάκτηση της ηθικής δύναται να επιτευχθεί με την καθημερινή πρακτική εφαρμογή των ηθικών και δίκαιων πραγμάτων, όπως προτείνει ο Αριστοτέλης.
Η διαλεκτική φιλοσοφία με ερωτήσεις, διάλογο και αυτοεξέταση μπορούν να βοηθήσουν τον άνθρωπο να βρει απαντήσεις στα ερωτήματα που θέτει. Επίσης, στοχεύοντας στην αρμονική συνύπαρξη των διανοητικών και συναισθηματικών λειτουργιών του με τον λογισμό, τον ορθό λόγο, ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του και να καταφέρει να ζει πιο ευτυχισμένος αφού θα είναι σε θέση να πράττει αυτά που πρέπει και να ζει σε αρμονία τόσο με τον εαυτό του όσο και με το κοινωνικό σύνολο στο οποίο κατατάσσεται.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, μτφρ. Δ. Λυπουρλής, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2006

Αριστοτέλης, Πολιτικά ΙΙΙ & ΙV, μτφρ. Π. Τζιώκα – Ευαγγέλου, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2007

Πλάτων, Πολιτεία Α, Δ, Ε & ΣΤ, μτφρ. Ν. Σκουτερόπουλος, εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2002.

Δήμας, Π., «Η φιλοσοφία του Πλάτωνα» στο Βισβιδάκης Σ., κ.ά, Η Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ό Αιώνα, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, σελ. 136.

Μανιάτης, Γ., Φιλοσοφία στην Ευρώπη, Σύντομη Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, ΕΑΠ, Πάτρα, 2008

Μπαγιόνας, Α, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Ηθικής, από τους Προσωκρατικούς ως την Αρχαία Ακαδημία, εκδ. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Θεσσαλονίκη, 1978

«Παράλληλα Κείμενα», Θεματική Ενότητα ΕΠΟ 22, ΕΑΠ, Πάτρα, 2006

Cuthrie, W.K.C. History of Greek Philosophies, Vo. IV, Cambridge University Press, 1995

Windelband W. – Heimsoeth H., Εγχειρίδιο Ιστορίας της Φιλοσοφίας, τ. Β΄, μτφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις αλλαγές στην κοινωνική σύνθεση και στο αστικό τοπίο των ευρωπαϊκών πόλεων κατά τη μετάβαση από το φορντισμό στην παγκοσμιοποίηση.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα περιγράψω τα χαρακτηριστικά των νεωτερικών πόλεων της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης και θα επιχειρήσω μια σύγκριση με τις Μεσογειακές πόλεις.
Στο δεύτερο κεφάλαιο θα περιγράψω τα χαρακτηριστικά των μετανεωτερικών πόλεων και τη μετάβαση προς τις επιχειρηματικές και παγκόσμιες πόλεις και την διαφορετική πορεία των Μεσογειακών πόλεων.

1.Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΠΟΛΗ

Η ανάπτυξη των τεχνολογιών στην οικοδομή και τις μεταφορές στις αρχές του 20ου αιώνα, επιφέρουν σημαντικές αλλαγές στη δομή και την οργάνωση των ευρωπαϊκών πόλεων (Πετροπούλου 2008:279) Οι μεγάλες πόλεις ευνοούν και ευνοούνται από την περαιτέρω ανάπτυξη του φορντισμού. Οι φορντικές βιομηχανίες προσελκύουν εργατικό δυναμικό ενώ οι πυκνές οικονομίες αστικοποίησης αποτελούν κίνητρο για την προσέλκυση πρόσθετων παραγωγικών επενδύσεων. (Κορλιούρος 2009:188)
Η επιτακτική ανάγκη μαζικής στέγασης των πληθυσμών που συνέρεαν μεταπολεμικά στις πόλεις, βρήκε διέξοδο μέσω των προγραμμάτων κοινωνικής στέγασης με την οικοδόμηση συγκροτημάτων εργατικών κατοικιών, ιδιαίτερα στις χώρες που επικρατούσαν οι σοσιαλιστές. (Πετροπούλου 2008:280)
Καθώς οι βορειοευρωπαϊκές χώρες αγωνίζονται να προσεγγίσουν τα προπολεμικά επίπεδα στην παραγωγή, μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα εργατικού δυναμικού προς τα μητροπολιτικά κέντρα, επιφέρουν άνιση και πολωμένη χωροοικονομική ανάπτυξη. (Κορλιούρος 2009:196) Η άνιση ανάπτυξη επηρεάζει και επηρεάζεται από την κοινωνία, μέχρι τη μικροκλίμακα του διαχωρισμού μέσα στην πόλη (Λεοντίδου 2008:250) Το τοπίο της πόλης αλλάζει περνώντας από την αστικοποίηση στην προαστικοποίηση μέσα από τη δημιουργία νέων δικτύων στα μέσα μαζικής μεταφοράς, αλλά και στη μαζική παραγωγή φτηνών κατοικιών. (Πετροπούλου 2008:279-280) Για την κατάπτωση των πόλεων κατά τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση, πολλοί θεωρούν υπαίτιο το ανεκπλήρωτο μανιφέστο της πολεοδομίας του Μοντέρνου Κινήματος, όπως αυτό εκφράστηκε από τα Διεθνή Συνέδρια Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής (CIAM) και ειδικότερα τη «Χάρτα των Αθηνών» του Le Corbusier. (ο.π.:282)
Η οργάνωση της αστικής χωρικότητας αποτέλεσε τομέα συστηματικής κρατικής παρέμβασης διαμορφώνοντας το τυπικό μοντέλο αστικής διαβίωσης του φορντικού καθεστώτος:κατοίκηση σε προάστια με οργανωμένη δόμηση ή σε περιαστικές ζώνες μονοκατοικιών για τα πιο υψηλόμισθα στρώματα εργατοτεχνιτών, εργατικές πολυκατοικίες στο κέντρο για τους απλούς εργάτες. (Κορλιούρος 2009:205-206)
Οι πολιτικές για την οργάνωση της πόλης την εποχή της νεωτερικότητας, επικεντρώνονται στον κατακερματισμό του χώρου, μέσα από τη διαίρεση του σε ζώνες χρήσεων γης. (Λεοντίδου 2008:67)
Γενικά η πολεοδομία στην Βόρεια Ευρώπη, συνέβαλε στην δημιουργία μιας «φορντικής πόλης», εντείνοντας τις κοινωνικο-χωρικές ανισότητες, αφού τις αποσυνέθεσε σε στοιχειώδεις λειτουργίες. (Πετροπούλου 2008:284) Η παραδοσιακή κοινότητα-γειτονιά εξοβελίστηκε από τη νεωτερική «μαζική κοινωνία», που λειτούργησε με βάση τα κοινωνικά δίκτυα και την εξατομίκευση. (Λεοντίδου 2008:267)

Οι ιδέες του Μοντέρνου Κινήματος βρήκαν μικρότερη απήχηση στις πόλεις της Μεσογειακής Ευρώπης που ακολούθησαν σχετικά συγκρίσιμες διαδρομές. Για ιστορικούς λόγους σε αυτές τις πόλεις δεν κυριάρχησε η βασισμένη σε λειτουργικά μοντέλα οργανωμένη δόμηση. (Πετροπούλου 2008:285) Στο μεσογειακό αστικό τοπίο συχνά αποδίδονται «προβιομηχανικά πρότυπα». Εδώ η παράδοση και η ιστορική μνήμη κυριαρχούν σε εντονότερο βαθμό από την υπόλοιπη Ευρώπη. (Λεοντίδου 2008:268)
Οι μεσογειακές πόλεις παρουσιάζουν περισσότερα κοινά με τις λατινοαμερικάνικες, αφού γνώρισαν κοινούς τρόπους ανάπτυξης: την αστική ανάπτυξη πριν τη βιομηχανική, επεκτεινόμενες πριν τη δημιουργία των απαραίτητων υποδομών, βασιζόμενες στην άτυπη οικονομία και τη μικροϊδιοκτησία. (Πετροπούλου 2008:285)
Κυριαρχεί η αντίσταση στον πολεοδομικό σχεδιασμό, η κυριαρχία της «ανώνυμης αρχιτεκτονικής» και η διασπορά των χρήσεων γης στον αστικό ιστό, όπου επιχειρήσεις αναμιγνύονται με κατοικίες. (Λεοντίδου 2008:268)
Άλλα κοινά στοιχεία με τις λατινοαμερικάνικες πόλεις είναι η λεγόμενη «αυθόρμητη δόμηση», η μεσοαστική αυθαίρετη δόμηση αλλά και η κατασκευή πολυώροφων πολυκατοικιών, συχνά δομημένων με μορφές ανταλλαγής όπως η αντιπαροχή. (Πετροπούλου 2008:286)
Οι χρήσεις δεν διαχωρίζονται μόνο οριζόντια αλλά και κατακόρυφα, διαμορφώνοντας ένα μωσαϊκό κατοικίας και οικονομικών δραστηριοτήτων (Λεοντίδου 2008:286)
Το στεγαστικό πρόβλημα μπορεί να λύθηκε με την αυτοστέγαση και την ανέγερση πολυκατοικιών, προκλήθηκαν όμως σοβαρά κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα λόγω της έλλειψης κοινοχρήστων χώρων, της έντονης κυκλοφοριακής συμφόρησης και των υποβαθμισμένων συνθηκών ζωής. (Πετροπούλου 2008:286)

2.Η ΜΕΤΑΜΟΝΤΕΡΝΑ ΠΟΛΗ

Μέσα από τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς που επιφέρουν τα μεταφορντικά καθεστώτα, ανατέλλει η μετανεωτερική κοινωνία. (Λεοντίδου 2008:241)
Στη μεταφορντική εποχή η τοπική αυτοδιοίκηση έχει μεταβιβάσει πλέον πολιτικές εξουσίες σε ιδιωτικούς φορείς. Έτσι η δυνατότητα λήψης αποφάσεων δεν περιορίζεται στα δημοκρατικά εκλεγμένα σώματα. (Πετροπούλου 2008:310)
Οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες βαίνουν από τη μαζική παραγωγή προς καθεστώτα ευέλικτης συσσώρευσης, μετασχηματίζοντας την παραγωγική διαδικασία και τη χωρική διαίρεση. Η κινητικότητα του κεφαλαίου εντείνεται συνεχώς, επιτρέποντας στους επενδυτές να επιλέγουν την περιοχή της εγκατάστασης των επιχειρήσεων ανάμεσα στις πιο συμφέρουσες. (Λεοντίδου 2008:244) Οι πόλεις επιζητούν και ανταγωνίζονται για την προσέλκυση κεφαλαίων και την κεντρικότητα, όπως μια επιχείρηση ανταγωνίζεται τις υπόλοιπες στην προσέλκυση πελατών. (Πετροπούλου 2008:310)
Η εισροή κεφαλαίου σε διαφορετικές κοινωνίες έχει διαφορετικές επιπτώσεις και αποτελέσματα. Ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες, κατά περίπτωση αναδύεται ένα καλειδοσκόπιο τοπίων που διαφοροποιούν τον τόπο σε μια μετανεωτερική πραγματικότητα. (Λεοντίδου 2008:249) Οι τοπικοί θεσμοί και οι αντιλήψεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις αστικές πολιτικές, καθώς οι τόποι και οι κουλτούρες δεν υποτάσσονται σε έναν αφηρημένο χώρο ροών, καθορισμένο από τις κινήσεις κεφαλαίων. (Πετροπούλου 2008:311)
Τα νέα μεταφορντικά τοπία χαρακτηρίζονται από γεωγραφική επανασυγκέντρωση, διαφορές στην ιεραρχία τόπων γεωγραφικού χώρου και από-πόλωση σε συνδυασμό με αστικοποίηση. (Λεοντίδου 2008:249)
Οι νέες αστικές πολιτικές επιδιώκουν την προσέλκυση της δημιουργικής τάξης στο κέντρο της πόλης, η οποία αποτελεί τη νέα κυρίαρχη δύναμη της σύγχρονης μετανεωτερικής κοινωνίας. Η παρουσία της στον αστικό χώρο, τροφοδοτεί την οικονομική ανάπτυξη καθώς αποτελεί πόλο έλξης των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, γεγονός που προϋποθέτει τη μεταμόρφωση των πόλεων σε χώρους ζωντάνιας, ετερογένειας και αυθεντικότητας. (Savage and Warde 2005:168)
Στον τελευταίο κύκλο ζωής των νεωτερικών πόλεων, τα κέντρα αναβαθμίζονται, αλλάζουν χρήσεις και «εξευγενίζονται», εντείνοντας ταυτόχρονα την αστική επέκταση και διασπορά και γεννώντας την επιχειρηματική πόλη. (Λεοντίδου 2008:270) Οι επιχειρηματικές πόλεις αναπτύσσουν στρατηγικές προσέγγισης κεφαλαίων δίνοντας έμφαση στην αρχιτεκτονική σύνθεση και τον τεχνολογικό τους εξοπλισμό, στις πολιτιστικές εγκαταστάσεις, ενώ εξειδικεύονται σε συγκεκριμένες υπηρεσίες προβάλλοντας την «ταυτότητα» τους με διαφημιστικές εκστρατείες, εκθέσεις και συνέδρια. (Πετροπούλου 2008:311)
Η αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας επέφερε σημαντικές μεταβολές όπως η σταδιακή επέκταση του διεθνούς κεφαλαίου, η μετάβαση στη μεταφορντική παραγωγή και η εμφάνιση ενός παγκόσμιου καταμερισμού εργασίας που συνέβαλαν στη παρακμή του παραδοσιακού έθνους-κράτους. Η παρακμή αυτή σημαδεύτηκε από την αύξηση της αυτονομίας και της σημασίας των επιμέρους περιοχών και πόλεων, οι οποίες αναδείχτηκαν σε ανταγωνιστικές οικονομικές οντότητες.(Stevenson 2007:208)
Η σημασία των μεγαλουπόλεων συνεχώς αυξάνεται. Σήμερα υπάρχουν διάσπαρτες σε όλη την υφήλιο περίπου 400 μεγαλουπόλεις με πληθυσμό μεγαλύτερο του ενός εκατομμυρίου και περίπου 10 με πληθυσμό άνω των 10 εκατομμυρίων. Οι ευρωπαϊκές μητροπόλεις παρά το μικρότερο συγκριτικά μέγεθος τους, κατέχουν σημαντικές θέσεις στην παγκόσμια ιεραρχία με βάση τις διευρυμένες διεθνείς τους δραστηριότητες. (Καραβέλη 2009:67) Αυτές οι παγκόσμιες πόλεις παίζουν ιδιαίτερο ρόλο στην παγκοσμιοποίηση του πολιτισμού όσο και στην παγκόσμια οικονομία, συγκροτώντας παγκόσμια δίκτυα. Αναδύονται ως χωρικοί άξονες και κατευθύνουν τα πολύπλοκα διεθνή οικονομικά, επικοινωνιακά και πληροφορικά δίκτυα των πόλεων. (Stevenson 2007:211)
Παρά τις διαφορές στην ορολογία μεταξύ συγγραφέων οι παγκόσμιες πόλεις αποτελούν ένα ειδικό τύπο μεγαλούπολης που δημιουργείται μέσα στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Αποτελούν κέντρα παγκοσμιοποίησης στην οικονομία της τεχνολογίας, την πολιτική και τον πολιτισμό, παγκοσμιοποιώντας τις ανθρώπινες δραστηριότητες σε αυτούς τους τομείς και δημιουργώντας δίκτυα ανταλλαγής εμπορευμάτων και χρήματος, πληροφοριών και γνώσεων, πληθυσμών και αξιών. (Πετροπούλου 2008:305)
Οι παγκοσμιουπόλεις συγκεντρώνουν τα αρχηγεία των πολυεθνικών επιχειρήσεων, έχουν σημαντικές υποδομές που υποστηρίζουν τα διοικητικά και χρηματιστηριακά κέντρα των υπηρεσιών, φιλοξενούν μεγάλα πανεπιστήμια ή ερευνητικά κέντρα και συγκεντρώνουν πολιτικές δραστηριότητες μεγάλης εμβέλειας. (Καραβέλη 2009:68-69) Σημαντικό χαρακτηριστικό των παγκόσμιων πόλεων είναι ότι οι πόλεις αυτές έχουν περισσότερα κοινά μεταξύ τους παρά με τις περιφέρειες μέσα στις οποίες εντάσσονται, καθώς και με τις γειτονικές τους πόλεις. Συχνά δε, συνορεύουν με φτωχές περιοχές χωρίς υποδομές αστικών χώρων, όπως είναι οι παραγκουπόλεις και οι εγκαταλειμμένοι τόποι βιομηχανικής παραγωγής, οπού κατοικούν όλο και περισσότεροι φτωχοί και κυρίως πρόσφυγες. (Stevenson 2007:220)

Αντίθετα οι μεσογειακές πόλεις δεν ακολουθούν τους συμβατικούς «κύκλους ζωής» της βιβλιογραφίας, αλλά μια διαδικασία μετάβασης από την αυθόρμητη αστικοποίηση στην επιχειρηματική πόλη, στο πλαίσιο μιας μετανεωτερικής ενδημικότητας στο αστικό τοπίο της Μεσογειακής Ευρώπης. (Λεοντίδου 2006:75)
Στο μεσογειακό αστικό τοπίο κυριαρχεί με το εντονότερο τρόπο η παράδοση και η ιστορική μνήμη, αν και αυτή παρουσιάζει ασυνέχειες, αντιφάσεις, ανακολουθίες καθώς το «μνημειακό» δεν ορίζεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε εποχή. Οι πόλεις εδώ, αν και δεν βίωσαν σε μεγάλο βαθμό τη νεωτερικότητα, το φορντισμό, ή τον κεϋνσιανισμό, τα τοπία της μετανεωτερικότητας τους φαίνονται πολύ οικεία. (Λεοντίδου 2005:290-291)

4.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Φαίνεται πως από τις βιομηχανικές στις νεωτερικές και μετανεωτερικές πόλεις δημιουργούνται κλιμακούμενες χωρικές διαφοροποιήσεις σε όλα τα επίπεδα. Οι πόλεις μεταβάλλονται από παραγωγικές σε καταναλωτικές και επιχειρηματικές εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες. Οι αστοί στις παγκόσμιες πόλεις, ζουν παράλληλους βίους έστω κι αν τους χωρίζουν χιλιάδες χιλιόμετρα, σε αντίθεση με τους φτωχούς και τους μετανάστες των παραγκουπόλεων που είναι τόσο κοντά τους και συνάμα τόσο μακριά.

5.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Πετροπούλου, Κ. 2008. Ευρωπαϊκή Αστική Γεωγραφία: Από την Πόλη-Κράτος στην «Παγκοσμιούπολη». Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός. (ΕΠΟ 12, ΕΑΠ, Πάτρα)
2. Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
3. Κουρλιούρος, Η. 2001: Διαδρομές στις Θεωρίες του Χώρου: Οικονομικές Γεωγραφίες της Παραγωγής και της Ανάπτυξης. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
4. Λεοντίδου, Λ. 2006. Διαπολιτισμικότητα και ετεροτοπία στο Μεσογειακό αστικό τοπίο: από την αυθόρμητη αστικοποίηση στην επιχειρηματική πόλη. Στο Γοσποδίνη, Α. και Μπεριάτος, Η. (επιμ.) Τα νέα αστικά τοπία και η ελληνική πόλη. Κριτική, Αθήνα.
5. Λεοντίδου, Λ. 2005. Mετανεωτερική Αστική Διακυβέρνηση: από την Πολεοδομική Πολιτική στην Επιχειρηματική Πόλη. Στο ΕΜΠ, Παν. Θεσσαλίας και ΣΕΠΟΧ (επιμ.), Τιμητικός τόμος για τον καθ. Α.Ι.Αραβαντινό, Πόλη και Χώρος από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Αθήνα.
6. Savage, M. & Warde, A. 2005. Αστική Κοινωνιολογία, Καπιταλισμός και Νεωτερικότητα. Παπαζήσης, Αθήνα
7. Stevenson, D. 2007. Πόλεις και αστικοί πολιτισμοί. Κριτική, Αθήνα.
8. Καραβέλη, Ε. 2009. Ανισότητες, Συγκεντρώσεις και Νέα Οικονομική Γεωγραφία. Gutenberg, Αθήνα.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω την περιφέρεια καταγωγής και κατοικίας μου, την περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Στο πρώτο κεφάλαιο θα καταγράψω μερικά δημογραφικά στοιχεία καθώς και τις σημαντικότερες υποδομές.
Στο δεύτερο κεφάλαιο θα επικεντρωθώ στην έδρα της ΠΚΜ τη Θεσσαλονίκη, παρουσιάζοντας τους κυριότερους τομείς ανάπτυξης της.
Στο τρίτο κεφάλαιο θα εξετάσω την άνιση ανάπτυξη μεταξύ του νομού Θεσσαλονίκης και των λοιπών νομών της ΠΚΜ και στο τέταρτο θα συγκρίνω την ανάπτυξη της ΠΚΜ σε σχέση με αυτή της περιφέρειας Αττικής.

1.Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

Η περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας (ΠΚΜ) βρίσκεται στο βόρειο άκρο της χώρας και αποτελείται από τους νομούς Ημαθίας, Θεσσαλονίκης, Κιλκίς, Πέλλας, Πιερίας, Σερρών και Χαλκιδικής. Αποτελεί τη μεγαλύτερη γεωγραφική περιοχή της χώρας, με συνολική έκταση 19.147 km2, καταλαμβάνοντας το 14,5% της συνολικής εθνικής επικράτειας.
Σύμφωνα με την απογραφή της ΕΣΥΕ του 2008 ο πληθυσμός της περιφέρειας, ανέρχονταν σε 1.875.757 κατοίκους, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 17,2% του συνολικού πληθυσμού της χώρας. (ΕΣΥΕ 2009:49)
Η πυκνότητα, η κατανομή και η σύνθεση του πληθυσμού, καθώς και τα ποσοστά απασχόλησης και ανεργίας δεν παρουσιάζουν αξιόλογες διαφοροποιήσεις από τον εθνικό μέσο όρο. Παρόλα αυτά, σε επίπεδο περιφερειών η Κεντρική Μακεδονία προηγείται σε τομείς όπως η συνολική παραγωγή του πρωτογενή τομέα με 18,5% ( η υψηλότερη εθνική τιμή) και το 17,18% του ΑΕΠ. (Πετράκης-Ψυχάρης 2004:48&63)
Στην ΠΚΜ, λειτουργεί το 2ο μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας (το λιμάνι της Θεσσαλονίκης που αποτελεί και τη φυσική πύλη των Βαλκανίων στη θάλασσα) και ο 2ος μεγαλύτερος Αερολιμένας (Αεροδρόμιο Μακεδονία). Η περιφέρεια κατέχει τη δεύτερη θέση στις εξαγωγές με ποσοστό 21,63%.
Η Κεντρική Μακεδονία, είναι η πρώτη περιφέρεια της χώρας σε αγροκτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, κατέχοντας ταυτόχρονα τη μεγαλύτερη έκταση χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης (6.571 χιλ. στρέμματα, σύμφωνα με στοιχεία του 2005), ενώ στη περιοχή παράγεται το 1/5 της συνολικής εγχώριας παραγωγής. (Στουρνάρας 2009:91)
Την περιφέρεια συνδέει οδικά με την υπόλοιπη χώρα ο αυτοκινητόδρομος ΠΑΘΕ και η Εγνατία οδός (έργα σε εξέλιξη), ενώ υπάρχει και επαρκές σιδηροδρομικό δίκτυο με κάθετες συνδέσεις από και προς τις χώρες των Βαλκανίων. Την ενεργειακή αυτονομία διασφαλίζει το δίκτυο μεταφοράς φυσικού αερίου υψηλής πίεσης που διατρέχει την περιφέρεια προερχόμενο από την Τουρκία.
Στην περιφέρεια το 2006, καταγράφονται 10.031 κλίνες θεραπευτηρίων (δημόσιων και ιδιωτικών), αριθμός ο οποίος αντιστοιχεί σε 5,2 κλίνες ανά 1.000 κατοίκους, όταν στο σύνολο της χώρας, αντιστοιχούν 4,8 κλίνες ανά 1.000 κατοίκους. Επίσης, η περιφέρεια το 2005 διέθετε 9.881 ιατρούς, αντιστοιχία δηλαδή 5,2 ιατρών ανά 1.000 κατοίκους. (άνω του εθνικού μέσου όρου). Επίσης, η Κεντρική Μακεδονία διαθέτει 23 δημόσια νοσοκομεία εκ των οποίων τα 13 βρίσκονται στο νομό Θεσσαλονίκης. (ο.π.:19)
Λειτουργούν τέσσερα πανεπιστημιακά εκπαιδευτικά ιδρύματα (Αριστοτέλειο πανεπιστήμιο, πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Αλεξάνδρειο Τ.Ε.Ι. και Τ.Ε.Ι. Σερρών) με το πανεπιστήμιο Μακεδονίας να αποτελεί το μεγαλύτερο σε φοιτητές πανεπιστήμιο της χώρας. (ο.π.:91)
Σχετικά με τον αριθμό των σχολείων, η Κεντρική Μακεδονία, διέθετε 856 δημοτικά σχολεία το 2006, με την αναλογία ανά 1.000 μαθητές πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης να είναι μικρότερη από το σύνολο της χώρας (7,3 έναντι 8,9 δημοτικών σχολείων ανά 1.000 μαθητές στη χώρα). Αντίστοιχα, ανά 1.000 μαθητές γυμνασίου το 2006, αντιστοιχούν 5,1 γυμνάσια στην περιφέρεια (5,7 η αντίστοιχη αναλογία για τη χώρα το ίδιο έτος), ενώ για κάθε 1.000 μαθητές λυκείου (Γενικής κατεύθυνσης και ΤΕΕ) στην Κεντρική Μακεδονία αντιστοιχούν 4,6 σχολεία. Η συγκεκριμένη αναλογία είναι μικρότερη σε σχέση με το σύνολο της χώρας, όπου ανά 1.000 μαθητές αντιστοιχούν 6,1 σχολεία. (ο.π.:20)
Στην ΠΚΜ λειτουργούν τρείς βιομηχανικές περιοχές (ΒΙ.ΠΕ.): Σίνδου, Σερρών και Κιλκίς και ένα βιομηχανικό πάρκο (ΒΙΠΑΘΕ). Επίσης, λειτουργούν το Τεχνολογικό Πάρκο Θεσσαλονίκης – θερμοκοιτίδα ΤΠΘ και εταιρία ∆ιαχείρισης και Ανάπτυξης ΤΠΘ, το Επιχειρηματικό Πάρκο Τεχνόπολη, η θερμοκοιτίδα Τεχνόπολη, η θερμοκοιτίδα i4G και η θερμοκοιτίδα Θέρµη. (ΕΚΕΤΑ 2009:9)
Έδρα και διοικητικό κέντρο της ΠΚΜ είναι η Θεσσαλονίκη.

2.Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Η Θεσσαλονίκη χτισμένη στο σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής, υπήρξε πολιτιστικό, οικονομικό και εμπορικό κέντρο, γνώρισε δε ιδιαίτερη ανάπτυξη τόσο κατά τους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους, όσο και την περίοδο της Τουρκοκρατίας.
Από το 1961 έως το 2001 ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης αυξήθηκε κατά 94,3% φτάνοντας τους 800.764 κατοίκους, κάτι που αποτέλεσε καταλυτικό παράγοντα για το υψηλό επίπεδο ανάπτυξης που κατέχει σήμερα. Η πόλη παρουσιάζει ρυθμούς ανάπτυξης υψηλότερους από το μέσο όρο και συγκεντρώνει το 11,05% της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας της χώρας. (Πετράκης-Ψυχάρης 2004:43-56)
Στην πόλη ιδρύθηκε και λειτουργεί από το 1926 η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης, η μεγαλύτερη εμπορική έκθεση στην Ελλάδα, που διοργανώνεται κάθε Σεπτέμβριο με πλήθος εκθετών από διάφορες χώρες. Επίσης δραστηριοποιείται από το 1961 το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και από το 1959 η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης. Στην πόλη λειτουργούν 15 μουσεία: Αρχαιολογικό, Βυζαντινό, Τεχνολογίας, Κινηματογράφου, Εβραϊσμού, Κρατικό και Μακεδονικό Σύγχρονης Τέχνης, Λαογραφικό, Μακεδονικού Αγώνα, Μουσικών Οργάνων, Ολυμπιακό, Πολεμικό, Σιδηροδρομικό και Ύδρευσης. Πραγματοποιούνται δε σε ετήσια βάση το Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου, το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου, το Φεστιβάλ Τραγουδιού, τον Διεθνή Διαγωνισμό Μουσικής Δωματίου και τα Δημήτρια.
Η Θεσσαλονίκη, υπήρξε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης το 1997, θεσμός για τον οποίο δαπανήθηκαν για έργα και εκδηλώσεις 23 εκατομμύρια ευρώ. (Λαμπριανίδης 2001:77)

3.ΕΝΔΟΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΙΣΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Οι σχετικά υψηλοί δείκτες που παρουσιάζει η ΠΚΜ, οφείλονται κατά κύριο λόγο στη δυναμικότητα της Θεσσαλονίκης. Περίπου ο μισός πληθυσμός της περιφέρειας, ζει στη πόλη, ενώ στον κεντρικό και πυκνοκατοικημένο Δήμο της Θεσσαλονίκης, συγκεντρώνεται το 60% περίπου του πληθυσμού της πόλης – στην Αθήνα ο κεντρικός και επίσης πιο πυκνοκατοικημένος δήμος, συγκεντρώνει μόλις το 25% του αντίστοιχου πληθυσμού. (Μαλούτας 2000:45)
Καθοριστικό παράγοντα για την αστικοποίηση του πληθυσμού της ΠΚΜ έπαιξε και η περίφημη αντιπαροχή, ένας νόμος που ενεργοποιήθηκε κατά τη δεκαετία του 1950 και ωφέλησε τη συγκέντρωση του πληθυσμού στις μεγάλες πόλεις.
Σε επίπεδο υποδομών, η Θεσσαλονίκη διαθέτει το μοναδικό αεροδρόμιο, το μοναδικό εμπορικό λιμάνι, τα τρία από τα τέσσερα ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα και τα δεκατρία από τα 23 νοσοκομεία.
Με εξαίρεση το μητροπολιτικό κέντρο της Θεσσαλονίκης, η υπόλοιπη περιφέρεια της ΚΜ δεν διαθέτει την απαιτούμενη κρίσιμη μάζα σε επίπεδο χωρικού, πληθυσμιακού, παραγωγικού και τεχνολογικού δυναμικού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η αντιμετώπιση των πολλαπλών προκλήσεων και προβλημάτων που συνδέονται με τα διαρθρωτικά προβλήματα της οικονομίας στο σύνολό της. Έτσι, παρά τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης της ΠΚΜ οι περιφερειακές ανισότητες σε όρους αναπτυξιακών επιδόσεων, απασχόλησης και παραγωγικότητας εργασίας είναι σημαντικές. (Στουρνάρας 2009:9)
Η Θεσσαλονίκη είναι ο κύριος εξαγωγικός νομός και μάλιστα με σημαντική διαφορά από τους υπόλοιπους νομούς της ΠΚΜ. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΣΕΒΕ οι εξαγωγές του νομού Θεσσαλονίκης την περίοδο 2003-2007, καταλαμβάνουν το 76,9% των συνολικών εξαγωγών της περιφέρειας, ενώ η μικρότερη συμβολή προέρχεται από τους νομούς Σερρών και Πιερίας (1,8% και 1,9% αντίστοιχα). (ο.π.:44)

4.ΔΙΑΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΙΣΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Διάφοροι ιστορικοί παράγοντες ευθύνονται για την άνιση ανάπτυξη της ΠΚΜ.
Ενδεικτικά μπορούμε να αναφερθούμε στην περιμετρική θέση που καταλαμβάνει σε σχέση με την μητροπολιτική περιφέρεια Αττικής, η οποία δημιουργήθηκε με την ίδρυση του νεότερου ελληνικού κράτους και συσπείρωσε γύρω της υπηρεσίες και θεσμούς. Η μητροπολιτική περιφέρεια επίσης, ενδυναμώθηκε με εργατικό δυναμικό σε μεγαλύτερο βαθμό από ότι η ΠΚΜ, με την εγκατάσταση των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής. (Πετράκης-Ψυχάρης 2004:105)
Η υπαγωγή της κατά τη κατοχή στους Γερμανούς (σε αντίθεση με την Αττική που είχε παραχωρηθεί στους Ιταλούς), ερήμωσε τους περιφερειακούς νομούς της και απογύμνωσε τη μητρόπολη της από την Εβραϊκή κοινότητα-πόλο δραστηριοποίησης στο εμπόριο και τις τέχνες.
Στη διάρκεια «του ψυχρού πολέμου» που ακολούθησε τον Ελληνικό εμφύλιο και για 40 χρόνια, η ΠΚΜ βρέθηκε αποκλεισμένη οικονομικά από τον βορρά, αφού τα σύνορα της συνέπιπταν με τα όρια του σιδηρού παραπετάσματος. (ο.π.:106)
Οι εξελίξεις στη Σερβία από το 1993, επέφεραν ένα σημαντικό πλήγμα στην οικονομία της ΠΚΜ, αφού δυσχεράνθηκαν οι εξαγωγές που πραγματοποιούνταν οδικώς κυρίως προς την Κεντρική Ευρώπη, ενώ σταμάτησε σχεδόν η ροή των τουριστών από την Κεντρική Ευρώπη από όπου έφθαναν οδικώς, ενώ διακόπηκε η προσέλευση Σέρβων για την αγορά φθηνών καταναλωτικών προϊόντων.(Λαμπριανίδης 2008:302)
Στις μέρες μας, η γεωγραφική εγγύτητα της ΠΚΜ με τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, λειτούργησε και πάλι ανασταλτικά αφού οι αναπτυσσόμενες οικονομίες τους που εγγυούνταν μικρά ημερομίσθια, αποτέλεσαν πόλο έλξης των τοπικών βιομηχανιών και επενδύσεων. Αντίθετα η απόσταση με το μεγαλύτερο αστικό κέντρο που θα μπορούσε να απορροφήσει τη παραγωγή, αύξανε το κόστος και το χρόνο μεταφοράς, καθιστώντας την, μη αποδοτική.
Η αποβιομηχάνιση, επέβαλλε την επανεμφάνιση μορφών εργασίας, όπως η άτυπη εργασία, η αυτοαπασχόληση, η υπεργολαβία και η μικρή βιοτεχνική μονάδα. (Λεοντίδου 2008:248&250)
Καθοριστικό ρόλο στην άνιση ανάπτυξη των περιφερειών, έπαιξαν και συνεχίζουν να παίζουν οι κρατικές και κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές. Τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα (ΜΟΠ) που εφαρμόστηκαν από το 1986 έως το 1992 καθώς και τα τρία Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης (ΚΠΣ) που εφαρμόστηκαν από το 1989 έως 2006, απέτυχαν να δημιουργήσουν τις δομές που θα μπορούσαν να εξαλείψουν τις περιφερειακές ανισότητες εντός και εκτός των εθνικών συνόρων, αφού κατασπαταλήθηκαν σε μικρά και ημιτελή έργα με μικρή προστιθέμενη αξία. (Σκλιάς 2008: 199 & Πετράκος-Ψυχάρης 2004:109)
Το κοινοτικό πρόγραμμα περιφερειακής σύγκλισης Inforegio 2007-2013 και το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς, δεν περιλαμβάνουν την ΠΚΜ στις άμεσου ενδιαφέροντος περιοχές. Ο δε αναπτυξιακός νόμος 3299/2004 περιλαμβάνει σημαντικά κίνητρα μόνο για ένα μικρό κομμάτι του νομού Κιλκίς.
Τη δεκαετία το 1990, λανθασμένοι πολιτικοί χειρισμοί (σύγχρονοι και παρελθόντες) δημιούργησαν μια σφοδρή αντιπαράθεση με το γειτονικό κράτος των Σκοπίων σχετικά με την ονομασία του, κόβοντας τους δεσμούς με έναν πιθανό εταίρο στην ανάπτυξη, αλλά κυρίως υποδαυλίζοντας τη μισαλλοδοξία και το νεοσυντηρητισμό που έκτοτε συντήρησε τοπικές πολιτικές εσωστρέφειας και αγκυλώσεων.

Στην Αττική έχει συγκεντρωθεί η οικονομική, κοινωνική και πολιτική ελίτ της χώρας.
Η άρχουσα τάξη της Ελλάδας εκπαιδεύεται εκεί στα ίδια καλά σχολεία, πηγαίνει στα ίδια αθλητικά κλαμπ, σπουδάζει στα καλύτερα πανεπιστήμια της Ευρώπης και των ΗΠΑ, εργάζεται σε υψηλά αμειβόμενες δουλειές στο εξωτερικό και στη συνέχεια στην Ελλάδα. Τμήμα της άρχουσας τάξης της Αθήνας ανήκει πλέον στη διεθνή καπιταλιστική ελίτ, γεγονός που της προσδίδει τεράστια δυναμική. (Λαμπριανίδης 2008:308)
Τα πανελλήνιας εμβέλειας κανάλια είναι συγκεντρωμένα στην Αθήνα και κατέχουν ποσοστό τηλεθέασης 83,2%. Στη Θεσσαλονίκη υπάρχουν δύο τηλεοπτικοί σταθμοί πανελλήνιας εμβέλειας: ΕΤ-3: 2,4% και ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ TV:0,7%. (ο.π.:326)
Για τους ολυμπιακούς αγώνες του 2004 επενδύθηκαν σε έργα υποδομής στην περιφέρεια Αττικής 9 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ αξιόλογη υπήρξε και η μεταφορά της τεχνογνωσίας που συντελέστηκε μέσα από αυτή τη διαδικασία. (Τσώλης:2004)
Το εκτεταμένο πρόγραμμα μετοχοποιήσεων που συντελέστηκε μεταξύ 2000-2005, αφορούσε εταιρείες οι οποίες λόγω του μέχρι πρότινος δημόσιου χαρακτήρα τους έδρευαν στην Αθήνα. Η ανισορροπία που έχουν διαμορφώσει αυτοί οι παράγοντες καθίσταται ιδιαιτέρως εμφανής όταν βλέπουμε τις κεφαλαιοποιήσεις των εισηγμένων εταιρειών στο Χρηματιστήριο. Το έτος 1997, όταν ιδρύθηκε ο δείκτης FT/ASE 20 (κατ’ ουσία ο δείκτης των είκοσι εκ των ισχυρότερων ελληνικών επιχειρήσεων), η συνολική κεφαλαιοποίηση των τότε 21 εισηγμένων εταιρειών της Βόρειας Ελλάδας έφθανε μόλις στο 4,3 % της συνολικής κεφαλαιοποίησης των εταιρειών του δείκτη FT/ASE 20. Οκτώ χρόνια μετά, και παρά τον διπλασιασμό των εισηγμένων της Βόρειας Ελλάδας από 21 σε 46, αυτό το ποσοστό μειώθηκε στο 3,7 % – μια που η κεφαλαιοποίηση των εταιρειών του δείκτη FT/ASE 20 διπλασιάστηκε αυτή την περίοδο. Σήμερα όλες οι εταιρείες του δείκτη FT/ASE 20 έχουν τη διοίκησή τους στην Αττική (αλλά και από τις εταιρείες που συνθέτουν τον δείκτη FT/ASE 40 μόνο τέσσερις εδρεύουν εκτός Αττικής). (Καμάρας:2005)

5.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Όπως είδαμε το εύρος των ενδοπεριφερειακών και διαπεριφερειακών ανισοτήτων στις περιπτώσεις που εξετάσαμε είναι σημαντικό. Ειδικότερα οι αποκλίσεις μεταξύ πρωτεύουσας και περιφέρειας, η οποία δεν καταφέρνει να πετύχει υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, είναι μεγάλες. Οι κυριότεροι λόγοι είναι γεωγραφικοί, ιστορικοί και πολιτικοί. Την εποχή της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης είναι δύσκολο να εφαρμοστούν ουσιαστικά μέτρα για την αντίστροφη του κλίματος. Ίσως η παρακμή των αστικών κέντρων να σηματοδοτήσει μια αναγέννηση της περιφέρειας και την εκ νέου διαμόρφωση του περιφερειακού χάρτη.

6.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Σκλιάς, Π. 2008. Άνιση Ανάπτυξη: Από την Αποικιοκρατία στην Παγκοσμιοποίηση. Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός. (ΕΠΟ 12, ΕΑΠ, Πάτρα)
2. Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
3. Πετράκος, Γ., Ψυχάρης, Γ. 2004. Περιφερειακή Ανάπτυξη στην Ελλάδα. Κριτική, Αθήνα.
4. Στατιστική Επετηρίδα της Ελλάδος 2008, 2009. ΕΣΥΕ, Πειραιάς.
5. Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης. 2009. Μελέτη των δυνατοτήτων Καινοτομίας στην Περιφέρεια Κεντρικής Ελλάδος, ΕΚΕΤΑ, Θέρμη.
6. Στουρνάρας, Γ. 2009. Ανταγωνιστικότητα των 13 Ελληνικών Περιφερειών: Η περίπτωση της Κεντρικής Μακεδονίας. ΙΟΒΕ, Αθήνα.
7. Μαλούτας, Θ. 2000. Κοινωνικός και Οικονομικός Άτλας της Ελλάδας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος.
8. Λαμπριανίδης, Λ. 2008. Η πορεία ανάπτυξης της πόλης από τη δεκαετία του ΄80: γιτί δεν αξιοποιήθηκαν αποτελεσματικά οι ευκαιρίες. Στο Παπαμίχος, Ν. (επιμ.) Η Θεσσαλονίκη στο Μεταίχμιο: Η πόλη από τη σκοπιά των αλλαγών, Κριτική, Αθήνα.
9. Λαμπριανίδης, Λ. 2001. Θεσσαλονίκη, πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης ΄97. Το Βήμα των Κοινωνικών Επιστημών. Τόμος ΣΤ, Τεύχος 31.
10. Καμάρας, Α. 2005. Συντηρητισμός και επιχειρηματικότητα στη Θεσσαλονίκη. Εφημερίδα το Βήμα. Τεύχος 20/2/2005.
11. Τσώλης, Ζ. 2004. Η αλήθεια για το κόστος των ολυμπιακών έργων. Εφημερίδα το Βήμα. Τεύχος 14/11/2004.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις τρείς προθετικιστικές ευρωπαϊκές σχολές γεωγραφικής σκέψης (κλασική, περιφερειακή και αναρχική) και να καταδείξω το πώς η τελευταία επηρέασε την ευρωπαϊκή γεωγραφία. Στο πρώτο κεφάλαιο, θα παρουσιάσω τα κυριότερα σημεία της κλασικής γεωγραφίας, τους κυριότερους εκπροσώπους της και το θεωρητικό της υπόβαθρο, ενώ στο δεύτερο κεφάλαιο θα κάνω το ίδιο για την περιφερειακή γεωγραφία. Στη συνέχεια θα επιχειρήσω να καταγράψω την αναρχική γεωγραφική συνεισφορά και να τονίσω το πώς επιδρά με τις δύο προηγούμενες και τι προαναγγέλλει για το μέλλον. Στο τέλος θα καταγράψω κάποια συμπεράσματα μου.

1.ΚΛΑΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Στη μακρόχρονη ιστορία της Ευρώπης, η χωρικότητα διαφοροποιούνταν ακολουθώντας τις εδαφικές, πολιτικές και οικονομικές αλλαγές της κάθε εποχής. Η γεωγραφική σκέψη προσανατολίζονταν ανάλογα με τις ιστορικές μεταβάσεις και είχε περιγραφικό χαρακτήρα.
Οι νέες συνθήκες που δημιουργεί η ίδρυση εθνών-κρατών επηρεάζουν τη γεωγραφία που «…εγκαταλείπει παλαιότερους περιγραφικούς περιορισμούς αναζητώντας ένα γενικότερο πλαίσιο επιστημονικής της θεμελίωσης.» (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:58) Τον 17ο αιώνα στη Γερμανία, η γεωγραφία αφυπνίζεται ως συστηματική επιστήμη της Φύσης και του Ανθρώπου, μέσα από το έργο του Bernhardus Varenius (1622-1650), Geographia Generalis καθώς και σε ένα βιβλίο του για την Ιαπωνία, όπου πρώτη φορά η γεωγραφία διαχωρίζεται σε γενική και ειδική. Τον 18ο αιώνα στο πανεπιστήμιο του Konigsberg και για 40 χρόνια ο φιλόσοφος Immanuel Kant είναι ο πρώτος πανεπιστημιακός καθηγητής γεωγραφίας. O Kant προσδίδει στη γεωγραφία το κύρος της επιστήμης και την καθιερώνει σε ένα συστηματικό και αυτοδύναμο ακαδημαϊκό κλάδο. (Λεοντίδου 2008:76)
Η σύγχρονη γεωγραφία γεννιέται στη Γερμανία του 19ου αιώνα με την ίδρυση της πρώτης πανεπιστημιακής έδρας στο Βερολίνο το 1820, θέση στην οποία διορίζεται ο Carl Ritter, που «διδάσκει εφαρμοσμένη γεωγραφία, δηλαδή εκπαίδευση προσανατολισμένη στους στόχους της διοίκησης, της πολιτικής και της διαχείρισης του χώρου.» (ο.π.77)
Η κλασική αυτή θεώρηση της γεωγραφίας, χτίζεται πάνω στο θεωρητικό πλαίσιο της περιβαλλοντικής αιτιοκρατίας ή περιβαλλοντικού ντετερμινισμού, που εξηγούσε τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία οργανώνεται και τα ανθρώπινα όντα συμπεριφέρονται με βάση το φυσικό περιβάλλον. (Massey-Allen 2001:19)
Οι αιτιοκράτες, επηρεάζονται από το έργο του Charles Darwin Η προέλευση των ειδών που εκδίδεται το 1859 και υποστηρίζει «…ότι το φυσικό περιβάλλον καθορίζει τις σχέσεις και τις αντιδράσεις του ανθρώπου.» (Λεοντίδου 2008:78) και θεωρούν αναγκαστική την εξελικτική προσαρμογή του ανθρώπου στις αλλαγές του φυσικού περιβάλλοντος, μειώνοντας τη σημασία της ανθρώπινης δράσης. Έτσι η πρωτοκαθεδρία της Ευρώπης σε οικονομικό και πολιτιστικό επίπεδο ερμηνεύεται σαν αποτέλεσμα του ήπιου κλίματος και των πλούσιων φυσικών πόρων, υποβαθμίζοντας το ρόλο που έπαιξε ο δυναμισμός των ευρωπαίων σε αυτή τη διεργασία. Η αιτιοκρατία, δρα έτσι νομιμοποιητικά για τις αποικιοκρατικές βλέψεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων, αποσιωπώντας τις σχέσεις εκμετάλλευσης που αυτές αναπτύσσουν και προβάλλοντας τον «εκπολιτιστικό» χαρακτήρα επεκτατικών επεμβάσεων. (ο.π. 79)
Αρχικός εκπρόσωπος της γεωγραφικής αιτιοκρατίας υπήρξε ο γερμανός Friedrich Ratzel, ο οποίος θεωρείται ιδρυτής της Ανθρωπογεωγραφίας. Αυτός εκδίδει το 1882 το έργο του Ανθρωπογεωγραφία, μέσα στο οποίο εντάσσει στη φυσική γεωγραφία τις κοινωνικές σχέσεις και τις εμφανίζει να επιδρούν στις κοινωνίες όπως οι φυσικές. Θεωρεί επίσης καθοριστική τη γεωμορφολογία, το κλίμα και τους φυσικούς πόρους για την πρόοδο των κοινωνιών και των ανθρώπων. (ο.π. 78)
Στο επόμενο έργο του Πολιτική Γεωγραφία που εκδίδεται το 1897, ο Ratzel προσδίδει στο κράτος ιδιότητες «ζωντανού οργανισμού», που μαζί με το φυσικό περιβάλλον καθορίζει τις ανθρώπινες δραστηριότητες, θέτοντας την ανθρώπινη επίδραση στο περιθώριο. Το ζωντανό αυτό σώμα του κράτους, θεωρεί ότι χρειάζεται «ζωτικό χώρο» (lebensraum) για να αναπτυχθεί, ιδέα που χρησιμοποιήθηκε από τη ναζιστική γεωπολιτική σκέψη και τον εκπρόσωπο της Karl Haushofer για να δικαιολογήσει τους επεκτατικούς πολέμους της Γερμανίας στην Ευρώπη. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:59)
Πριν από την εποχή του μεσοπολέμου η «κλασική» περιγραφική γεωγραφία εγκαταλείφθηκε και επικράτησε το «περιφερειακό» Παράδειγμα. (Λεοντίδου 2008:99)

2.ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Στις αρχές του 20ου αιώνα στη Γαλλία, αναδύεται μια εναλλακτική σχολή γεωγραφικής σκέψης που ασκεί έντονη κριτική στην περιβαλλοντική αιτιοκρατία. Η πιθανοκρατία ή ποσσιμπιλισμός με βασικό εκπρόσωπο τον Vidal de la Blache, διακηρύσσει ότι ο ανθρώπινος παράγοντας έχει δυναμικό ρόλο στη διαμόρφωση του γεωγραφικού περιβάλλοντος. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:59)
Οι Γάλλοι γεωγράφοι, υπήρξαν πάντα λόγω της δομής των σπουδών τους, μαζί ιστορικοί και γεωγράφοι, έτσι που η πιθανοκρατία της περιφερειακής γεωγραφίας, χτίστηκε πάνω στα θεμέλια της φυσικής και ιστορικής γεωγραφίας. (Λεοντίδου 2008:315)
Η πιθανοκρατία αναγνωρίζει στο φυσικό περιβάλλον μόνον έναν από τους παράγοντες διαμόρφωσης της ανθρώπινης δραστηριότητας και τη σχέση μεταξύ φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος σαν μια σχέση ανοικτή, όπου όλα τα ενδεχόμενα είναι πιθανά και όχι μηχανιστικά προκαθορισμένα. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:59) Θεωρούν ότι η φύση έπρεπε να αντιμετωπιστεί όχι σαν καθοριστικός για την ανθρώπινη δράση παράγοντας, αλλά μόνο σαν μια σειρά επιλογών και περιορισμών. (Massey-Allen 2001:19)
Ο Blache στο έργο του Αρχές Ανθρωπογεωγραφίας που εκδόθηκε το 1922 μετά το θάνατο του, εισάγει την έννοια της αλληλεπίδρασης μεταξύ των επιρροών από τον άνθρωπο στο περιβάλλον και το αντίθετο. Οι ιδιομορφίες των ανθρώπινων κοινοτήτων παρόλα τα κοινά στοιχεία από τόπο σε τόπο, τις κάνουν να προσαρμόζονται με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο. (Λεοντίδου 2008:84)
Η περιφερειακή γεωγραφία θεωρεί κάθε τόπο (περιφέρεια) μοναδικό και ανεπανάληπτο, αφού σε κάθε τόπο συναντώνται πλήθος διαφορετικών χαρακτηριστικών (φυσικο-γεωγραφικών, πληθυσμιακών/δημογραφικών, οικονομο-κοινωνικών, πολιτικών κλπ) που το καθένα έχει την δική του βαρύτητα και πρέπει να μελετηθεί, υιοθετώντας τη διεπιστημονική προσέγγιση. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:60)
Η περιφερειακή γεωγραφία επηρεάζει κατά το μεσοπόλεμο και τις Η.Π.Α. με βασικότερο εκπρόσωπο τον Richard Hartshorne, χάνοντας όμως τον παλιό της δυναμισμό, σε αντιδιαστολή με τις κοινωνικές επιστήμες και τη φυσική γεωγραφία. Ο Hartshorne υποστήριξε ότι ναι μεν η γεωγραφία πρέπει να γίνει μια νομοθετική επιστήμη-με την έννοια της ανακάλυψης των γενικότερων νόμων που διέπουν τα γεωγραφικά φαινόμενα- αλλά οι νόμοι αυτοί πρέπει να ανασκευάζονται με βάση τις ιδιαιτερότητες των συγκεκριμένων τόπων. (Κορλιούρος 2001:68)
Με την έλευση της βιομηχανικής επανάστασης, ο ταχύτατος εκτοπισμός των περιφερειακών ιδιαιτεροτήτων από την τεχνολογική ανάπτυξη και εξέταση, υπονόμευσε την περιφερειακή γεωγραφία. (Λεοντίδου 2008:99)

3.ΑΝΑΡΧΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Στο περιθώριο των δύο προηγούμενων τάσεων, αναπτύχθηκε η περισσότερο θεωρητική και αναλυτική, «εναλλακτική» γεωγραφία των αναρχικών,(Λεοντίδου 2008:99) με κύριο εκπρόσωπο τον πρίγκιπα, θεωρητικό του αναρχισμού και γεωγράφο Piotr Kropotkin στη Ρωσία και τον γεωγράφο Elisee Reclus στη Γαλλία. (Λεοντίδου-Σκλιάς 2008:60)
Ο Kropotkin υπήρξε ένας από τους πιο μορφωμένους αναρχικούς στοχαστές και το γεωγραφικό του έργο αν και περιορισμένης έκτασης είναι άκρως πρωτότυπο και προφητικό, όπως το Αγροί, εργοστάσια και εργαστήρια, μια σειρά άρθρων που εκδόθηκαν σε βιβλίο το 1859.
Στη Γαλλία τα έργα του Reclus, του πιο περιπετειώδη από τους μαθητές του Ritter, το La Terre (1866-1867)-μια συστηματική φυσική γεωγραφία και το 19-τομο έργο περιφερειακής γεωγραφίας Nouvelle Geographie Universelle (1875-1894), αποτέλεσαν τη βάση για μια σειρά εγκυκλοπαιδικών σπουδών της γεωγραφίας.(Λεοντίδου 2008:86)
Οι αναρχικοί γεωγράφοι αρνούνταν τη μονοδιάστατη επιρροή των φυσικών και γεωγραφικών φαινομένων στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς. Η εποχή που η πιθανοκρατία του de la Blache, αρκούσε για να εξηγήσει τα φαινόμενα σε τόπους με απλές δραστηριότητες αυτοκατανάλωσης και αγροτικά τοπία, είχε παρέλθει ανεπιστρεπτί με την έλευση της βιομηχανικής επανάστασης. Οι απομονωμένες και αυτοτελείς κοινωνίες του, αφού μπολιάστηκαν με νεωτερικές δομές και εξελιγμένα μέσα παραγωγής, ανέπτυξαν σύνθετες και ταχύτερες διαδικασίες ανάπτυξης σε τοπικό και διεθνές επίπεδο. Το μοντέλο του, καθομολογία και του ίδιου, ωθεί στην αναπόληση του παρελθόντος. Δεν επιδέχεται ούτε την ατμομηχανή, ούτε το σιδηρόδρομο, ούτε καν τα κανάλια. (ο.π. 86-316)
Οι αναρχικοί γεωγράφοι λαμβάνουν υπόψη τους την τεχνολογική και επιστημονική εξέλιξη που επιφέρει η βιομηχανική επανάσταση και διαβλέπουν την εξάπλωση της πέρα από τα σύνορα της Ευρώπης, προφητεύοντας την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. (ο.π. 87) Όπως γράφει ο Κροπότκιν «Αποικίες που συναγωνίζονται τη μητέρα-πατρίδα στην παραγωγή βιομηχανικών αγαθών, αυτός είναι ο παράγοντας που θα ρυθμίσει την οικονομία στον εικοστό αιώνα.» (Κροπότκιν 2008:125).
Ο διεθνισμός των αναρχικών γεωγράφων αντιτάχθηκε στη ραστώνη της πιθανοκρατίας. Τα έργα του Kropotkin τονίζουν τις αντιπαραθέσεις μεταξύ των κυριότερων κοινωνικών ομάδων και επηρέασαν επαναστάτες και μεταρρυθμιστές που ήρθαν σε σύγκρουση με το καπιταλιστικό κατεστημένο. (Λεοντίδου 2008:86-88)
Δυστυχώς η πολιτική φιλοσοφία των αναρχικών γεωγράφων, περιθωριοποιήθηκε από την ακαδημαϊκή κοινότητα και το έργο τους αφαιρέθηκε από το σώμα της ιστορίας της επιστήμης, αφού αγνοήθηκε από την μεταπολεμική γεωγραφική βιβλιογραφία, ενώ η «αποκατάσταση» του Kropotkin, άρχισε μόλις τη δεκαετία του 1970 από την ομάδα του περιοδικού Antipode. (Λεοντίδου 2008:86-87)
Οι αναρχικοί γεωγράφοι κοιτούν το μέλλον, αφού προέβλεψαν την απο-πόλωση και την αποκέντρωση της βιομηχανίας, ακριβώς την περίοδο που η βιομηχανία προκαλούσε πρωτοφανείς συγκεντρώσεις στα βιομηχανικά, εμπορικά και διαμετακομιστικά κέντρα, (Λεοντίδου 2008:87) και την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, τον καιρό των ισχυρών εθνικών συνόρων. Η εκμηχάνιση της γεωργίας, το εμπόριο, η αποικιοκρατία, η εκβιομηχάνιση και άλλες εξελίξεις, σταδιακά καθιέρωσαν τη λογική των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στην Ευρώπη. (Λεοντίδου 2008:88)
Παρόλα αυτά η γεωγραφία, τουλάχιστον αυτή που διδάσκονταν στα πανεπιστήμια, παρέμεινε στάσιμη στην «περιφερειακή σχολή» του μεσοπολέμου, μέχρι τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

4.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Όλες οι ευρωπαϊκές γεωγραφίες που εξετάσαμε παραπάνω, μπορούν να εξηγηθούν μόνο στο ευρύτερο κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν.
Ο χώρος αντιμετωπίζεται διαφορετικά σε κάθε περίπτωση: παντοδύναμη αιτία στην «κλασική» γεωγραφία, μέρος μιας δυναμικής σχέσης αλληλεπίδρασης στην «περιφερειακή», ενώ μελετάται και με διαφορετικό τρόπο: διαιρεμένος σε περιφέρειες ή ακέραιος από τους αναρχικούς γεωγράφους. Η κάθε σχολή σκέψης, κρίνει τα γεωγραφικά φαινόμενα σε συνάρτηση με την πολιτική που εξυπηρετεί. Οι αιτιοκράτες την αποικιοκρατία, οι αναρχικοί την επανάσταση. Οι τελευταίοι, προειδοποίησαν τους λαούς της Ευρώπης για τις συνέπειες του άκρατου οικονομικού φιλελευθερισμού και του καπιταλισμού. Το ζοφερό παρόν και το δυσοίωνο μέλλον τους δικαιώνει.
Η πορεία της γεωγραφίας από τα τέλη του 19ου αιώνα αλλά και κατά τον 20ο, υπήρξε περιπετειώδης μέσα από τη συνύπαρξη αλλά και τη σύγκρουση πολλών σχολών σκέψης. Ο Κορλιούρος την περιγράφει «ως μια πορεία συνέχειας μέσα στην ασυνέχεια, γένεσης, αμφισβήτησης και ανασκευής των υποθέσεων κατά την ποππεριανή έννοια του όρου» (Κορλιούρος 2001:126-127)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Σκλιάς, Π. 2008. Οριοθέτηση της «Ευρώπης» και ανάδυση της Ε.Ε. Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός. (ΕΠΟ 12, ΕΑΠ, Πάτρα)
2. Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
3. Κορλιούρος, Η. 2001. Διαδρομές στις Θεωρίες του Χώρου: Οικονομικές Γεωγραφίες της Παραγωγής και της Ανάπτυξης. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
4. Κροπότκιν, Π. 2008 (μτφρ) Η κατάκτηση του ψωμιού, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα.
5. Massey, D., Allen, J. 2001 (μτφρ) Η Γεωγραφία έχει σημασία! ΕΑΠ, Πάτρα.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις μεταβολές που υπέστη το κέντρο της Ευρώπης από τον ύστερο μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Στο πρώτο κεφάλαιο, θα προσπαθήσω να καθορίσω την Ευρώπη σαν γεωγραφική οντότητα και να προσδιορίσω την έκταση της κατά το έτος 1000. Στη συνέχεια θα επιχειρήσω να περιγράψω την πολιτική κατάσταση και το νοητό κέντρο αυτής της περιόδου. Στα επόμενα κεφάλαια θα περιγράψω τις αιτίες για την μετακίνηση του κέντρου της, ενώ στο τέλος θα επιχειρήσω μια καταγραφή της προσπάθειας διχοτόμησης και των προσπαθειών ένωσης.

1.Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΑΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΟΝΤΟΤΗΤΑ

Η Ευρώπη λόγω της απουσίας συγκεκριμένων γεωγραφικών συνόρων, υπήρξε από καταβολής του όρου μια μεταβαλλόμενη γεωγραφική οντότητα. Ανάλογα με την εποχή, οι ευρωπαίοι προσλάμβαναν και απέλυαν στους κόλπους της, λαούς ή έθνη σε μια διαδικασία που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. Η ασαφής γεωγραφική διάρθρωση της ηπείρου, ακολουθούσε τις δραστηριότητες των κατοίκων της, οι οποίες φαίνονται να είχαν σαν αφετηρία τη μεσόγειο, όπου εμφανίζονται και οι πρώτες οργανωτικές δομές. «…ο ελληνικός κόσμος και ο πολιτισμός που άνθισε εκεί είναι όντως η αφετηρία αυτής της ανθρώπινης περιπέτειας που είναι η ιστορία των Ευρωπαίων.» .(Claude Mosse στο Αρβελέρ-Aymard 2003: 59)
Την αρχή της περιόδου που εξετάζουμε (περί το έτος 1000), η Ευρώπη έχει εξαπλωθεί χωρικά σε σχέση με τους Ρωμαϊκούς χρόνους τοποθετούμενη ανάμεσα στον Ατλαντικό και τα Ουράλια, ενώ τα ανατολικά της σύνορα παραμένουν ακαθόριστα. Αν και είναι χωρισμένη σε ανατολή και δύση, αποτελείται από αμιγώς χριστιανικούς πληθυσμούς « H Republica Christiana, είναι χριστιανικό κράτος και συναθροίζει ορισμένους λαούς και διάφορες κοινότητες, και ανταποκρίνεται , από αυτό και μόνο το γεγονός, σε μια ορισμένη περιοχή, που τυχαίνει να είναι η Ευρώπη.» (Grimal-Millotte-Raynal 1990:46).

2.Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΗΝ ΑΥΓΗ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ

Στην ανατολή η βυζαντινή αυτοκρατορία βρίσκεται στο απόγειο της. Εκτείνεται από την Τραπεζούντα ως το Μπάρι και από τον Δούναβη ως τον Ευφράτη. Η Κωνσταντινούπολη είναι η μεγαλύτερη πόλη της χριστιανοσύνης και κυριαρχεί στο εμπόριο. «…βρίσκεται στο σταυροδρόμι των μεγάλων χερσαίων και ναυτικών οδών που συνδέουν τη βόρεια Ευρώπη και τη μεσογειακή λεκάνη, με την Εγγύς Ανατολή και την Ασία, ελέγχει τις ανταλλαγές προς ανατολάς και προς βορρά μέχρι τη Ρωσία και τη Σκανδιναβία.» (Berstein-Milza 1997:71).
Κυβερνάται από ισχυρούς αυτοκράτορες που εξασφαλίζουν τη συνοχή στο εσωτερικό και την ασφάλεια από εξωτερικούς κινδύνους, ενώ είναι μια αδιαμφισβήτητη θαλάσσια υπερδύναμη που εγγυάται την ασφάλεια του δια θαλάσσης εμπορίου.

Στη δύση η ύπαιθρος σπαράσσεται από ένοπλες συρράξεις μεταξύ τοπικών ηγεμόνων καθιστώντας το χερσαίο εμπόριο εξαιρετικά επισφαλές, ενώ τα παράλια λυμαίνονται πειρατές. «Μουσουλμάνοι εμίρηδες κατείχαν τα παράκτια νησιά Σαρδηνία, Κορσική και Σικελία. Η χρόνια πολιτική αστάθεια της περιοχής προσέλκυσε τυχοδιώκτες, και λίγο μετά το 1000 οι Νορμανδοί πειρατές έκαναν την εμφάνιση τους στη νότια Ιταλία.» (Nicholas 1993:281).

3.ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ

Οι σταυροφορίες, ανοίγουν το δρόμο για την επέκταση της δύσης, πυροδοτώντας μια πρωτοφανή κινητικότητα «Από την επαύριο κιόλας της άλωσης της Ιερουσαλήμ, ολόκληροι στόλοι δρομολογήθηκαν για να μεταφέρουν κάθε χρόνο χιλιάδες προσκυνητών που έρχονταν από όλη τη δύση για να επισκεφτούν τους Άγιους Τόπους» .(Richard στο Αρβελέρ-Aymard 2003: 259)
Ιταλικές και Γαλλικές πόλεις συνάπτουν εμπορικές σχέσεις με την άλλη πλευρά της μεσογείου. Στα λιμάνια της δύσης, αναπτύσσονται μεγάλες βιοτεχνίες που μετατρέπουν τις πρώτες ύλες από την ανατολή σε προϊόντα προς πώληση. Μέσω της ανάπτυξης του εμπορίου, η δύση βγαίνει από έναν οικονομικό λήθαργο έξι αιώνων, που επιτρέπει την ανασύνταξη των παπικών δυνάμεων, με αποτέλεσμα την ανακατάληψη της Ισπανίας και την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης τον 13ο αιώνα.
Την ίδια περίοδο στο βορρά, η επέκταση των αρόσιμων γαιών με την αποψίλωση των δασών και την αποξήρανση των ελών βρίσκεται στο απόγειο της, τροφοδοτώντας έναν εσωτερικό αποικισμό από τη Φλαμανδική ακτή μέχρι τη Σλαβική κεντρική Ευρώπη. Τον 14ο και τον 15ο αιώνα η δυτική Ευρώπη ισχυροποιείται πολιτικά «Η δυτική Ευρώπη βλέπει να γεννιούνται πάνω στα ερείπια των μεσαιωνικών αντιλήψεων που κληρονομήθηκαν από τον ρωμαϊκό πολιτισμό, τα πρώτα έθνη-κράτη (η Ισπανία, η Γαλλία και η Αγγλία) γεωγραφικά προσδιορισμένα από σύνορα.» (Berstein-Milza 1997:257)

Η πτώση της Κωνσταντινούπολης τον 15ο αιώνα επιφέρει ένα ισχυρό πλήγμα στην Ευρώπη. Η πτώση, συνεπάγεται και αλλαγή κυριότητας των στενών (Βοσπόρου και Δαρδανελίων), καθιστώντας πολύ δύσκολο το εμπόριο με την Ανατολή, που γινόταν κυρίως μέσω των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας. Η Ευρώπη μετακινείται δυτικότερα, ενώ αναζητά νέους εμπορικούς δρόμους. Από την Ιβηρική χερσόνησο ξεκινούν οι μεγάλες εξερευνήσεις σε αναζήτηση νέων εμπορικών δρόμων για την Ασία. Οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι πρωτοστατούν σε αυτές τις προσπάθειες. «Νέα κράτη με δυναμισμό και κεκτημένη ορμή από τα χρόνια της ανάκτησης της Ιβηρικής χερσονήσου, επιδίωξαν να συμμετάσχουν στο εμπόριο με την Ανατολή, η οποία βρισκόταν στα χέρια των Αράβων και των Ιταλικών πόλεων, ανακαλύπτοντας νέους θαλάσσιους δρόμους που θα οδηγούσαν στην Ασία και τα προϊόντα της.» (Ράπτης 1999:134) Η ανακάλυψη της Αμερικανικής Ηπείρου και η ίδρυση αποικιών, τροφοδοτεί τη Δύση με φτηνές πρώτες ύλες και πολύτιμα μέταλλα, ενώ ξανασχεδιάζει την οργάνωση της παραγωγής. Το κράτος προσβλέποντας στην ειδίκευση και την κατανομή της εργασίας που θα διαχειριστεί τους νέους πόρους, αναπτύσσει ένα συγκεντρωτικό εκπαιδευτικό σύστημα, θεμελιώδες συστατικό της γέννησης των εθνικισμών. «Ωστόσο η ισχυρότερη μακρόχρονη επίδραση των ανακαλύψεων ήταν η αργή, με διακοπές, αλλά συνεχής μετατόπιση του πολιτικού, οικονομικού και πολιτισμικού βάρους της Ευρωπαϊκής ηπείρου από τη Νότια και Κεντρική Ευρώπη στη Δυτική Ευρώπη και συγκεκριμένα στις χώρες που βρέχονται από τον Ατλαντικό Ωκεανό.» (Ράπτης 1999:138)

4.ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΟ

Η ανακάλυψη της τυπογραφίας και η διάδοση του ευαγγελίου στα χέρια των λαϊκών, πυροδότησε μια μεταρρυθμιστική καταιγίδα (Λουθηρανισμός, Προτεσταντισμός, Αγγλικανισμός), χωρίζοντας τα κράτη της Βόρειας Ευρώπης από τον Ρωμαιοκαθολικισμό και γεννώντας εθνικισμούς. «Η ανάγκη αποκοπής και κατ’ επέκταση διαχωρισμού από τη Ρώμη υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στη δημιουργία εθνικής συνείδησης για τους λαούς της Βόρειας Ευρώπης, όπου η αποδοχή του Λουθηρανισμού και των παραλλαγών του ήταν καταλυτική.» (Λεοντίδου 2008:42)
Η δήμευση των εκκλησιαστικών περιουσιών, συνέβαλε στην αύξηση των κρατικών εσόδων. «Όταν η Σουηδία ασπάσθηκε το λουθηρανισμό, η κυριαρχία του στέμματος στα κτήματα της χώρας πέρασε από το 5 στο 28%…» (Nolte στο Αρβελέρ-Aymard 2003:111)
Στην Ανατολική Ευρώπη η τυπογραφία εισήχθη αργοπορημένα, αφού προσέκρουε στην αντίθεση της Εκκλησίας, σε αντίθεση με την προτεσταντική παιδεία, που έδινε μεγάλη σημασία στην ανάγνωση, μεγαλώνοντας την απόσταση μεταξύ των δύο ευρωπαϊκών πόλων.

Τον 17ο αιώνα στην Βορειοδυτική Ευρώπη, παρουσιάζεται μια ραγδαία ανάπτυξη του μεγάλου θαλάσσιου εμπορίου που ευνοεί τα λιμάνια του Ατλαντικού που πλουτίζουν από το «τριγωνικό εμπόριο». Η οικονομία της ενδοχώρας αυτών των λιμανιών τονώνεται χάρη στη διευθέτηση των υδάτινων οδών, την κατασκευή διωρύγων και στη Γαλλία την δημιουργία ενός δικτύου βασιλικών οδών. «Συγκοινωνία δια θαλάσσης, διαμέσου των ποταμών και δια ξηράς σε μεγάλη ανάπτυξη, περισσότεροι έμποροι και πλοία, περισσότερες αγορές και εμποροπανηγύρεις…» (Aymard στο Αρβελέρ-Aymard 2003:101)

5.Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Από τα μέσα του 18ου αιώνα ξεκινάει από την Αγγλία η βιομηχανική επανάσταση.
Οι δομές ανάπτυξης της υπήρχαν, αφού το διεθνές μεγαλεμπόριο, διέθετε τα απαραίτητα κεφάλαια, ενώ το πιστωτικό σύστημα είχε αναπτυχθεί για να υπηρετήσει τις θαλάσσιες μεταφορές. Ο Διαφωτισμός παρέχει τα ιδεολογικά κίνητρα με την πίστη προς την επιστήμη, την τεχνολογία και την πρόοδο. Στην Αγγλία επίσης, αφθονεί ο γαιάνθρακας, η κινητήρια δύναμη των μηχανών. «Το σημαντικότερο γεγονός παραμένει το χάσμα που ανοίγεται ανάμεσα στη Βορειοδυτική Ευρώπη, όπου παρουσιάζονται οι κυριότερες διαδικασίες εκσυγχρονισμού, και την υπόλοιπη ήπειρο, που διατηρείται στο περιθώριο αυτών των διαδικασιών σε μια αρχαϊκή κατάσταση.» (Berstein-Milza 1997:438)
Η εφεύρεση της ατμομηχανής και οι νέες μέθοδοι κατασκευής του ατσαλιού δημιουργούν ένα νέο μέσο, τον σιδηρόδρομο, που επέτρεψε την μεταφορά ασύλληπτων για την εποχή ποσοτήτων σε πολύ μικρό χρόνο, ανεφοδιάζοντας επαρκώς τον πληθυσμό που είχε κατακλύσει τα βιομηχανικά κέντρα για να επανδρώσει την παραγωγή. «…με κόστος που να μειώνεται τόσο γρήγορα ώστε να μην εξαρτάται πλέον από την υπάρχουσα ζήτηση, αλλά να δημιουργεί τη δική του αγορά.» (Hobsbawm 1990:53)

6.ΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

Η ραγδαία εξέλιξη της βιομηχανίας και η οικονομική ανάπτυξη που ακολούθησε οδήγησε στην όξυνση του ανταγωνισμού Γερμανίας-Αγγλίας για την εξασφάλιση του μονοπωλίου των διεθνών αγορών. «Η διεθνής πολιτική αντιπαλότητα ακολούθησε τα ίχνη της οικονομικής ανάπτυξης και του οικονομικού ανταγωνισμού, αλλά το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της γνώρισμα ήταν ακριβώς το γεγονός ότι δεν είχε κανένα όριο.» (Hobsbawm 1997:29)
Ένας καταστροφικός πόλεμος ξεκινάει το 1914, συμπαρασύροντας στη δίνη του το σύνολο των ευρωπαϊκών κρατών, ενώ όταν λήγει, η καπιταλιστική Ευρώπη του 19ου αιώνα είναι σκιά του παλιού εαυτού της. «Επρόκειτο για έναν παράλογο και καταστροφικό σκοπό που πράγματι κατέστρεψε και νικητές και ηττημένους. Εξώθησε τους ηττημένους στην επανάσταση και τους νικητές στη χρεοκοπία και τη φυσική εξάντληση.» (ο.π.:29)
Οι δυσβάσταχτες αποζημιώσεις που κλήθηκαν να καταβάλουν οι ηττημένοι καθώς και η νόθευση της αρχής της αυτοδιάθεσης των εθνών∙ «Αντίθετα προς την αρχή της αυτοδιάθεσης, αρκετές από τις περιοχές που αποσπάστηκαν από την Αυστρία ήταν ως επί το πλείστον γερμανόφωνες…» (Burns 2006:836) προδιέγραψαν ένα ζοφερό μέλλον για την Ευρώπη, που σε λίγα χρόνια επέστρεψε στα πεδία των μαχών σε έναν ακόμη πιο καταστροφικό πόλεμο.

7.ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΝΕΝΩΣΗ

Μετά το τέλος του Β΄Π.Π., η Σοβιετική Ένωση αναδείχθηκε σε υπερδύναμη. Οι Η.Π.Α., φοβούμενες ότι η εξάπλωση της κεντρικά ελεγχόμενης οικονομίας κομμουνιστικού τύπου στην Ευρώπη θα τους στερήσει τις ευρωπαϊκές αγορές, προχώρησαν το 1947 στην εξαγγελία του σχεδίου Μάρσαλ, με σκοπό την ανάκαμψη της οικονομίας, στις πληττόμενες από τον πόλεμο χώρες. Η αμοιβαία καχυποψία των δύο υπερδυνάμεων χωρίζει την Ευρώπη σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα-σφαίρες επιρροής της καθεμιάς. Τα τείχη ορθώνονται καταμεσής της Ευρώπης.

Η Γαλλία και η Βρετανία, έχοντας περιπέσει στην κατηγορία περιφερειακής δύναμης και φοβούμενες αμερικανικό σχέδιο ενσωμάτωσης των, προχωρούν στη συγκρότηση ευρωπαϊκών συνασπισμών, (Ευρωπαϊκή Κοινοπραξία Άνθρακα και Χάλυβα το 1951, Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα το 1957, Ευρωπαϊκή Ένωση το 1993).
Μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού στη Σοβιετική Ένωση και στην Ανατολική Ευρώπη τη διετία 1989-1991 η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και από το 1995 τίθεται σε ισχύ η συνθήκη του Schengen, καταργώντας τους ελέγχους σε ανθρώπους και αγαθά μεταξύ των εθνικών συνόρων των μελών της.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η Ευρώπη τα τελευταία χρόνια μέσα από την διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπαθεί να συμφιλιώσει την ταραγμένη ιστορία της με την επίσης ταραγμένη γεωγραφία της. Οι θέσεις των πολιτών της μοιράζονται ανάμεσα στον εθνικισμό, την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και την παγκοσμιοποίηση. Η περιφέρεια της Ευρώπης (Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία και βεβαίως Ελλάδα), περιθωριοποιείται για μια ακόμη φορά. Οι ταραχές είναι συχνότερες, η δυσαρέσκεια των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων μεγαλώνει, όπως και η αποχή του εκλογικού σώματος από τις διαδικασίες. Υπάρχει χώρος στο κοινό όραμα των ευρωπαϊκών λαών, για την πολυμορφία και τις εθνικές ιδιαιτερότητες της κάθε ομάδας; Αρκούν οι υπάρχοντες θεσμοί για την στήριξη της οικονομίας; Εν κατακλείδι, χρειαζόμαστε περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη;

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Συλλογικό Έργο, Επιμ. Λεοντίδου, Λ.(2008) Γενική Γεωγραφία, Ανθρωπογεωγραφία και Υλικός Πολιτισμός της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Grimal, P., Millotte, J.P., Raynal, R. (1990) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Παπαζήσης.

Αρβελέρ, Ε., Aymard, M. (2003) Οι Ευρωπαίοι. Α΄τόμος. Αθήνα: Σαββάλας.

Αρβελέρ, Ε., Aymard, M. (2003) Οι Ευρωπαίοι. Β΄τόμος. Αθήνα: Σαββάλας.

Nicholas, D. (1999) Η Εξέλιξη του Μεσαιωνικού Κόσμου. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Bernstein, S., Milza, P. (1997) Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Ράπτης, Κ. (2000) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Β΄τόμος. Πάτρα: ΕΑΠ.

Hobsbawm, E. (1990) Η Εποχή των Επαναστάσεων 1789-1848. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Hobsbawm, E. (1997) Η Εποχή των Άκρων: Ο Σύντομος Εικοστός Αιώνας 1914-1991. Αθήνα: Θεμέλιο.

Burns, E.M. (2006) Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός:Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να καταγράψω τις αλλαγές που δρομολόγησαν η κρίση του 1929 και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος στην αντίληψη για το ρόλο του κράτους στη μεταπολεμική οικονομία. Θα επικεντρωθώ στις ευρωπαϊκές εξελίξεις και θα κάνω μόνο μια μικρή αναφορά στην Σοβιετική Ένωση.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα περιγράψω τις ισχύουσες οικονομικές συνθήκες μέχρι την ύφεση και τις πολιτικές αντιμετώπισης της. Στο δεύτερο κεφάλαιο θα περιγράψω τις τις αλλαγές που επέφερε στην οικονομική σκέψη η θεωρία του Keynes και πως αυτή εκφράστηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

1.ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ 1929

Μέχρι το 1914 η λειτουργία του συστήματος του χρυσού κανόνα, αποτέλεσε κομβικό σημείο για τη διεθνή ισορροπία αλλά και δείκτη υγείας για τις ανεπτυγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες που τον υιοθέτησαν. Ο χρυσός κανόνας αφορούσε την ελεύθερη μετατρεψιμότητα κάθε νομίσματος σε χρυσό και την ελεύθερη εισαγωγή και εξαγωγή συναλλάγματος στις κρατικές επικράτειες. (Μπρέγιαννη 2008:125) Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο η πραγματική αξία, δηλαδή η αγοραστική δύναμη όλων των ευρωπαϊκών νομισμάτων μειώθηκε με τρόπο μη ενιαίο, μεταβάλλοντας τη μεταξύ τους ισοτιμία. (Landes 2003:393)
Το κραχ του χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης τη “Μαύρη Τρίτη” της 29ης Οκτωβρίου του 1929 και η ύφεση που το ακολούθησε, γενικεύτηκε με δραματικό αντίκτυπο στη παγκόσμια οικονομία. Στις περισσότερες χώρες η βιομηχανική παραγωγή συρρικνώθηκε, εκτοξεύοντας την ανεργία. Η ισχνή λειτουργία ή η έλλειψη μηχανισμών κοινωνικής ασφάλισης καθιστούσε την κατάσταση δραματική. (Γαγανάκης 1999:289) Η Μεγάλη Ύφεση κατέστρεψε τον οικονομικό φιλελευθερισμό για μισό αιώνα. Μεταξύ του 1931 και 1932 ο κανόνας χρυσού εγκαταλείφθηκε από τις ΗΠΑ τον Καναδά και τις Σκανδιναβικές χώρες, και το 1936 ακολούθησαν το Βέλγιο η Ολλανδία και η Γαλλία. (Hobsbawm 2004:80) Ότι είχε απομείνει από το καθεστώς της ελεύθερης μετατρεψιμότητας, εξαφάνισε το κύμα υποτιμήσεων της δεκαετίας του 1930, επιβάλλοντας αμυντικές, νομισματικές και συναλλαγματικές ρυθμίσεις. Η οικονομική πολιτική της περιόδου επικεντρώθηκε στη βελτίωση των ισορροπιών μεταξύ των διάφορων κλάδων της οικονομικής δραστηριότητας, σε μια προσπάθεια να προστατευτούν οι εθνικές οικονομίες από εξωτερικές ενοχλήσεις. (Landes 2003:426)
Η ύφεση, ερμηνεύτηκε από τους οικονομολόγους της εποχής σαν αναπόφευκτο αποτέλεσμα του οικονομικού κύκλου, ένα περιοδικό φαινόμενο στο κλασικό μοντέλο της γενικής ισορροπίας. Η Γενική Θεωρία του Κέυνς, υπήρξε μεγάλη θεωρητική καινοτομία της οικονομικής επιστήμης και προσέφερε την πρώτη πειστική ερμηνεία για τη συνεχιζόμενη ανεργία. (Landes 2003:520) Ο Κέυνς, θεωρεί ότι το σύστημα της οικονομίας της αγοράς ήταν χρόνια ασταθές και ανίκανο να οδηγήσει την οικονομία σε πλήρη αξιοποίηση των πλουτοπαραγωγικών πόρων της. (Ψαλιδόπουλος 2008:233)
Από το 1930 έως το 1932 ένα όργιο περιορισμών και αυστηρών ελέγχων στο συνάλλαγμα, μείωσαν το εμπόριο σε όλη την Ευρώπη. Το 70-75% του παγκόσμιου εμπορίου μέχρι το 1937, υπάγονταν σε 170 συμφωνίες “κλήριγκ” που είχαν συνομολογηθεί σε αυτή τη περίοδο. (Ψαλιδόπουλος 2008:231)
Οι κυρίαρχες οικονομικές αντιλήψεις στάθηκαν ακατάλληλες για την αντιμετώπιση των τεράστιων προβλημάτων της ανεργίας και της αναζωογόνησης της παραγωγής. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και τα οικονομικά τους επιτελεία είχαν να επιλέξουν μεταξύ της λήψης βραχυπρόθεσμων μέτρων που θα αποδιάρθρωναν την παγκόσμια ελεύθερη αγορά ή σε μια παθητική στάση που με μαθηματική ακρίβεια οδηγούσε σε γενικευμένη κοινωνική εκτροπή. (Γαγανάκης 1999:290)
Οι απόπειρες των ευρωπαϊκών κοινωνιών του Μεσοπολέμου για επιστροφή στην οικονομική σταθερότητα των αρχών του αιώνα, αντέκρουαν στις ανειλημμένες απο τον καιρό του πολέμου δεσμεύσεις των κυβερνήσεων για παροχές στην εργατική τάξη, πυροδοτώντας μια νέα περίοδο έντασης ανάμεσα στον κόσμο της εργασίας και του κεφαλαίου. (Γαγανάκης 1999:292)
Οι αλλαγές στις οικονομικές πολιτικές μετά την ύφεση, σηματοδότησαν μια δεξιά στροφή στις ηγεσίες των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και τις Ιαπωνίας, αναδεικνύοντας εθνικιστικά καθεστώτα και ανοίγοντας τις πύλες για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. (Hobsbawm 2004:87)

2.ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ

Η μεταπολεμική περίοδος μέχρι τις αρχές του ’70 αποτέλεσε τη “χρυσή εποχή” της κυριαρχίας του κεϋνσιανισμού και της οικονομικής ανάπτυξης. Η ευημερία των πολιτών αποτέλεσε προτεραιότητα των κρατών της Δυτικής Ευρώπης, που οργάνωσαν τις οικονομίες τους στη βάση των αντιλήψεων του Keynes. Ανασχεδιάστηκαν τα συστήματα παιδείας και δημόσιας υγείας, ενώ έγιναν και εκτεταμένες εθνικοποιήσεις. (Ψαλιδόπουλος 2008:238)
Στη δεκαετία του 1950 οι ρυθμοί ανάπτυξης της ΕΣΣΔ ήταν ταχύτεροι από κάθε άλλη δυτική χώρα, ενώ με τον ίδιο ρυθμό αυξάνονταν και οι οικονομίες των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης. Η οικονομική άνοδος φαινόταν να είναι παγκόσμια και ανεξάρτητη από τα οικονομικά καθεστώτα. (Hobsbawm 2004:211)
Οι χώρες του σοβιετικού συνασπισμού, βάζοντας εξαιρετικά φιλόδοξους στόχους, θέσπισαν πενταετή ή εξαετή προγράμματα μαζικοποίησης της παραγωγής και ραγδαίας εκβιομηχάνισης. Τα εισοδήματα της εργατικής τάξης συμπιέστηκαν σε αυτή την “ηρωική αναπτυξιακή φάση”, ώστε τα πλεονάσματα να επανεπενδυθούν στη βιομηχανική ανάπτυξη. (Γαγανάκης 1999:312)
Η ανόρθωση των ευρωπαϊκών οικονομιών εξαρτήθηκε όπως και κατά τον Α΄Π.Π. από τις πολιτικές αποφάσεις των νικητών Συμμάχων, όπως ο διακανονισμός των χρεών που δημιούργησε ο πόλεμος και η παροχή πρόσθετων πιστώσεων. (Landes 2003:528)
Ο συνδυασμός της δυνατότητας κρατικής παρέμβασης στη κρατική οικονομία και ενός σταθερού πλαισίου εξωτερικών οικονομικών σχέσεων, αποτέλεσε το μυστικό της χρυσής εποχής. Ο περιορισμός της κερδοσκοπικής κίνησης κεφαλαίων σύμφωνα με τις αρχές του Keynes και η παράλληλη στήριξη του διεθνούς εμπορίου, εξασφαλίστηκε με επάρκεια από τη συνθήκη του Bretton Woods. (Ψαλιδόπουλος 2008:239)
Χάρη στην έξυπνη μακρό-οικονομική διαχείριση του Keynes ο φοβερός και αναπόφευκτος κύκλος οικονομικής ανόδου και ύφεσης που είχε προκαλέσει τόσες καταστροφές τη περίοδο του μεσοπολέμου, έγινε τώρα μια διαδοχή ήπιων διακυμάνσεων. Τα προβλήματα που είχαν ταλανίσει τον καπιταλισμό την εποχή της Καταστροφής, φάνηκαν να επιλύονται και να εξαφανίζονται. (Hobsbawm 2004:218)
Το κενσϋανό παρεμβατικό κράτος επένδυε δημόσια κεφάλαια και ασκούσε ουσιαστικό έλεγχο στους νευραλγικούς τομείς της εθνικής οικονομίας όπως η ενέργεια, οι μεταφορές, οι τράπεζες και οι αυτοκινητοβιομηχανίες, εξασφαλίζοντας έλεγχο της ανεργίας και πολιτική σταθερότητα. (Ασημακοπούλου 2008:256) Ο κρατισμός υιοθετήθηκε από τις περισσότερες δυτικοευρωπαϊκές κυβερνήσεις, που μετατόπισαν το κέντρο βάρους των πολιτικών τους στην κοινωνία με έμφαση στην ανάπτυξη και την πλήρη απασχόληση, σε αντίθεση με το οικονομικό δόγμα του Μεσοπολέμου που εστίαζε στους δείκτες της οικονομίας. (Γαγανάκης 1999:317)
Το αμερικάνικο σχέδιο Marshall ενίσχυσε ουσιαστικά τη μεταπολεμική ανάκαμψη της Δυτικής Ευρώπης απελευθερώνοντας την από τους περιορισμούς στη ροή ξένου συναλλάγματος προς ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης. (Γαγανάκης 1999:316) Στα πλαίσια του σχεδίου Marshall από το 1947 έως το 1952, διατέθηκαν από τις ΗΠΑ σε ξένες χώρες 22,5 δις δολάρια, τα 7/8 από αυτά με τη μορφή δωρεάς. (Landes 2003:532) Η γενναιοδωρία του σχεδίου ασφαλώς βοήθησε τις χώρες που την παρέλαβαν να εκσυγχρονιστούν, ενώ συγχρόνως εξασφάλισε την αντίσταση τους στις κομμουνιστικές σειρήνες. (Hobsbawm 2004:225)
Η έμφαση που δόθηκε στη χορήγηση δωρεών αντί δανείων, συνιστούσε μείζονα αλλαγή πολιτικής για τις Ηνωμένες Πολιτείες που αναγνώρισαν ότι τα σύνορα που εγγυούνται την ασφάλεια της χώρας βρίσκονταν πολύ μακριά από την αμερικάνικη επικράτεια. Οι ΗΠΑ είχαν άμεσο πολιτικό συμφέρον στη οικονομική ανόρθωση της Ευρώπης. (Landes 2003:532)
Το σχέδιο Marshall έθετε σαν προϋπόθεση την αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και τη σταδιακή απελευθέρωση του ενδοευρωπαϊκού εμπορίου και των πληρωμών, τοποθετώντας τις βάσεις για την περιφερειακή οικονομική συνεργασία στη Δυτική Ευρώπη. (Ασημακοπούλου 2008:257) Επίσης, έβγαλε τις ευρωπαϊκές οικονομίες από το δρόμο της απορρύθμισης και της κρίσης, καθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό τις μετέπειτα εξελίξεις και οδηγώντας τες στην αυτοσυντηρούμενη ανάπτυξη. (Landes 2003:535)
Από το 1950 και για 25 χρόνια στην Ευρώπη υπήρξε συνεχής οικονομική μεγέθυνση, γεγονός πρωτόγνωρο για τα οικονομικά χρονικά. Το κατά κεφαλή Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ) αυξήθηκε κατά 3,8% το χρόνο σε όλη αυτή τη περίοδο. (Ψαλιδόπουλος 2008:239)
Στην εξασφάλιση των επιχειρηματικών κερδών, ρόλο έπαιξε και ο μετριασμός των εργατικών διεκδικήσεων που είχε επιφέρει η θεμελίωση του Κράτους Πρόνοιας. Σημαντική υπήρξε επίσης για τη βαθμιαία απελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου, η ίδρυσης πληθώρας διεθνών οργανισμών όπως ο Οργανισμός Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση Πληρωμών, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα και η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Αυτοί οι οργανισμοί διευθέτησαν τα χρέη των ευρωπαϊκών κρατών, κατάργησαν τις εμπορικές ποσοστώσεις, ρύθμισαν τη παραγωγή άνθρακα και χάλυβα και κατάργησαν τους δασμούς. (Landes 2003:538-541)

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Μετά την ύφεση του 1929 η οικονομική ευημερία και η κοινωνική συνοχή των ευρωπαϊκών κοινωνιών κατέρρευσαν. Το εμπόριο και οι εξαγωγές συρρικνώθηκαν, πυροδοτώντας μια έκρηξη της ανεργίας χωρίς προηγούμενο. Οι οικονομικές πολιτικές που εφαρμόστηκαν για να αντιστρέψουν το κλίμα στάθηκαν ανεπαρκείς, ωθώντας στην εθνική απομόνωση και γεννώντας ολοκληρωτικά καθεστώτα που πυροδότησαν μια παγκόσμια σύρραξη.
Στο τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου στη Δυτική Ευρώπη η υιοθέτηση της κενσϋανής σχεδιασμένης οικονομίας και το σχέδιο Marshall, βοήθησαν στην εδραίωση οικονομιών πλήρους απασχόλησης και κοινωνιών μαζικής κατανάλωσης. Η προσπάθεια ξεπέρασε τις προσδοκίες των οικονομολόγων και αποτέλεσε ένα “οικονομικό θαύμα” που κράτησε μέχρι τη δεκαετία του ’70.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Γαγανάκης, Κ. (1999) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Ψαλιδόπουλος, Μ. (2008) Οικονομική σκέψη και πολιτικές στο Μεσοπόλεμο και στη μεταπολεμική περίοδο. στο Δρίτσα, Μ. (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Ασημακοπούλου, Ζ. (2008) Όψεις οικονομικής και κοινωνικής εξέλιξης στη μεταπολεμική Ευρώπη. στο Δρίτσα, Μ. (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Μπρέγιαννη Κ. (2008) Νόμισμα και οικονομία στη νεώτερη Ευρώπη. στο Δρίτσα, Μ. (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Landes, S.D. (2003) Ο Προμηθέας Χωρίς Δεσμά. Τεχνολογική αλλαγή και βιομηχανική ανάπτυξη στη Δυτική Ευρώπη από το 1750 μέχρι σήμερα. Αθήνα: ΠΙΟΠ.

Hobsbawm, E.J. (2004) Η εποχή των άκρων. Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914-1991. Αθήνα: Θεμέλιο.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να δείξω ότι η Βιομηχανική Επανάσταση ήταν αποτέλεσμα μιας αργής, απρογραμμάτιστης εξελικτικής διαδικασίας, εξετάζοντας τις συνθήκες που τελικά οδήγησαν σε αυτή και που χρονικά ήταν πολύ προγενέστερες της. Θα εξετάσω στις συνθήκες στην προβιομηχανική Αγγλία.
Στο πρώτο μέρος θα παρουσιάσω τις αλλαγές που συντελέστηκαν στην έγγεια ιδιοκτησία και εκμετάλλευση, ενώ στο δεύτερο θα εξετάσω την άνοδο του βιοτικού επιπέδου. Στο τρίτο και τέταρτο μέρος θα αναφερθώ στην αλλαγή των δημογραφικών χαρακτηριστικών και στο τέλος θα αναφερθώ στις τεχνολογικές εξελίξεις.

1.ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΓΗ

Οι αλλαγές που συντελέστηκαν και αφορούν στη διάλυση του θεσμού της φεουδαρχίας, είχαν ήδη ξεκινήσει από τον ύστερο Μεσαίωνα. Η σχέση στην αναλογία της γης και του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού, επηρεάστηκε αποφασιστικά από το «Μαύρο Θάνατο» και τις μεταγενέστερες επιδημίες. Οι γαιοκτήμονες υποχρεώθηκαν να δώσουν σημαντικά κίνητρα για να εξασφαλίσουν τα εργατικά χέρια που απαιτούσε η καλλιέργεια των κτημάτων τους. (Landes 2009:57)
Από τον 16ο αιώνα οι αστοί είχαν επεκτείνει τις δραστηριότητες τους στην αγροτική ύπαιθρο προσεγγίζοντας έμμεσα τη φεουδαλική αριστοκρατία, με την αγορά μεγάλων εκτάσεων γης. (Γαγανάκης 1999:236)
Αυτές οι προκαταρτικές εξελικτικές διεργασίες που συντελέστηκαν μεταξύ 16ου και 18ου αιώνα, έλυσαν το αγροτικό πρόβλημα στην Αγγλία δίνοντας στη γεωργία τη δυναμική που απαιτούνταν για να ανταποκριθεί στα πρώτα στάδια της ταχείας πληθυσμιακής αύξησης. (Hobsbawm 2005:76) Η αλλαγή στο καθεστώς της έγγειας ιδιοκτησίας που εδραιώθηκε προβιομηχανικά, απέφερε στους κτηματίες σημαντικά έσοδα, που πολλά επενδύθηκαν σε βιομηχανικές εφαρμογές. (Γαγανάκης 1999:241)
Στην Αγγλία οι νόμοι περί περιφράξεων (Enclosure Acts), είχαν από το 1760 στρέψει τη γεωργία στην καλλιέργεια της γης που αποσκοπούσε στην πλήρη κάλυψη των αναγκών της αγοράς, (Hobsbawm 2005:52) προκαλώντας μια σημαντική άνοδο των τιμών των αγροτικών προϊόντων. Τα αυξημένα έσοδα της αγροτικής υπαίθρου ανέβασαν το βιοτικό επίπεδο, οδηγώντας στην υιοθέτηση νέων καταναλωτικών προτύπων που μιμούνταν τα αστικά. (Γαγανάκης 1999:239)
Οι ευκαιρίες που δημιούργησε η διεύρυνση της αγοράς αγροτικών προϊόντων, οδήγησαν στη διάλυση των προσωπικών δεσμών και στην αντικατάσταση των διοικούμενων γαιών από επιχειρήσεις ελεύθερων αγροτών. (Landes 2009:57)
Η εκμηχάνιση των αγγλικών καλλιεργειών στην προβιομηχανική εποχή δεν συνετέλεσε στη πρόοδο της, όσο κάποιες νέες μέθοδοι αξιοποίησης της γης που οδήγησαν στην εδραίωση της εξαιρετικά αποδοτικής «εντατικής γεωργίας» του 19ου αιώνα. (Γαγανάκης 1999:240)
Ο μετασχηματισμός της αγροτικής οικονομίας, δημιούργησε τις δομές που θα στήριζαν αργότερα τη Βιομηχανική Επανάσταση, αφού απελευθέρωσε εργατικό δυναμικό, προώθησε τη συσσώρευση κεφαλαίων, δημιούργησε νέα καταναλωτικά πρότυπα και ώθησε τον πληθυσμό στις πόλεις, μέσα από μια αργή και εξελικτική διαδικασία που κράτησε δύο αιώνες.

2.Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ ΒΙΟΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ

Η στροφή στην εντατική γεωργία, η ανάπτυξη των οικοτεχνικών δικτύων και τα κέρδη από το διατλαντικό εμπόριο, είχαν ήδη προσδώσει στην Αγγλία σημαντικό προβάδισμα στην οικονομία από τον 16ο αιώνα.
Ήταν μια κοινωνία που από οικονομική άποψη, είχε ήδη υπερβεί κατά πολύ το επίπεδο της στοιχειώδους επιβίωσης και ήταν ήδη πλούσια πριν τη Βιομηχανική Επανάσταση. Πηγή αυτού του πλούτου, ήταν οι επενδύσεις εκτός των ευρωπαϊκών συνόρων, που οδήγησαν στη μακραίωνη και σταδιακή συσσώρευση. (Landes 2009:31-32)
Η οικονομία της προβιομηχανικής Αγγλίας ήταν ήδη ακμαία. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι ήταν σε θέση να διαθέτουν το πλεόνασμα των αγαθών που παρήγαγαν σε μια συνεχώς αυξανόμενη αγορά, ενώ ανάλογος αριθμός ανθρώπων μπορούσε να διαθέσει τα χρήματα για την αγορά τους. (Burns 2006:466)
Το βιοτικό επίπεδο και η κατά κεφαλή αγοραστική δύναμη στην Αγγλία, ήταν σε πολύ υψηλότερα επίπεδα από ότι στην ηπειρωτική Ευρώπη (διπλάσιοι από τη Γαλλία και σε ακόμη μεγαλύτερα επίπεδα από τις περιοχές ανατολικά του Ρήνου), ενώ υπήρχε και μεγαλύτερη ισοκατανομή του εισοδήματος. (Landes 2009:67-70)

3.Η ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

Το Λονδίνο ήταν η μεγαλύτερη πόλη της προβιομηχανικής εποχής με 1.000.00 κατοίκους και οι ανάγκες που γέννησε αυτή η γιγάντωση, λειτούργησαν ενισχυτικά στην περαιτέρω εξέλιξη της βιομηχανικής κοινωνίας. Από τα τέλη του 16ου αιώνα έδωσε ώθηση στη γρήγορη ανάπτυξη των ανθρακωρυχείων, αφού το κάρβουνο χρησιμοποιούνταν σαν οικιακό καύσιμο, λόγω της σχετικής έλλειψης δασών στη Βρετανία. (Hobsbawm 2005:69)
Η επέκταση του αστικού χώρου, εκτίναξε τη ζήτηση του κρέατος, καθιστώντας την κτηνοτροφία ιδιαίτερα επικερδή και στρέφοντας τους Άγγλους αγρότες στη μαζική καλλιέργεια ζωοτροφών, αναπτύσσοντας τις πρακτικές εναλλακτικής σποράς. (Γαγανάκης 1999:240)
Ο μετασχηματισμός σε μια αστική κοινωνία, συνεπάγονταν αυξανόμενη εξειδίκευση, καταμερισμό εργασίας και εδραίωση σχέσεων αλληλεξάρτησης (North 2000:249), απαραίτητα συστατικά για την ένταξη του βιομηχανικού εργάτη στη παραγωγή.

4.Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

Στη διάρκεια του 16ου αιώνα ο αγγλικός πληθυσμός αυξήθηκε κατά 60%, διευρύνοντας σημαντικά την εγχώρια αγορά και δίνοντας ουσιαστική ώθηση στην ανάπτυξη της εθνικής βιομηχανικής παραγωγής. (Γαγανάκης 1999:239) Η νέα δημογραφική κατάσταση που διαμορφώνεται στη δεκαετία του 1730, χαρακτηρίζεται από τη διατήρηση μιας μεγάλης γεννητικότητας, που όμως συνοδεύεται πλέον από σημαντική μείωση της θνησιμότητας. (Bernstein-Milza 97:438)

Η ταχύτατη γενική πληθυσμιακή αύξηση, οδήγησε στη συγκέντρωση του μη γεωργικού πληθυσμού στα αστικά κέντρα, κινητοποιώντας ή ανακατανέμοντας τη βιομηχανική οικονομία. (Hobsbawm 2005:75) Η αύξηση του πληθυσμού, εξασφάλισε επίσης ένα διαρκές απόθεμα εργατικής δύναμης που θα απασχολούνταν στη βιομηχανία. (Burns 2006:465)

5.ΟΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

Στις γκραβούρες του 19ου αιώνα, απεικονίζονται πολύπλοκες μηχανές με μυστηριώδεις λειτουργίες, εγκατεστημένες σε χώρους τεραστίων διαστάσεων. Πόσες όμως από αυτές προϋπήρχαν και σε ποιο βαθμό; Ήταν τελικά η εφεύρεση των μηχανών ή η βαθμιαία γενίκευση στη χρήση τους ο καθοριστικός παράγοντας; Οι τεχνολογικές ανακαλύψεις στην Αγγλία του 18ου αιώνα δεν ξεπήδησαν από το κενό, αλλά ήταν μέρος μιας συνεχιζόμενης διαδικασίας που είχε ξεκινήσει αργά από το Μεσαίωνα, συσσωρεύοντας αλλαγές που οδήγησαν σε μια επιτάχυνση γύρω στο 1750. (Aldcroft-Ville 2005:194) Οι ατμομηχανές χρησιμοποιούνταν στα ανθρακωρυχεία πολλές δεκαετίες πριν την ατμομηχανή του Watt και τα μεγάλα εργοστάσια υπήρχαν και πριν τη Βιομηχανική Επανάσταση. (North 2000:252) Πολλά από τα εργαλεία που χρησιμοποιούνταν στη παραγωγή εξελίσσονται σε μηχανές εν μέρει από την περίοδο της μανιφακτούρας και σποραδικά πολύ πριν από αυτή, όμως δεν επαναστατοποίησαν τον τρόπο της παραγωγής. Η ίδια η ατμομηχανή, ενώ είχε εφευρεθεί στα τέλη του 17ου αιώνα, λειτουργούσε μέχρι το 1780 χωρίς να προκαλέσει καμιά Βιομηχανική Επανάσταση. (Marx 2002:390)
Η βιομηχανική ανάπτυξη του 18ου αιώνα δεν οδήγησε ούτε αμέσως, ούτε σχετικά γρήγορα σε Βιομηχανική Επανάσταση. Ο αυτοματισμός των μέχρι τότε χειρονακτικών ή μερικώς βιομηχανοποιημένων εργασιών, πήρε κατά το 1815 κυρίως τη μορφή γενίκευσης των μηχανημάτων που ήδη υπήρχαν ή άλλων ελαφρά βελτιωμένων και όχι τη μορφή περαιτέρω τεχνολογικής επανάστασης. (Hobsbawm 2005:67-69) Όσο συγκλονιστική και αν υπήρξε η Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία, πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη ότι ολοκληρώθηκε σε διάστημα δύο και τριών γενεών. (Burns 2006:479)
Οι τεχνολογικές καινοτομίες που ταυτίστηκαν με τη βιομηχανική επανάσταση, χρειάστηκαν μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι να ενταχθούν πλήρως στην παραγωγική διαδικασία ή/και εφαρμόστηκαν μόνο σταδιακά, ενώ είχαν πρωτοεμφανιστεί προγενέστερα σε διάφορες χώρες. (Γαγανάκης 1999:238-242)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Όπως έδειξα, οι συνθήκες που οδήγησαν στην εκτίναξη της βιομηχανικής παραγωγής και τη λεγόμενη Βιομηχανική Επανάσταση, είχαν βαθύτερα θεμέλια και δεν γεννήθηκαν από την εφαρμογή αυστηρού οικονομικού σχεδιασμού. Η μαζική ρήξη με το παρελθόν που θα δικαιολογούσε τον όρο «Επανάσταση» δεν συντελέστηκε. (North 2000: 252) Πρόκειται για μια μάλλον παρωχημένη ιστοριογραφική σύμβαση.
Η καινοτομία μεταξύ 1780 και 1870 ήταν το μέγεθος των μεταβολών και όχι ο επαναστατικός τους χαρακτήρας.(ο.π:253)
Η Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία ήταν αποτέλεσμα μιας σύμπτωσης και αλληλεπίδρασης διαφόρων παραγόντων, με κίνητρο την πρόωρη διάλυση των φεουδαρχικών δεσμών, σε μια κοινωνία σφυρηλατημένη από τη μισθωτή εργασία. (Mikulas 2008:76).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Bernstein, S., Milza, P. (1997) Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Burns, E.M. (2006) Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός:Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Γαγανάκης, Κ. (1999) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Mikulas, T. (2008) Η Βιομηχανική Επανάσταση και η Κοινωνία στην Ευρώπη κατά το 19ο αιώνα. στο Δρίτσα, Μ. (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Landes, S.D. (2003) Ο Προμηθέας Χωρίς Δεσμά. Τεχνολογική αλλαγή και βιομηχανική ανάπτυξη στη Δυτική Ευρώπη από το 1750 μέχρι σήμερα. Αθήνα: ΠΙΟΠ.

North, C.D. (2000) Δομή και Μεταβολές στην Οικονομική Ιστορία. Αθήνα: Κριτική.

Marx, K. (2002) Το Κεφάλαιο. Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Aldcroft, D. Ville, S. (2005) Η Ευρωπαϊκή Οικονομία 1750-1914. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Hobsbawm, E.J. (2002) Η εποχή των Επαναστάσεων 1789-1848. Αθήνα: ΜΙΕΤ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να εξετάσω συγκριτικά τα συστήματα οργάνωσης της παραγωγής του μεταποιητικού τομέα, που αναπτύχθηκαν και λειτούργησαν στη δυτική και κεντρική Ευρώπη από τις αρχές του 16ου αιώνα ως τα μέσα του 18ου.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα περιγράψω το σύστημα παραγωγής στις συντεχνίες των τεχνιτών και τις ιδιομορφίες του. Στο δεύτερο κεφάλαιο θα αναφερθώ στο σύστημα ανάθεσης της παραγωγής (“Putting Out” system ή οικοτεχνία), τα χαρακτηριστικά του και την επιρροή του στη διαμόρφωση των μετέπειτα συνθηκών στις αγορές.
Στο τέλος θα επιχειρήσω μια σύγκριση των δύο συστημάτων και θα δοκιμάσω να εξάγω κάποια συμπεράσματα.

1.ΟΙ ΣΥΝΤΕΧΝΙΕΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΤΩΝ

Κατά την πρώιμη νεότερη εποχή, η πληθυσμιακή άνοδος, η διεύρυνση του αστικού χώρου, η αύξηση του εισοδήματος των ευπορότερων στρωμάτων, τα μεταναστευτικά ρεύματα που προκάλεσε η Μεταρρύθμιση, αλλά και οι ανάγκες της κρατικής ανάπτυξης, συνέβαλαν την άνθιση του ευρωπαϊκού μεταποιητικού τομέα. (Γαγανάκης 1999:194)
Τα αγαθά, παρήγαγαν σε μονάδες μικρής κλίμακας στις πόλεις οι τεχνίτες. Αυτοί, διέθεταν συνήθως οι ίδιοι τα προϊόντα τους μέσα στα εργαστήρια/καταστήματα τους, που συχνά είχαν αμιγώς οικογενειακό χαρακτήρα και αποτελούσαν επέκταση του οικιακού χώρου. (Διαλέτη 2008:49) Οι τεχνίτες, ήταν οργανωμένοι σε επαγγελματικές συντεχνίες, οργανώσεις που ρύθμιζαν συλλογικά τη κοινή τους δραστηριότητα, μέσα από την τήρηση αυστηρών κανόνων. (Nicholas 2007:444)
Στην κορυφή της αυστηρής ιεραρχίας των συντεχνιών βρισκόταν ο μάστορας, το μόνο μέλος της συντεχνίας με πλήρη δικαιώματα. Η ιδιότητα του μέλους της συντεχνίας ήταν κληρονομική και έδινε το δικαίωμα στο μάστορα να διατηρεί δικό του κατάστημα, να εκπαιδεύει μαθητευόμενους και να προσλαμβάνει μισθωτούς τεχνίτες. Οι τελευταίοι, όφειλαν σεβασμό στο μάστορα, ο οποίος έλεγχε την επαγγελματική αλλά και την ηθική τους συμπεριφορά, ενώ είχε λόγο και σε προσωπικά ζητήματα, όπως π.χ. ο γάμος του μαθητευόμενου. (Διαλέτη 2008:50)
Η ιδιότητα του μάστορα στις περισσότερες συντεχνίες, αποτελούσε κοινωνική διάκριση, αφού χαρακτήριζε έναν εύπορο πολίτη, κατάλληλο να αναλάβει δημόσια αξιώματα. (Nicholas 2007:580)
Αποστολή των συντεχνιών ήταν η συμμαχία μεταξύ των μαστόρων του ίδιου επαγγέλματος, η προάσπιση της αποκλειστικότητας στην παραγωγή συγκεκριμένων προϊόντων και η κυριαρχία στην αγορά της πόλης. (Μπρωντέλ 1995:369)
Οι συντεχνίες αποφάσιζαν και επέβαλλαν τα ημερομίσθια, τα ωράρια και τους όρους εργασίας του κλάδου τους, ενώ πολύ σημαντική ήταν και η διασφάλιση της ποιότητας του προς διάθεση προϊόντος. Υπήρχε στενή συνεργασία μεταξύ των δημοτικών αρχόντων και των συντεχνιών, ενώ στις πόλεις του Βορρά οι συντεχνίες απέκτησαν και πολιτική εξουσία. (Nicholas 2007:446-7)
Κάθε συντεχνία πέρα από τον επαγγελματικό της ρόλο, ανέπτυσσε πρωτοβουλίες θρησκευτικού και φιλανθρωπικού χαρακτήρα. Στις καθολικές πόλεις οι συντεχνίες είχαν τις δικές τους θρησκευτικές αργίες και προστάτη άγιο. Μέσω των αργιών περιόριζαν και την παραγωγή κρατώντας την πάντα κάτω από τη ζήτηση. (Διαλέτη 2008:51)
Οι συντεχνίες δεν κατόρθωσαν να επιβληθούν χωρίς περιορισμούς, ενώ ακόμα και την εποχή της άνθησης τους, δεν κατάφεραν να ανταποκριθούν σε ένα μεγάλο μέρος των συναλλαγών, της αγοράς εργασίας και της παραγωγής. (Μπρωντέλ 1995:368)
Ο ανταγωνισμός που οι ίδιες ευνοούσαν, δεν απέβλεπε στη μείωση του κόστους παραγωγής, αλλά στη βελτίωση της ποιότητας του προϊόντος. (Διαλέτη 2008:52) Επιπλέον, ενισχυμένες από νέες τεχνολογικές πρακτικές, καινούργιες δραστηριότητες είχαν αρχίσει να δημιουργούνται έξω από το συντεχνιακό σύστημα, όπως τα ορυχεία, η μεταλλουργία και η εριουργία. (Burns 2006:239)
Σταδιακά οι συντεχνίες χάνουν της αυτονομία τους. Σ’ αυτό συμβάλλουν η αύξηση του κόστους των μέσων παραγωγής, η περιορισμένη πρόσβαση σε φθηνές πρώτες ύλες, ο δανεισμός και η απώλεια του δικαιώματος πρόσβασης στις τοπικές αγορές. Τον έλεγχο παίρνουν σταδιακά οι έμποροι που διαθέτουν τα απαραίτητα κεφάλαια. (Γαγανάκης 1999:199)
Στην υφαντουργία, η κυριαρχία του εμπορικού κεφαλαίου απλώς επιδείνωσε τις συνθήκες των χειροτεχνών σε βαθμό που οι τελευταίοι να βρίσκονται από μερικές απόψεις, σε χειρότερη θέση από τους μισθωτούς εργάτες. (Χίλτον 1986:215)

2.ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΘΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Τον 17ο αιώνα στη Βόρεια Ευρώπη, εδραιώνεται το σύστημα ανάθεσης της παραγωγής. Οι έμποροι, λειτουργώντας σαν εργοδότες, παρέχουν στους τεχνίτες των πόλεων και κυρίως στους κατοίκους της υπαίθρου πρώτες ύλες και εργαλεία, αγοράζοντας κατόπιν το παραγόμενο προϊόν σε προκαθορισμένη τιμή. (Διαλέτη 2008:53) Η εξάπλωση του συστήματος στην αγροτική ύπαιθρο, συντελέστηκε με τη συνεργασία των μεγάλων γαιοκτημόνων, της κοσμικής αριστοκρατίας, της Εκκλησίας, αλλά και πολλών συνεταιρισμών μαστόρων των συντεχνιών. (Γαγανάκης 1999:200)
Το σύστημα της οικοτεχνίας, χαρακτήριζε ο σαφής καταμερισμός της εργασίας. Εφαρμόστηκε κυρίως στην υφαντουργία και απασχολούσε ανειδίκευτους εργάτες στα πρώτα στάδια της παραγωγής όπως ο καθαρισμός του μαλλιού και το λανάρισμα και εξειδικευμένους στην τελική κατεργασία του προϊόντος όπως το γνέσιμο και η ύφανση. (Διαλέτη 2008:53) Η ίδια η φύση των αγροτικών και αλιευτικών εργασιών των κατοίκων της υπαίθρου που δεν μπορούσαν να εργαστούν το χειμώνα, τράβηξε το ενδιαφέρον των επιχειρηματιών εμπόρων στο εξωαστικό εργατικό δυναμικό, προωθώντας μια εκτεταμένη βιοτεχνική δραστηριότητα. (Μπρωντέλ 1995:355-356)
Σε γενικές γραμμές τα οικοτεχνικά δίκτυα αποτελούνταν από μικρές παραγωγικές μονάδες, αφού σε αυτές ήταν ευκολότερος ο συντονισμός της παραγωγής και λιγότερες οι δυσλειτουργίες, αλλά υπήρχαν και δίκτυα μεγαλύτερης κλίμακας. (Γαγανάκης 1999:201)
Η οικοτεχνία υπήρξε ένα σύστημα ευέλικτο, ικανό να προσαρμόζεται στις ανάγκες της αγοράς και ευκίνητο, αφού μπορούσε εύκολα να μεταφερθεί και να στηθεί σε πιο προσοδοφόρες περιοχές. Ο έμπορος/βιοτέχνης, ελεύθερος από τους περιορισμούς των συντεχνιών, μπορούσε να καθορίζει τη ροή του κεφαλαίου και των πρώτων υλών προς το δίκτυο. (ο.π.:202)
Τα οικοτεχνικά δίκτυα, διασπαρμένα στην ύπαιθρο, δεν διέθεταν οργανώσεις εργατών, είχαν μικρή διαπραγματευτική δύναμη και δεν μπορούσαν να προστατευθούν από τις αυθαιρεσίες των εμπόρων/εργοδοτών. (Burns 2006:240)

Η οικοτεχνία όμως παρείχε πλεονεκτήματα και στους εργάτες, παρέχοντας καλύτερο περιβάλλον εργασίας, χωρίς καθορισμένο ωράριο, δίνοντας τη δυνατότητα να συμπληρώσουν το εισόδημα τους καλλιεργώντας παράλληλα ένα μικρό χωράφι. Εργάζονταν χωρίς την άμεση επίβλεψη του επιστάτη και τον φόβο της απόλυσης, ενώ στις απλούστερες εργασίες είχαν τη βοήθεια της οικογένειας τους. (Burns 2006:240)
Σε καιρούς οικονομικής άνθησης, εμφανίζονταν σε κάποιες περιπτώσεις μεγαλύτερα εργαστήρια, μια μορφή «πρωτοεργοστασίων», όπου εφαρμόζονταν όλα τα στάδια παραγωγής του προϊόντος. (Γαγανάκης 1999:201)
Η αυξανόμενη αστικοποίηση αλλά και η δημογραφική ανάπτυξη των αρχών του 18ου αιώνα, συνέβαλαν στην άνοδο της ζήτησης καταναλωτικών αγαθών. (Διαλέτη 2008:55) Η στασιμότητα ή και η μείωση στις τιμές των δημητριακών, επέτρεψαν στις ασθενέστερες οικονομικά ομάδες, να διαθέσουν μέρος του εισοδήματος για την απόκτηση τους. (Γαγανάκης 1999:206-207) Την ίδια περίοδο, υπήρξε σαφής διεύρυνση της αγοράς και άνοδος της καταναλωτικής ζήτησης. (Διαλέτη 2008:66)
Η αυξανόμενη χρησιμοποίηση εσωρούχων, ακόμα και από τους ταπεινότερους, ευνόησε την παραγωγή ελαφρών υφασμάτων ή υφασμάτων από λινάρι και κάνναβη. (Bernstein-Milza 1997:298)
Η κατασκευαστική και εμπορική άνθηση, συνδέθηκε άμεσα με την εδραίωση ενός σύνθετου χρηματοπιστωτικού συστήματος που ευνοούσε τις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές, και διευκόλυνε τις επενδύσεις. (Διαλέτη 2008:57 και 61)
Στις ευρωπαϊκές αποικίες, ιδιαίτερα στον Ατλαντικό, υπήρξε εντατικοποίηση των εμπορικών συναλλαγών. Οι κτήσεις απορροφούσαν ένα μεγάλο μέρος της κατασκευαστικής παραγωγής, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα. (Γαγανάκης 1999:193 και 208)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στην πρώιμη νεότερη περίοδο, η κατάλυση της φεουδαρχικής τάξης ευνόησε τη συσπείρωση των τεχνιτών στις συντεχνίες. Οι μάστορες, εξελίχθηκαν στην αριστοκρατία των μεσαίων στρωμάτων, αποκομίζοντας οικονομικά και πολιτικά οφέλη, μέσα στο αναβαθμισμένο αστικό τοπίο. Ο ανελαστικός όμως χαρακτήρας της κάθετης οργάνωσης και των κλειστών κοινωνιών των συντεχνιών, ο εσωτερικός ανταγωνισμός, αλλά και η διαμόρφωση νέων συνθηκών με τη διεύρυνση των αγορών, σηματοδότησαν την υποχώρηση και τέλος την υποδούλωση των συντεχνιών στους εμπόρους.
Οι πρωτεργάτες της καπιταλιστικής μεταστροφής της κοινωνίας έμποροι/επιχειρηματίες της περιόδου, κατέφυγαν στην ύπαιθρο σε αναζήτηση χαμηλότερου κόστους εργασίας. Ο καταμερισμός των εργασιών και η συγκεντροποίηση της φτηνής παραγωγικής διαδικασίας μέσα από το σύστημα ανάθεσης της παραγωγής, άλλαξε τις παραγωγικές δομές και μεγιστοποίησε την παραγωγή. Αυτός ο ιδιότυπος πρωτο-καπιταλισμός, δημιούργησε τη βάση των μισθωτών εργασιακών σχέσεων και προλείανε το έδαφος για την βιομηχανική επανάσταση που θα ακολουθούσε.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Nicholas, D. (2007) Η Εξέλιξη του Μεσαιωνικού Κόσμου. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Bernstein, S., Milza, P. (1997) Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Burns, E.M. (2006) Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός:Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Μπρωντέλ, Φ. (1995) Υλικός πολιτισμός οικονομία και καπιταλισμός. Αθήνα, Αγροτική Τράπεζα.

Γαγανάκης, Κ. (1999) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Διαλέτη,Α. (2008) Η Μετάβαση από το Μεσαίωνα στη Νεότερη Εποχή στο Δρίτσα, Μ. (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Χίλτον Ρ. (1986) Καπιταλισμός-Τι σημαίνει η λέξη; Στο Συλλογικό έργο, Η Μετάβαση από το Φεουδαλισμό στον Καπιταλισμό. Αθήνα: Θεμέλιο.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σ’ αυτή την εργασία θα προσπαθήσω να περιγράψω τους εξωοικονομικούς παράγοντες και πως αυτοί επηρέασαν τη μεσαιωνική οικονομία.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα αναφερθώ στην φεουδαρχία καθώς και στο ρόλο της Εκκλησίας, ενώ στο επόμενο κεφάλαιο θα παρουσιάσω την επίδραση του κλίματος και τις αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον της περιόδου. Στο τρίτο κεφάλαιο θα καταγράψω τους λιμούς, τις σιτοδείες και πως αυτά τα φαινόμενα επηρέασαν την αγροτική παραγωγή. Στο τέταρτο κεφάλαιο θα αναφερθώ στην πανώλη και πως αυτή επηρέασε την περίοδο που εξετάζουμε, ενώ στο τελευταίο κεφάλαιο θα αναφερθώ στις εμπόλεμες συρράξεις και θα καταγράψω τις επιδράσεις τους.

1.ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Από τα τέλη του 11ου αιώνα στην Ευρώπη εδραιώνεται το σύστημα της φεουδαρχίας. Αποτέλεσμα της αποδυνάμωσης των βασιλικών δυναστειών μετά τις τελευταίες βαρβαρικές εισβολές του 9ου και 10ου αιώνα, η φεουδαρχία χτίστηκε πάνω στην αγροτική κοινωνία και οικονομία (Γαγανάκης1999:41). Τα μέχρι τότε αποκλειστικά προνόμια της δημόσιας εξουσίας (δικαιοσύνη, επιβολή φόρων, επιβολή αναγκαστικής εργασίας, φρούρηση κ.α.), περνούν στο φεουδάρχη (Bernstein – Milza 1997:112), ο οποίος σε αντάλλαγμα καρπώνεται μεγάλο μέρος της αγροτικής παραγωγής.
Η χωροδεσποτική υποτέλεια εφαρμόζεται σε διάφορους βαθμούς, με κύριο χαρακτηριστικό την εκμετάλλευση της εργασίας των υποτελών του άρχοντα και τη διαβίωση τους στα όρια της επιβίωσης. (Le Goff 1991:314)

Στη διάρκεια του 11ου αιώνα αναπτύχθηκαν από την Εκκλησία τα κινήματα της Ειρήνης του Θεού (Paix de Dieu) και Εκεχειρίας του Θεού (Treve de Dieu), (Bernstein – Milza 1997:121), που έθεσαν τους πρώτους κανόνες στη διεξαγωγή των πολεμικών συρράξεων, σε μια προσπάθεια να χαλιναγωγήσουν την αυθαιρεσία των πολεμιστών και να εξασφαλίσουν την απρόσκοπτη λειτουργία των αγροτικών εργασιών. Εξέλιξη, η οποία συνέφερε φυσικά και την Εκκλησία αφού στο πέρασμα των αιώνων και μέσα από δωρεές, είχε καταστεί κάτοχος γαιών τεράστιας αξίας τις οποίες και εκμεταλλευόταν σαν φέουδα. (Bernstein-Milza 1997:119)
Τα κινήματα αυτά, λειτούργησαν νομιμοποιητικά ως προς την εντατικοποίηση των φεουδαλικών σχέσεων εκμετάλλευσης, αφού αυτές αποτελούσαν το αναπόφευκτο τίμημα που έπρεπε να πληρώσουν οι υποτελείς σαν αντάλλαγμα της προσφερόμενης ασφάλειας και ειρήνης. (Γαγανάκης 1999:42) Συνέβαλαν επίσης στην εδραίωση του τριμερούς διαχωρισμού της κοινωνίας σε oratores (κληρικούς), bellatores (πολεμιστές) και laboratores (εργαζόμενους), αναθέτοντας «ελέω Θεού», τη συντήρηση των δύο πρώτων στους τελευταίους. (ο.π.:42)
Η εκκλησία επίσης κατέστη σκόπελος οικονομικής ανάπτυξης, αφού καταδίκαζε ως τοκογλυφία χρηματιστικές πρακτικές που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τη βελτίωση της παραγωγής. (Le Goff 1991:313)

2.ΚΛΙΜΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Στη φτωχή από τεχνικά μέσα περίοδο του Μεσαίωνα το κλίμα έπαιζε τεράστιο ρόλο στην οικονομία, αφού αποτελούσε τον βασικό κανόνα ρύθμισης της παραγωγής.
Ανάμεσα στο 8ο και 12ο αιώνα, οι κλιματολογικές συνθήκες έγιναν πιο ευνοϊκές για τις καλλιέργειες, ιδιαίτερα στη βόρεια Ευρώπη. (Γαγανάκης 1999:21)
Οι ευνοϊκότερες κλιματολογικές συνθήκες κατά τον 11ο και 12ο αιώνα και η απουσία γενικευμένων συρράξεων, επέτρεψαν στις ευρωπαϊκές κοινωνίες του φεουδαρχικού μεσαίωνα να γνωρίσουν σημαντική ανάπτυξη.(ο.π.:48) Η εντατικοποίηση της παραγωγής και ο πολλαπλασιασμός των καλλιεργούμενων εκτάσεων σε βάρος του δάσους, οδήγησαν σε αύξηση του δείκτη γεννήσεων (Nicholas 2007:423), αλλά παρά τον πολλαπλασιασμό των καλλιεργούμενων εκτάσεων η γεωργία παρέμεινε εκτατική και όχι εντατική, αδυνατώντας να μεγιστοποιήσει την απόδοση του εδάφους. (Γαγανάκης 1999:67)

Ύστερα από αυτή τη θερμή περίοδο, οι κλιματικές συνθήκες, επιδεινώθηκαν στα τέλη του 13ου αιώνα, οπότε άρχισε η λεγόμενη «μικρή εποχή πάγων». (Rosener 1999:135)
Η δεκαετία του 1290 σημαδεύτηκε από την έναρξη ενός σταδίου ψύχρανσης και υγρασίας και η καλλιεργητική περίοδος συμπτύχθηκε, ενώ πολλαπλασιάστηκαν οι χρονιές κακής συγκομιδής, με αποκορύφωμα το 1315 όταν ουσιαστικά ολόκληρη η συγκομιδή στη βόρεια Ευρώπη καταστράφηκε από καταρρακτώδεις βροχές. (Nicholas 2007:573) Η γενική υγρασία ευνόησε την ανάπτυξη ορισμένων βακτηριδίων ή βακίλων που οδηγούσαν στη διάδοση των επιδημιών. (Grimal- Millotte-Raynal 1999:16) Τον 14ο αιώνα η έντονη κακοκαιρία συνεχίστηκε με αποτέλεσμα μια σειρά από καταστρεπτικές σοδειές. (Γαγανάκης 1999:67), ενώ στις αρχές του 15ου αιώνα οι πλημμύρες της Βόρειας Θάλασσας, κατέστρεψαν μεγάλο μέρος της καλλιεργήσιμης γης. (Nicholas 2007:573)
Τα περισσότερα εδάφη που εκχερσώθηκαν την προηγούμενη περίοδο ήταν άγονα ή ορεινά και ακατάλληλα για μακροχρόνια καλλιέργεια (ο.π.:572), ενώ η εξάπλωση του πληθυσμού και ο κατακερματισμός του εδάφους, σχημάτισε σαφώς μικρότερα αγροκτήματα. (Rosener 1999:128) Τον 12ο αιώνα η αύξηση του πληθυσμού είχε σαν αποτέλεσμα πολλοί αγρότες να μην κατέχουν αρκετή γη για να συντηρήσουν τις οικογένειες τους (Nicholas 2007:427), ζώντας στο όριο της φτώχειας και αναγκαζόμενοι να συμπληρώνουν το εισόδημα τους κάνοντας άλλες δουλειές. (ο.π.:428)

3.ΣΙΤΟΔΕΙΕΣ ΚΑΙ ΛΙΜΟΙ

Οι σιτοδείες τοπικής κλίμακας ήταν συνηθισμένο φαινόμενο από τον πρώιμο Μεσαίωνα (ο.π.:427), ενώ από τη δεκαετία του 790 το φαινόμενο αποκτά μεγαλύτερη κλίμακα (ο.π.:231).
Από το 1315 οι αλλαγές στο κλίμα καταστρέφουν τη σοδειά και προκαλούν ένα παρατεταμένο, θανατηφόρο λιμό. Για τρία χρόνια οι αγρότες ήταν τόσο πεινασμένοι, ώστε έτρωγαν το σπόρο του σταριού, εκμηδενίζοντας έτσι τις πιθανότητες ανάκαμψης την επόμενη χρονιά. (Burns 2006:31) Ο υποσιτισμός, συνέπεια των σιτοδειών, τονώνει τη διάδοση των επιδημιών (Bernstein-Milza 1997:225), με αποτέλεσμα επιδημίες γρίπης, τύφου, κοκίτη και πανώλης (ο.π.:225), στερώντας απαραίτητα χέρια από την γεωργική παραγωγή.
Το 1340 ενέσκηψε νέα σιτοδεία πλήττοντας όλη την Ευρώπη. (Nicholas 2007:574)

4.Ο ΜΑΥΡΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ

Μια σειρά επιδημιών πανώλης ξέσπασαν το 1348. (ο.π.:575) Η βουβωνική, σηψαιμική και πνευμονική πανώλη, έκαναν θραύση και εξόντωσαν περίπου το ένα τρίτο των Ευρωπαίων. (Γαγανάκης 1999:81)
Η ασθένεια έφτασε στην Ευρώπη από τη Μαύρη Θάλασσα όπου η μάστιγα ήταν ενδημική. (Bernstein-Milza 1997:224) Τη μετέφεραν ψύλλοι που ζούσαν παρασιτικά στις ράχες των καφέ αρουραίων των καραβιών. (Nicholas 2007:575)
Η διάδοση του κακού, εξηγείται τόσο από την έλλειψη υγιεινής, όσο και από τον υποσιτισμό, ενώ η ιατρική της εποχής βρίσκεται απροετοίμαστη να την αντιμετωπίσει. (Bernstein-Milza 1997:225)
Οι φτωχοί, οι νέοι και οι κάτοικοι των πόλεων, είναι οι ομάδες πληθυσμού που πλήττονται περισσότερο. Η επιδημία προκάλεσε ένα τεράστιο κύμα φυγής (που ουσιαστικά συνέβαλε στην εξάπλωση της), με αποτέλεσμα να εγκαταλειφθούν μεγάλες εκτάσεις γης, να σαπίζουν οι σοδειές και να σπανίζουν τα εργατικά χέρια, επιδεινώνοντας τη φτώχεια και την πείνα. (Ράπτης 1999:111). Χρονικά της εποχής αναφέρουν ότι σε ορισμένα χωριά δεν μπορούσαν να βρουν πια βοσκούς για τα κοπάδια και θεριστές για τη συγκομιδή. (Rosener 1999:132) Σπίτια καταρρέουν και αγροί ξαναγίνονται χέρσοι καθώς δεν υπάρχουν χέρια να τους καλλιεργήσουν (Bernstein-Milza 1997:225), με αποτέλεσμα βασικά αγαθά να γίνονται όλο και σπανιότερα, ενώ οι τιμές ανέβαιναν. (Burns 2006:34) Η βαθιά κρίση εξήρε τις κοινωνικές συγκρούσεις, πυροδοτώντας μια σειρά αγροτικών και αστικών εξεγέρσεων. (Γαγανάκης 1999:81)
Οι επιδημίες που άρχισαν το 1348 συνεχίστηκαν με μικρά διαλλείματα μέχρι το 1480. (Nicholas 2007:576)

5.ΕΠΙΔΡΟΜΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

Από το 711 και την κατάληψη της Ισπανίας από τους άραβες, αρχίζει να εκδηλώνεται ένα κύμα εισβολών που έπληξαν το μεγαλύτερο μέρος του ευρωπαϊκού εδάφους. Τον 9ο αιώνα μουσουλμανικές επιδρομές ρημάζουν τα παράλια της Προβηγκίας και κατακτούν τη Σικελία. Οι Νορμανδοί κατευθύνουν τις επιθέσεις τους στα Βρετανικά νησιά, την Ισλανδία και τη Γροιλανδία, ενώ οι Βαράγγοι στρέφονται προς τις ρωσικές εκτάσεις. Τον 10ο αιώνα όλη η δύση ζει κάτω από την απειλή των καταστροφικών επιδρομών των Ούγγρων. (Gieysztor στο Αρβελέρ-Aymard 2003:309)
Οι επιδρομές αλλάζουν το χαρακτήρα των αστικών κέντρων, αφού οι πόλεις οχυρώθηκαν και εξελίχθηκαν σε αποθηκευτικούς χώρους για τον πλούτο της υπαίθρου, προδιαγράφοντας την κατοπινή αστική ζωτικότητα. (Γαγανάκης 1999:33)

Κατά το μεγαλύτερο μέρος του ύστερου Μεσαίωνα, την Ευρώπη μάστιζαν συνεχείς πόλεμοι. (Burns 2006:64) Η σύγκρουση Αγγλίας-Σκωτίας, οι πόλεμοι διαδοχής σε Βρετάνη, Καστίλη και Πορτογαλία, οι Ουσιτικές σταυροφορίες, οι θαλασσινοί πόλεμοι ανάμεσα στη Βενετία και τη Γένοβα είναι μερικοί από αυτούς. (Grimal et al. 1999:21)
Οι συχνές συγκρούσεις ανάμεσα σε γειτονικούς χωροδεσπότες ήταν συχνές σε όλο το Μεσαίωνα, παρέμεναν όμως σχετικά περιορισμένες συρράξεις. (Bernstein-Milza 1997:225) συχνά όμως οι περίοδοι ανακωχής ήταν ακόμα χειρότερες αφού οι λεγόμενες «ελεύθερες κομπανίες» των άεργων μισθοφόρων εξαπολύονταν στην ύπαιθρο και επιδίδονταν σε λεηλασίες. (Nicholas 2007:572).
Τον 14ο και τον 15ο αιώνα μαίνεται ο Εκατονταετής Πόλεμος, που φέρνει πια σε αντιπαράθεση οργανωμένα κράτη με ασύγκριτα σημαντικότερα πολεμικά μέσα. Ο ευρωπαίος, αστός ή αγρότης, ζει μέσα στην ανησυχία, αφού η ασφάλεια και η περιουσία του είναι έρμαιο των συγκρούσεων. (Bernstein-Milza 1997:225)
Οι περιοχές που θέρισε ο πόλεμος για πολλά χρόνια (μερικές για πολλές δεκάδες χρόνια συνέχεια), απογυμνώθηκαν κυριολεκτικά και χρειάστηκε να περάσει μια γενιά και πάνω για να ξαναβρούν μια κάποια ισορροπία και ευημερία. (Grimal et al. 1999:21)

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η Μεσαιωνική οικονομία, αν και παρουσίασε μεγάλες διακυμάνσεις ήταν κατά βάση αγροτική και ως εκ τούτου, επιρρεπής στις επιρροές των εξωοικονομικών παραγόντων. Η απουσία κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου συγκεντρωτικών θεσμών, (πλην της Εκκλησίας), προδίκαζε την απουσία κοινωνικών δομών που θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις συμφορές που ενέσκηπταν.
Η βάση της οικονομίας, ο αγρότης, ήταν έρμαιο των διαθέσεων των αρχόντων, των φυσικών φαινομένων και των επιδημιών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Αρβελέρ, Ε., Aymard, M. (2003) Οι Ευρωπαίοι. Α΄τόμος. Αθήνα: Σαββάλας.

Nicholas, D. (2007) Η Εξέλιξη του Μεσαιωνικού Κόσμου. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Bernstein, S., Milza, P. (1997) Ιστορία της Ευρώπης. Α΄τόμος. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Ράπτης, Κ. (2000) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Β΄τόμος. Πάτρα: ΕΑΠ.

Burns, E.M. (2006) Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός:Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Grimal, P., Millotte, J.P., Raynal, R. (1990) Γενική Ιστορία της Ευρώπης. Γ΄τόμος. Αθήνα: Παπαζήσης.

Rosener, W. (1999) Οι αγρότες στην Ευρώπη. Γ΄τόμος. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Γαγανάκης, Κ. (1999) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Le Goff, J. (1991) Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης. Θεσσαλονίκη: Βάνιας.